ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਪਹਿਲਾ: ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਬੱਬ) 

ਸਵੈਜੀਵਨੀ ‘ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ’ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਚਾਣਚੱਕ ਫ਼ੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੱਬ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਹੈ। ਗੱਲ ਇਉਂ ਹੋਈ; ਇਕ ਹਿੰਦੀ ਤ੍ਰੈ-ਮਾਸਿਕ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਛਪਿਆ। ਪੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਤੁਰਤ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਐਸ.ਐਸ. ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, ‘ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ - ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਭਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।’ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਟੁੱਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ‘ਆਪ ਇਸ ਸੇ ਬੇਹਤਰ ਲਿਖ ਸਕਤੇ ਹੋ ਤੋ ਲਿਖੋ।’ ਮੈਂ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਵਿਚ ਘੇਸਲ ਮਾਰ ਕੇ ਗੱਲ ਕੰਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਰੱਖੀ। ... ਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ‘ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ-ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ’ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਦੇ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਮੈਟਰ ਰੋਕ ਕੇ ‘ਆਰਸੀ’ ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1997 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ‘ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖ, ਮੈਂ ਛਾਪਾਂਗਾ।’

ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਪਕਾਰਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਲਿਟਰੇਚਰ ਤੋਂ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਵੀਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀਆਂ ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਤਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਵਲ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚਿਤ ਹੋਇਆ।

ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪੇ ਨੂੰ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਉਧੇੜਦਾ - ਸਵੈ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ, ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਸੱਚ ਜਾਣਿਓਂ, ਕਈ ਜੀਵਨੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਿਖ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤੇ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ। ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲੇ ਹੋਣਗੇ!

ਕੁਝ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖ ਸਿਰਜਣਾ, ਸ਼ਬਦ, ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ, ਕਲਾ ਸਿਰਜਕ ਆਦਿ ਵਿਚ ਛਪੇ ਤਾਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਤੇ ਖ਼ਤ ਆਏ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਤੂੰ ਲਿਖ ਰਿਹੈਂ - ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਰੜਾ-ਮੈਦਾਨ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਿਲ-ਵਧਾਊ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਤੇ ਵਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 4-5 ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ।

... ਹਾਂ, ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੱਚ ਹਨ ਤੇ ਦੋ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅੱਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਬਰਕਰਾਰ  ਰਹੇ। ਕੱਥ ਤੇ ਵੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕੋਲ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਣੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੈਰ-ਪੈਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਕਰੂਰ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਵਾਂ।

ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਕ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਰਹੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਉਲਾਰ ਤੇ ਉਪ-ਭਾਵੁਕ ਹੋਇਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਵਾਸਤਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ 45 ਵਰ੍ਹਿਆਂ (ਸੰਨ 2000 ਤਕ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਹੇਠ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਛਟਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਫਿਰ ਬਰਸੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਲਾਲ ਚੌਲਾਂ ਵਾਲੀ ਮੁੰਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਚਿੱਟੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਜਿਣਸਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਕਣਕਾਂ-ਕਪਾਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ - ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕ ਹਿੱਤ ਲਈ ਸੁਰੰਗਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਜਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ? ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਚਨਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਿਉਂ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ? ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੰਭਵ ਹੈ - ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨੀ-ਉੱਦਮ, ਬੋਲੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਮੇਰੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

‘ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ’ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਨ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕਈ ਪਾਇਦਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਰਵਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।

ਮੇਰੇ ਕੁਲੀਗ ਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਖਰੜਾ ਕੰਪੋਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਨੂੰ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਸੋਧਿਆ ਤੇ ਕਈ ਰਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ।

ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਥਾਪੜਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੂਜਨੀਕ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਮਰ ਭਰ ਹਨੇਰਾ ਢੋਂਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ

*****

(5837)

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, K-24,
ਹੌਜ਼ ਖ਼ਾਸ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ -110016
ਟਾਈਪਸੈਟਿੰਗ ਅਤੇ ਛਾਪਕ: ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੈੱਸ,
ਪਲੱਈਅਰ ਗਾਰਡਨ ਮਾਰਕੀਟ,
ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ - 110 006

***

ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ:

1. ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ - ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਮੰਗੂ ਰਾਮ - 2010
2.  ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਬਿਰਖ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
3.  ਭਖਦਾ ਪਤਾਲ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
4.  ਦਿੱਲੀ ਇਕ ਵਿਰਾਸਤ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ)
5.  ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗ-ਸੰਗ (ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ)
6.  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
7.   ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ
8. Chhangia Rukh Against the Night by Oxford University Press - 2010
9. Chhangia Rukh in Shahmukhi in Pakistan by Pancham Publishers - 2010
10. Chhangia Rukh in Hindi by Vani Prakashan - 2007

ਅਨੁਵਾਦ:

1.  ਐਡਵਿਨਾ ਤੇ ਨਹਿਰੂ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ), ਕੈਥਰੀਨ ਕਲੈਮਾ
2.  ਲੱਜਾ (ਨਾਵਲ), ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ
3.  ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਸਲੇ; ਟੂਲੀਆ ਡੇਵਿਡ ਬਸੋਵਾ
4.  ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ
5.  ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ (ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ)
6.  ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤ
7.  ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ
8.  ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ 
9.  ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ
10. ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੋ
11. ਪਾਣੀ (ਰਮਨ)
12. ਨੀਲੀ ਝੀਲ (ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ)
13. ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਗ, ਜੀਣ ਦਾ ਢੰਗ
14. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
15. ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ - ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਤੇ ਯਾਦਾਂ
16. ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ
17. ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
18. ਬੁੱਧ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੰਮ
19. ਕ੍ਰਾਂਤੀਦੂਤ ਅਜ਼ੀਮਉੱਲਾ ਖ਼ਾਂ
20. ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ (ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਸ਼ਿਓਰਾਜ ਸਿੰਘ ਬੇਚੈਨ)
21. ਨਵਾਬ ਰੰਗੀਲੇ (ਐਨ ਬੀ ਟੀ)
22. ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ
23. ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ

ਸੰਪਾਦਨ:

33 ਪੁਸਤਕਾਂ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਦੂਜਾ: ਮੇਰੀ ਜੰਮਣ-ਭੋਂ ਮਾਧੋਪੁਰ)

ਸਿੰਮ ਸਿੰਮ ਪਾਣੀਆਂ,
ਘੁੱਗੀ ਤਿਹਾਈ ਆ।

ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਣੀ ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੁੱਤੀਆਂ ਪੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰਲੀ ਤੁਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੋਲਦੇ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਅੱਡੀ ਭਾਰ ਘੁੰਮਦੇ - ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੋਲ ਖੁੱਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।

ਦਰਅਸਲ, ਮਾਧੋਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ) ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੰਡ ਵਿਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਪੰਜ-ਨਦ ਯਾਨੀ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਰੋਹਤਾਂਗ (ਕੁੱਲੂ) ਕੋਲੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਂਗੜਾ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ 290 ਮੀਲ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈ ਕਰ ਕੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਹਰੀ ਕਾ ਪੱਤਣ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਲਹਿੰਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਮੰਡ ਵਿਚ ਟਾਵੀਂ-ਟਾਵੀਂ ਵਸੋਂ ਵਸਦੀ ਗਈ। ਖੇੜੇ ਬੱਝਦੇ ਗਏ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤਕਰੀਬਨ 21 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦੁਆਬਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੀਰੋਵਾਲ’ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸੀਰਾਂ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਰੀਕ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਝਰਨਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੂਲ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਟਿੱਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਗਦੀ ਇਸ ਚੋਈ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਬੇਓੜਕ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ। ਇਹਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਿੜੀਆਂ ਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਸਨ।

ਨੀਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪੱਤਣ ਬਹੁਤਾ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੜਕੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਹਲਟ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਲ੍ਹ ਤਰਦੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ-ਕੱਕੀ ਰੇਤ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਵਾਰਗੀ ਦੌਰਾਨ ਤੱਕਦੇ। ...  ਤੇ ਨਵੇਂ ਖੂਹ ਲੱਗਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਛਰੂ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਕਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦਾ। ਖੂਹ ਦਾ ਪਾੜ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਟੱਕ ਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ। ਪਤਾਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਧੀ ਦੀ ਡੋਲੀ ਤੋਰੇ ਜਾਣ ਵਕਤ ਵਾਂਗ ਪੈਸੇ ਵਰ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ। ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਿਆ ਮਾਹੌਲ ਉਦੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰਾਗ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ:

ਪ੍ਰਦੇਸਣ ਲੱਕੜੀ ਜੀ,
ਦਰਸ਼ਣ ਕਰ ਲਓ ਸਾਰੇ ਜੀ।

ਤੂਤ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਗੰਡ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵੁਕ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਨ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਦਿੰਦਾ - ਕਈ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ 18 ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਗੰਡ - ਲੱਕੜੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ 13 ਇੰਚ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਡ ਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ ਵਿਆਸ ਖੂਹ ਜਾਂ ਖੂਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਚੋਭੇ ਅਕਸਰ ਝਿਊਰ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਉੱਤਰ ਕੇ ਝਾਮ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰਦੇ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੁੱਭੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਾਹ ਸੁੱਕਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ। ਖੂਹ ਲਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੀ ਹੋਈ ਮਿਹਰ ਲਈ ਦਲ਼ੀਆ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮਿਸਤਰੀ ਬੁੱਢਾ ਰਾਮ ਵਲਦ ਕੂੜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਖੂਹ ਮੈਂ ਇੰਜ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਟੋਟਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ:

'ਖੂਹ ਦੇ ਚੱਕ ਆਂਙੂੰ,
ਤੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ।'

ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵੀ 'ਕੰਮੀਆਂ' ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਲ਼ੀਆ ਲੈਣ ਆਉਣ ਲਈ ਜਾਗਰ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਵਲੋਂ ਹੋਕਾ ਦੇ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੋਹਲਟਾ ਖੂਹ (ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ) ਸੰਨ 1800 ਵਿਚ (ਬਾਬਾ) ਸੰਗਤੀਆ ਵਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਕ ਇੱਟ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਇਬਾਰਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1981 ਵਿਚ ਮੈਂ ਖੂਹ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਲਈ ਤੇ ਫਿਰ 'ਜਠੇਰਿਆਂ' ਦੇ ਇਕ ਪੱਕੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਜੜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇੱਟ ਉਤਲੀ ਇਬਾਰਤ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

'ਖੂਹ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੰਗਤੀਆ ਨੇ ਸੰਨ 1800 ਵਿਚ ਉਸਾਰੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 419811 ਇੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ।' ... ਤੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ 5-6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੁਰੇਸ਼ੀਆਂ ਤਕ ਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਪੀਣ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ।

ਸੰਗਤੀਆ ਪਿੱਛਿਓਂ ਮੁੱਗੋਵਾਲ (ਨੇੜੇ ਟੂਟੋ ਮਜਾਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਤੋਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਸਰ ਤੇਨਸਿਨ ਚਾਰਲਸ ਜੋਲਫ਼ ਏਸਬਸਟ ਅਤੇ ਈ.ਡੀ. ਮੈਕਲੈਂਗਨ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਗੋਵਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸੰਘਾ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਕਰੂਲੀ, ਲੰਗੇਰੀ, ਨਰਿਆਲਾਂ (ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਧੋਪੁਰ) ਵਿਚ ਜਾ ਵਸੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 25 ਮਈ 2001)।

(ਬਾਬਾ) ਸੰਗਤੀਆ ਦਾ ਪਿੰਡ ਚੋਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਾਧੋ ਦੀ ਪੁਰੀ' ਆਖਿਆ - ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪੱਕਾ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਧੋਪੁਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਾਕ-ਤਾਰ ਮਹਿਕਮੇ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਮਾਧੋਪੁਰ ਸੀਰੋਵਾਲ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵੀ ਹੈ।

(ਬਾਬਾ) ਸੰਗਤੀਆ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ 'ਪੱਕਿਆਂ ਵਾਲੇ' ਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟੀ ਗਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ 'ਗੋਰਾ ਛੱਪੜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿੱਪਣ-ਪੋਚਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ। ਖ਼ੈਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਂਗ ਜੱਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

'ਵਿਰਦੀ' ਗੋਤ ਦਾ ਇਕ ਆਦਿਧਰਮੀ (ਚਮਾਰ) ਪਰਿਵਾਰ (ਬਾਬਾ) ਸੰਗਤੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਪੰਡੋਰੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਰਾਮਦਾਸੀਆ ਸੈਨਪੁਰ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਤੋਂ ਡੇੜ੍ਹ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਵਸਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਗਾਂਢਿਆਂ ਦਾ ਛੱਪੜ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਝਿਊਰ ਪਰਿਵਾਰ ਲੜੋਏ (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ) ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤੀਆ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਆ ਟਿਕਿਆ। ਇਉਂ ਬਾਹਮਣ, ਸੁਨਿਆਰੇ, ਤਰਖਾਣ, ਨਾਈ ਤੇ ਇਕ ਪੂਰਬੀਆ ਧੋਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਆ ਵਸੇ।

ਪਿੰਡ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਇਕੱਠਾ ਪਰ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਖੂਹ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ। ਉਪਰੰਤ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਛੂਆ-ਛੂਤ ਨਾ ਕਰਦੇ - ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਛੂਤਾਂ ਤੇ ਕੰਮੀ-ਕਾਰੀਗਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਅਛੂਤਾਂ (ਚਮਾਰ-ਚੂਹੜਾ) ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਨਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਤੇ ਬੋਦਾ ਵਾਹ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜਾਂ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਦਿੰਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਫ਼ੈਂਟਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇੰਜ ਹੀ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਵਲੋਂ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ’ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਨਕਲ ਜਾਂ ਰੀਸ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਉਂ ਜੱਟ ਕੰਮੀਆਂ ਲਈ 'ਹਊਆ' ਸਨ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵਾਪਰ ਜਾਵੇ।

ਜ਼ੈਲਦਾਰ, ਜਾਗੀਰਦਾਰ, ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਤੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਦੀ ਜ਼ੈਲ ਵਿਚ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਕਚਹਿਰੀ ਲਾਉਂਦਾ - ਫ਼ੈਸਲੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ ਵਾਂਗ ਹੱਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੁਣਾਈ ਸਜ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਹਰਜਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਡੰਨ ਭਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਸੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ  ਕਿਸੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਖ਼ੂਨ ਮਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ - ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ ਧੌਣ ਅਕੜਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕਦੇ ਜ਼ੁਰਅਤ ਨਾ ਕਰਦੇ। ... ਤੇ ਕਮੀਨਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਛੂਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਹਦਾ ਰਵੱਈਆ ਅਕਸਰ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬਗਾਰ ਕਰਾਉਂਦਾ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਗਾਰ ਦੇ ਨਿਸਚਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟਵਾ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੁਟਵਾਉਂਦਾ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਮਿਥੀ ਹੋਈ ਬਗਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ 15 ਤੋਂ 30 ਘੋੜੇ ਪਾਲਦਾ - ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਕੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਵੀ ਅਛੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਗਾਰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਤੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਧੌਲ਼-ਧੱਫਾ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ। ਗੱਲ ਕੀ, ਰੋਹਬ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ - ਰੋਹ ਨੂੰ ਪਨਪਣ ਨਾ ਦਿੰਦਾ।

ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ (ਚਿੱਟ-ਕੱਪੜੀਆ) ਦੋ-ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਰੱਖਦਾ - ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਉਹਦੇ ਮਤਹਿਤ ਹੁੰਦੇ। ਬਗਾਰ-ਬੁੱਤੀ ਲਈ ਅਛੂਤ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਟ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ - ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰਦਾ। ਆਪਣਾ ਇੰਜ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ 'ਬਖਸ਼ੀਸ਼' ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਲੰਬੜਦਾਰ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਤਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਛੂਤਾਂ ਤੋਂ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਇਵਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਮੀਨਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਡਰ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਠਾਣੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਯਾਨੀ ਸਰਕਾਰੇ-ਦਰਬਾਰੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 'ਟੋਡੀ' ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 'ਪਿੱਠੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ 65-70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁੱਛੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜੰਮਣ-ਭੋਂ। ... ਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ 'ਮੇਰਾ' ਪਿੰਡ ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ (ਆਬਾਦੀ 1200 ਦੇ ਕਰੀਬ) ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ - ਸਿਰਫ਼ 250 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ। 1914-15 ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 505 ਘੁਮਾਂ (4044 ਕਨਾਲ ਤੇ 11 ਮਰਲੇ) ਤੇ 12 ਖੂਹ ਸਨ। 885 ਰੁਪਏ ਮਾਮਲਾ ਤਰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ 154 ਏਕੜ ਹੈ (380.38 ਕਿੱਲੇ) ਤੇ ਮਾਮਲਾ 1200 ਰੁਪਏ ਤਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮਲਾਤ 134 ਕਨਾਲ 9 ਮਰਲੇ - ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਰਾਹ ਤੇ ਛੱਪੜ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 30 ਦੇ ਕਰੀਬ ਖੂਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ? ਸਿਫ਼ਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ! ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਕੀਕਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦੋਬਸਤ (ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ 1849-50 ਵਿਚ, ਦੂਜਾ 1880 ਤੇ ਤੀਜਾ 1914-15 ਵਿਚ। ਆਖ਼ਰੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੱਦਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਜੋ ਰਿਵਾਜ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਦਸਤੂਰ ਨੰਬਰ-10 ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਮੀਨ ਬਿਰਾਦਰੀਆਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲਾਏ ਕੰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

(ਬੰਦੋਬਸਤ (ਰਿਵਾਜ) ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ 1914-15)

ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ: ਤਰਖਾਣ
ਕੰਮ: ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨੀ, ਪਰ ਲੱਕੜ ਮਾਲਕ ਦੇਵੇਗਾ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਹਾੜ੍ਹੀ/ਸਾਉਣੀ ਫੀ ਹਲ਼ ਇਕ ਭਰੀ, ਹਾੜ੍ਹੀ ਫੀ ਹਲ਼ 15 ਦੇਰ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ। ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਬੇਦੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ 8 ਆਨੇ।

ਘੁਮਿਆਰ:
ਕੰਮ: ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣੇ (ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਲਈ)।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਹਾੜ੍ਹੀ/ਸਾਉਣੀ ਫੀ ਹਲ਼ ਇੱਕ ਭਰੀ, ਧੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ 8 ਆਨੇ।

ਲੁਹਾਰ:
ਕੰਮ: ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਕੜਾਹੇ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨੀ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਕਪਾਹ ਦੀ ਆਖਰੀ ਚੁਗਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ, ਧੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ 8 ਆਨੇ।

ਨਾਈ:
ਕੰਮ: ਹਜਾਮਤ ਕਰਨੀ, ਬੁੱਤੀ ਕਰਨੀ, ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ-ਗ਼ਮੀ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣਾ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਹਾੜ੍ਹੀ/ਸਾਉਣੀ ਫੀ ਹਲ਼ ਇਕ ਭਰੀ, ਫੀ ਹਲ਼ 5 ਸੇਰ ਕੱਚਾ ਗੁੜ। ਧੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ 5 ਆਨੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ 4 ਆਨੇ।

ਚੂੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਚਮਾਰ:
ਕੰਮ: ਕਾਰ-ਬਗਾਰ ਕਰਨੀ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਬਗਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਾ ਪਸ਼ੂ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਦੇਣਾ।

ਧੋਬੀ:
ਕੰਮ: ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਲਾਈ ਅਤੇ ਕੋਰੇ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਹਾੜ੍ਹੀ/ਸਾਉਣੀ ਇੱਕ ਭਰੀ ਫੀ ਹਲ਼, 5 ਸੇਰ ਕੱਚਾ ਗੁੜ।

ਝਿਊਰ:
ਕੰਮ: ਬੁੱਤੀ ਕਰਨੀ, ਇੱਕ ਘੜਾ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘੜਾ ਸ਼ਾਮ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੇਣਾ। ਸ਼ਾਦੀ-ਗ਼ਮੀ ਮੌਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
ਕਿਸਾਨ ਦੇਵੇਗਾ: ਪਾਣੀ ਭਰਾਈ ਇੱਕ ਮਣ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ ਫੀ ਛਿਮਾਹੀ। ਧੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ 4 ਆਨੇ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੂੜ੍ਹੇ/ਚਮਾਰਾਂ ਭਾਵ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਗਾਰ ਤੇ ਬੁੱਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਮੁਰਦਾ ਪਸ਼ੂ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ - ਉਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮੀ ਜਾਂ ਕਮੀਨ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਰਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉਭਾਰੇ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਵੇਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਅਜੇ ਤਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਆਂ-ਪਸੰਦ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਲਾਮ ਬਸਤੀਆਂ-ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਅਨੇਕ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀਆਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਜਾਇਦਾਦ, ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 100 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ ਇੰਤਕਾਲੇ ਅਰਾਜੀ ਐਕਟ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਅਛੂਤ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ - ਮੌਰੂਸੀ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਕੰਮੀਆਂ-ਕਮੀਨਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਮੀਨ) ਮਲਕੀਅਤ ਨਾ ਬਣੀ। ਅਛੂਤ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਭੂਮੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ, ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਵਕਤ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕਰਦੇ - ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਗਾਰ ਕਰਾਉਂਦੇ। ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਅਤੇ ਕੁੱਟਮਾਰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਕਰਦੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਉਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਸਨ - ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਕਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਹੀ ਨਾ ਆਇਆ - ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਿਆ। ਇਹੀ ਤੱਥ ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰ ਰਹੇ।

ਅਜਿਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਨਿਆਂ, ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਅਬਰਾਬਰੀ ਭਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ, ਗ਼ੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਭੇਦਭਾਵ ਭਰੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਹੋਵੇ। ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਜਿਹਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ, ਦਮਨਕਾਰੀ ਵਤੀਰਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਗੌਰਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ... ਭਲਾ ਅਜਿਹੀ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ-ਭਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਚੱਲ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜੇ 'ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ' ਵਰਗੀ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ ਕਪਟ ਤੇ ਛਲ।' ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, “ਹਿੰਦੂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਾਰ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਕੀਰਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸਚਤਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਇਕ ਹੱਥ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿਧੜਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਰਮਾ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਅਜੀਬ ਇਤਫ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗਤੀਆ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁੱਗੋਵਾਲ ਦਾ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁੱਗੋਵਾਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿਚ ਉਹ ਮਨੀਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਥਾਣੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਦਲਿੱਦਰ ਤੇ ਦੁੱਭਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੱਕਿਆ। ਦੋਹਰੀ-ਤੇਹਰੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 11-12 ਜੂਨ, 1926 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮੁੱਗੋਵਾਲ ਵਿਚ 36 ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਮੇਲਨ ਕੀਤਾ ਤੇ 'ਆਦਿਧਰਮ ਮੰਡਲ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ 'ਆਦਿ ਡੰਕਾ' ਨਾਂ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ ਉਹ 1946 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 3 ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਐਮ.ਐਲ.ਏ.ਬਣੇ। 1936 ਵਿਚ ਆਦਿਧਰਮ ਦੇ 8 ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਬਣੇ ਸਨ।

ਇੱਥੇ ਜੋ ਸਬੱਬ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਆਏ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਰਵਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚਾ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਉਧਾਰ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

... ਤੇ ਚੌਥਾ ਬੰਦੋਬਸਤ 'ਦਿ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਲੈਂਡ (ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਵੈਸ਼ਨ ਫਰੈਗਮੈਂਟੇਸ਼ਨ) ਆਫ਼ ਹੋਲਡਿੰਗ ਐਕਟ, 1943 ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, 1948 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ 1960 ਤਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ 'ਕੰਮੀ' ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਮਰਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਘਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ-ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਤੇ ਗ਼ੈਰਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਢੇਰ-ਕੂੜਾ ਮਾਲਕ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਕਸੀਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਲਕ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗ਼ੈਰ-ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਢੇਰ-ਕੂੜਾ ਵੇਚਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਲਾਮ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਪਰ 'ਰਜਅਤਨਾਮਾ' (ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਤਹਿਤ ਸਰਦਾਰੀ, ਚੌਧਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ) ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੰਬੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਸਦਕਾ 1957 ਵਿਚ 'ਮੌਰੂਸੀ' ਦਾ ਹੱਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ - ਭਾਵ 'ਕੰਮੀਆਂ' ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੱਕ ਹਾਸਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਸੋਂ ਲਈ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਮੌਰੂਸੀ (ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਜ਼ਮੀਨ) ਬਦਲੇ ਬਗਾਰ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ; ਰਜਅਤਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਅਛੂਤਾਂ ਦਾ ਜਬਰੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਤਕਾਲੇ ਅਰਾਜੀ ਐਕਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਰੀਦਣ-ਵੇਚਣ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ/ਬਸਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਵਰਗ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਹੁੰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਦਲਿਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਇਹ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ 'ਮੁੱਖਧਾਰਾ' ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਇਹ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਪਾਸੇ ਯਾਨੀ ਲਹਿੰਦੇ ਨੂੰ ਵਗਦਾ ਹੈ - ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਗੰਦਮੰਦ ਵਿਚ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘਟੀਆ ਤੇ ਘਿਨਾਉਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੂਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ੈਰ, 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਜੱਟ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦੀ ਸੀ - ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਲਿਤ ਦੇ ਨਾਂ ਚੜ੍ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋ ਨਿਬੜੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਫੈਲਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਭ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਅਛੂਤ ਹੁਣ ਹਰੀਜਨਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਗਏ। ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਓਨਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਜਿਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਉਹ ਅਸਲ ਮਹਿਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਉਚਿਤ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਉੱਦਮ, ਸਾਹਸ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਤਰਕਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਦਲਿਤ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਲਿਤ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।

*****

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਤੀਜਾ: ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਿਖਤ)

'ਹਾਅ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਨੂੰ ਦਬਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਰੇ ਠਾਅ ਜਰਾ!' ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਾਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਚੁੰਬੜਿਆਂ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਸੀਖਾਂ ਫੜ-ਫੜ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਝਾਕਦਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਦਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੱਟ 'ਭਾਈ' ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਜਾਂ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਹਿੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਲਮਕਦੇ ਤੇ ਚੁੰਬੜੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣੇ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਿੱਧਦੇ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਜਾਂਦੇ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਨੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੇ।

ਖਿਝੂ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉਸ 'ਭਾਈ' ਦੇ ਤੇੜ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਕੱਛਾ, ਗਲ਼ ਮਲੇਸ਼ੀਏ ਦਾ ਛਣ ਚੁੱਕਾ ਝੱਗਾ ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪੱਗ ਏਨੇ ਮੈਲ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਹਦੀਆਂ ਤੇਲ ਜਾਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਤਰ ਹੋਈਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ। ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉਤਲੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਿਰਲੇ-ਵਿਰਲੇ ਮੋਟੇ ਦਾਗ਼ ਇਉਂ ਲਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗੀ ਸੁਆਹ ਉੱਤੇ ਛਿੱਟਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੱਬ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਤਿਕੋਨੀ ਜਿਹੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ ਵੀ ਹਿੱਲਦੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਚੁੰਨ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਂ ਸਾਂਗਾਂ ਲਾਉਂਦੇ।

'ਚੰਨਣਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨਈ੍ਹਂ ਕਾਬੂ ਆਉਣੀ ਇਹ ਚੀਂਗਰਪੋਟ, ਮੈਂ ਦਿੰਨਾਂ ਦਾਖੂ ਦਾਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਦਿਆਂ ...!' ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਲਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭਰ ਜਾਂਦੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਝਿੜਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਕਮਜਾਤੋ ਧੁਆਨੂੰ ਇਕ ਬਾਰੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਿਹਾ ਪਈ 'ਰਾਮ ਨਾ ਬਹਿ ਜਾਓ।' ਪਰ ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੁੱਕ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਵਧਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਝੁਕਿਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਬੋਚ ਲੈਂਦੇ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਭੁੰਜੇ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਰੋਣਹਾਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੁੰਜਿਉਂ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਏਨੇ ਨੂੰ ਤਾੜ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਡੱਬੂ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਛਕ ਜਾਂਦਾ। ਏਦਾਂ ਹੀ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਕੌਲੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਥੱਲੇ ਡਿਗ ਪਈ ਜਦੋਂ 'ਭਾਈ' ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਛੱਡਵਾਂ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਕੌਲੀ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੋਹ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹੀ ਲੱਫ਼ ਇਕਦਮ ਲਹਿ ਕੇ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਸਹਿਜੇ ਕੀਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਛੇਤੀ ਨਾ ਪਰਤਦੀ।

ਕਦੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਤੂੰ ਪਈ੍ਹਲਾਂ ਨਈਂ ਲਿਆ ਓਏ!'

'ਨੲ੍ਹੀਂ ਬਾਬਾ, ਮੈਂ ਨੲ੍ਹੀਂ ਲਿਆ ਹਾਲੇ!' ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੁਕੋ ਕੇ ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੱਥ ਕੱਛੇ ਦੀ ਪਿਛਾੜੀ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਦੱਸਦਾ।

ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜਦੀ ਸਾਡੀ ਢਾਣੀ ਇਉਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੱਲ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ, 'ਮੈਂਮ੍ਹੀਂ ਅੱਜ ਤੇਹਰਾ ਗੱਫ਼ਾ ਲਿਆ!'

'ਅੱਗੇ ਨੲ੍ਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਾਣਾ-ਬੰਡਾ ਕਰਦਾ ਇਹ ਮੁਚਰੂ ਜਿਹਾ। ਅੰਦਰ ਬਈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ-ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਹਮ੍ਹਾਤੜਾਂ ਨੂੰ ਝੁੱਗੇ 'ਚੋਂ ਓੲ੍ਹੀਓ ਚੂੰਢੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ...।' ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਮੱਸੇ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਿੜਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੁਚਾਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿਚ ਤੇੜ ਆ ਗਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਅਰਦਾਸੀਏ ਵਾਂਗ ਜਾ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਕ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸੁਣਦੀ। ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਮੇਰੇ ਹਾਣ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਜੇ-ਸੰਵਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨੰਗ ਢਕਣ ਲਈ ਤੇੜ ਕੱਛਾ ਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੀ ਦਿਸਦਾ। ਚਾਣਚੱਕ ਪਾਠੀ-ਭਾਈ ਦੀ 'ਕਰਮਾਂ' ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਛੱਪੜ ਵਾਂਗ ਆ ਖੜ੍ਹਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਤਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੇਰਾ ਜਿਗਰਾ ਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਦੀ ਤੇੜ ਵੱਡੀ ਦਰਾੜ ਵਿਚ ਬਦਲਦੀ ਤੇ ਛੱਤ ਡਿਗੂੰ-ਡਿਗੂੰ ਕਰਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਆਈ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਉਸ ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕੁੱਤਾ ਖਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰੋਣਹਾਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਤੀਵੀਂ ਉਹਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਚੂੰਡੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਧੂਹ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਸੀ। ਤੇ ਉਹ 'ਮਾਮੀ-ਮਾਮੀ' ਕਹਿੰਦੀ ਪੈਰ ਘਸੀਟਦੀ ਹੋਈ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ-ਮੋਹਰੇ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਵਿਚਾਰੀਂ ਪਿਆਂ ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, 'ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਪੈਰ ਨੲ੍ਹੀਂ ਪਾਉਣਾ, ਏਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈਣ ਖੁਣੋਂ ਕੀ ਥੁੜਿਆ ਆ।'

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਵਲੀਆਂ ਦੇ ਬਿੱਕਰ ਦੀ ਲਾਲ-ਚਿੱਟੀ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੀ ਘੋੜੀ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰੇ ਪੈਂਦੀ। ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਢਾਣੀ ਚਾਂਗਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਓਧਰ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।

ਬਿੱਕਰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਤਾਂ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਫੜੀ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ-ਮੋਹਰੇ ਤੁਰਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਘੋੜੀ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ-ਘੁਮਾਉਂਦੀ। ਅਸੀਂ ਹੈਕਨਾ, ਨਾਂਗਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੇਖਚਿਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਤੱਕ ਘੋੜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਵਛੇਰੀ 'ਤੇ ਪਲਾਕੀ ਮਾਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਜੋ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਲੀਆਂ ਤੇ ਕਦੀ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੂਥੀ ਵਾੜ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ 'ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖੇਲ੍ਹ' ਮੇਰਾ ਖਹਿੜਾ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਤੇ ਵਛੇਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਝੂਟੇ ਲੈਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਦਾ। ਤੇ ਫਿਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਮੁੜਦੇ ਜਦੋਂ ਘੋੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਲਿੱਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਾਂਗਿਆਂ ਦੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਕੁੱਜਿਆਂ-ਬੁੱਘਿਆਂ ਦੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅੰਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਬੂਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਨਸਵਾਰੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਇਕ ਬੂਟੇ ਦੀ ਚਾਕਲੀ ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਬਣੀ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਇਕ ਬੂਟਾ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਣੇ ਪੁੱਟ ਲਿਆਇਆ।

ਰੰਬੇ ਨਾਲ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੂਟਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈਆ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਰੰਬਾ ਖੋਹ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਮਾਮਾ ਤੂੰ ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਸਾਂ ਕਰਦਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਛੇ-ਛੇ ਕਨਾਲਾਂ 'ਚ ਹਬੇਲੀਆਂ ਆਂ! ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਏਹੋ ਕੁਛ ਈ ਆ ਬਹਿਣ-ਖਲੋਣ ਨੂੰ।'

ਅੰਬ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਮੁਰਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਝੱਖੜ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦੇ ਬੂਰ ਨੂੰ ਬੇਵਕਤਾ ਹੀ ਹਲੂਣ ਕੇ ਝਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਚਦਾ, 'ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਬੀ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਹੋਬੇ - ਚਿੜੀਆਂ, ਘੁੱਗੀਆਂ ਤੇ ਤੋਤੇ ਆ ਕੇ ਬਈਠਣ।'

ਅਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹਾਣੀ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਆਪਣੇ ਸਿਵਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਛਲੇਡਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਗੁੱਡ।'

ਦੌੜ ਕੇ ਆਏ ਦੱਸਦੇ ਦਾ ਉਹਦਾ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਰਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਡੈਂਬਰ ਗਿਆ ਸੀ।

'ਕਿੱਦਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਓਹੋ?'

'ਕਹਿੰਦੇ ਇੱਛਾਧਾਰੀ ਹੁੰਦਾ, ਕਦੀ ਆਦਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੀ ਬੱਕਰੀ, ਕਦੀ ਕਉਡੀਆਂ ਆਲਾ ਖੜੱਪਾ ਸੱਪ ਤੇ ਕਦੀ ਕੁਛ!' ਉਹਦੀ ਘਾਬਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦਹਿਲ ਗਿਆ।

'ਕਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਦੱਸਦੇ ਆ ਪਈ ਉਹ ਬਾਂਬਰੀਆਂ ਆਲਾ ਬੌਨਾ ਸਾਧ ਬੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਓਨੇ ਕਾਲੇ ਲੀੜੇ ਪਾਇਓ ਹੁੰਦੇ ਆ।' ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਕਦੀ ਫ਼ੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਕਦੀ ਅੱਖਾਂ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਇਕ ਰੰਗ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਇਕ ਜਾਂਦਾ।

ਮੇਰੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿੱਜੂ ਮਰੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠੋਂ ਪੁੱਟਦੇ ਦਿਸਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਤੇ ਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

'ਤਾਹੀਓਂ ਮੋਹਣ ਲਾਲ ਡਾਕੀਆ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਰਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਏਸੇ ਕਰ ਕੇ ਓਨੇ ਡਾਂਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਬਰਛੇ ਦੇ ਐਨ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਘੁੰਗਰੂ ਬੰਨ੍ਹਿਓਂ ਆਂ - ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਹਲੇ-ਛੋਹਲੇ ਪੈਰ ਪੱਟਦਾ ਆ ਤਾਂ ਘੁੰਗਰੂ-ਬੱਧੇ-ਬਰਛੇ ਬਾਲੀ ਡਾਂਗ ਬੀ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ 'ਗਾਂਹ ਰੱਖਦਾ ਆ। ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਛਣਕ-ਛਣਕ ਤੇ ਡਾਂਗ ਦੀ ਠੱਕ-ਠੱਕ ਨਾਲ ਛਲੇਡਾ ਡਰਦਾ ਮਾਰਾ ਰਾਹ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੋਣਾ।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ। ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉਤਲੀ ਖ਼ਾਕੀ ਥੈਲੀ ਮੈਨੂੰ    ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਟੋਪੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਤਾਂ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਦੱਸਦੀ, 'ਇਸ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਰਫ਼ੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।'

ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਛਲੇਡੇ ਬਾਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੁੱਕਣ-ਟੁੱਟਣ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਹਿਮਿਆ ਹੋਇਆ ਕਦੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਲੈਂਦਾ। ਦਲਾਨ ਦੀ ਗਭਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਆਲੇ ਵਿਚ ਜਗਦਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਦੀਵਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੌਫ਼ ਦੇ ਉੱਠਦੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਜਵਾਰਭਾਟਿਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਕੰਬਦੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕੋਠੀ ਵਿਚਲਾ ਦਿਲ ਹੋਰ ਵੀ ਡੋਲ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ, 'ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਟੋਪੀ ਮੈਨੂੰ ਬੀ ਕਿਤਿਓਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇ!'

... ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਢੱਡਾ-ਸਨੌਰਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਨਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਿਆਈਆਂ ਵਿਚ ਟੱਟੀ ਫਿਰ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੂਟ ਵੱਟ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਈ ਈਸਰੀ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁੱਬੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਇਹ ਕਿ ਡਿਗਦੀ ਡਿਗਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਭਲ ਗਈ। ਉਹਤੋਂ ਮੈਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਲਾਮੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ।

'ਦੇਖ ਤਾਂ ਗੰਦ ਨਾ ਕਿੱਦਾਂ ਪੈਰ ਲਬੇੜ ਲਿਆਇਆ !' ਘਰ ਦੇ ਵਗਲੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਕੋਲ ਇੱਟਾਂ-ਰੋੜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਖੁਰੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਧੋਂਦੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਦਲਾਨ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠੜੀ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਕ ਮਾਰੀ, 'ਆਈਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਆਹ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਚੁੰਗ ਝੱਗੇ ਦੀ ਝੋਲੀ 'ਚ ਲੈ ਜਾ ਤੇ ਰੱਤੇ ਦਿਓਂ ਚਾਹ-ਪੱਤੀ ਲੈ ਆ।'

ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਹੀ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਭਲੀ ਬੀਹੀ ਦੇ ਗੱਭੇ ਜਿਹੇ ਰੱਤੇ ਬਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਟੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ। ਦੇਖਦਾ - ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਝੀਰਾਂ ਦਾ ਕਿੱਛੀ ਤੇ ਪਾਸ਼ੂ ਜੱਟਾਂ, ਬਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਸੁਨਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਘੜੇ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਘੜੇ, ਛੋਟੀ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਧੌਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ-ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਗਲਮਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ-ਠੇਰੇ ਵਾਂਗ ਕੁੱਬੇ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੇ। ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਤੁਰਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਂਕਣੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਪਾਸ਼ੂ ਦਾ ਭਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਛਲਕਦੇ ਘੜਿਆਂ ਕਾਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਦੜੁੱਕੀ ਲਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਓ ਦੀਵਾਨ ਵੀ ਵਹਿੰਗੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਘੜੇ ਢੋਂਦਾ। ਉਹ ਉੱਲਰ-ਉੱਲਰ ਕੇ ਪੈਰ ਪੁੱਟਦਾ। ਵਹਿੰਗੀ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ-ਤਣੀਆਂ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਘੜੇ ਹੁਲਾਰੇ ਲੈਂਦੇ ਦਿਸਦੇ।

ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਬੂਹੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਦਬਾਨ ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਸਾਡੇ ਦੇ ਦੇ, ਅਸੀਂ ਮਕਾਣੇ ਜਾਣਾ।'

'ਪੰਚਾ, ਬੜਾ ਮੁੜ੍ਹਕੋ-ਮੁੜ੍ਹਕੀ ਹੋਇਆ ਆਂ ਸਬੱਖਤੇ ਈ।' ਕੋਈ ਜੱਟ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਲੀੜਿਆਂ ਵਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ।

'ਕਿਧਰੇ ਜਾਣਾ ਈ, ਸੋਚਿਆ ਜਰਾ ਛੇਤੀ ਹੱਲਾ ਮਾਰ ਲਾਂ।' ਉਹ (ਆਪਣੀ ਮਾਝੇ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ) ਦੱਸਦਾ।

ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਈ ਸੀਬੋ (ਝੀਊਰੀ) ਤੇ ਉਹਦਾ ਪੁੱਤ ਜੀਤ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਨਾਲ ਹੀ 'ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖੇਲ੍ਹ' ਦੀ ਮਾਲ੍ਹ ਵਗਦੇ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਪਾਣੀ ਭਰੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ 'ਭਾਈ' ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਾਖੀ ਤੇ ਮੋਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਖਾਲੀ ਆਈਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਇਕ ਮਨ-ਘੜਤ ਅਕੱਥ-ਕਥਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ। ਹੱਟੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਭਾਈ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਭਾਈਆ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਖਬਨੀ ਭਾਈ ਅੱਜ ਮੂੰਹ 'ਚ ਈ ਮਿਣ-ਮਿਣ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਨਾਲ ਈ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਣ ਡੈਹ ਪਿਆ ਸੀ।'

'ਮੂੰਹ ਸਮ੍ਹਾਲ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਕਰ, ਕੋਈ ਸੁਣ ਲਊ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੂ?' ਮਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਜਿਹੜਾ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸੰਘਣੇ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਭਾਈਆ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਘੁੱਟ ਭਰਨ ਮਗਰੋਂ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਗਲਾਸ ਚੁੱਕਦਾ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਬ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪਰਨੇ ਦੇ ਲੜ ਬਾਟੀ- ਗਲਾਸ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਦਿਹਾੜੀ-ਡਗਾਰੇ (ਅੱਧੀ ਦਿਹਾੜੀ) ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ।

ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਠਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਝਾਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਟੋਟ ਈ ਰਹਿੰਦੀ ਆ, ਹੋਰ ਦੱਸ!’

ਮੈਂ ਬੇਵਾਕ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ, 'ਅਨਪੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰ ਨੲ੍ਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਅਣਲਿਖੇ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਆ!'

ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਛਲੇਡੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ-ਕਰ ਆਪੇ ਹੀ ਮੱਕੜੀ ਜਾਲ਼ ਬੁਣਦਾ ਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਫ਼ਸ ਜਾਂਦਾ। ... ਤੇ ਇਉਂ ਕਿੰਨੀ-ਕਿੰਨੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ। ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਗਿੱਦੜ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਜੋ ਰੋਣਹਾਕੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਮੈਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਥਾਣੀਂ ਸੁਣਦੀ। ਸਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਮੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਮਾਦ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਟਾਵੀਆਂ-ਟਾਵੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣਦੀਆਂ।

ਓਧਰ, ਵੱਡੇ ਤੜਕੇ ਲੰਬੜਾਂ ਦੇ ਦਾਸ (ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, 'ਜੈ-ਅਲੀ, ਜੈ-ਅਲੀ', ਸਿਆਲ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਸਨਾਟੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਡੇ ਕੰਨੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਨਿੱਘ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਿਰਜੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਘੁੱਟ ਕੇ ਲਪੇਟਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਮਾਰਾ ਅਦਿੱਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਧਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਤੜਕ ਸਾਰ ਹੀ ਆਉਂਦੀ।

ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਦਾਸ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੋਹਰਿਓਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ। ਉਹਦੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਗਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨੂੰ ਭਰਵੀਂ ਚਿੱਟੀ-ਕਾਲੀ ਦਾਹੜੀ ਫੱਬਦੀ ਪਰ ਉਹ ਕੋਈ ਦਿਓ ਜਾਂ ਜਿੰਨ-ਭੂਤ ਲੱਗਦਾ। ਉਹਦੇ ਤੇੜ ਉੱਚੀ ਜਿਹੀ ਧੋਤੀ ਤੇ ਗਲ਼ ਨਿਹੰਗਾਂ ਵਰਗਾ ਕੁੜਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਤੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਗੰਨਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਭਾਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਤ੍ਰਾਹ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾਂ। ਮੈਂ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਉਹਲੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ।

'ਧਰਮ ਨਾ ਰਸ ਦੀ ਚਾਟੀ ਪੀ ਜਾਂਦਾ, ਲੰਬੜ। ਪੰ-ਸੱਤ ਦਿਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਚੱਕ-ਚਕਾ ਕੇ ਬੇਲਣੇ 'ਤੇ ਰਸ ਦੀ ਚਾਟੀ ਪਲਾਤੀ - ਜਦੋਂ ਮੂੰਧਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬੱਘ-ਬੱਘ ਕਰਨ ਡੈਹ ਪਿਆ।' ਇਕ ਦਿਨ ਸਵਰਨੇ ਨੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੂਹੇ ਮੋਹਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਨਾਲ ਸਰਸਰੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

'ਖ਼ਬਰੇ ਕੀ ਰੁੰਨ੍ਹਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ! ਕਿੱਡਾ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ ਜੁਆਨ ਆ ਪਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਖੂਹ ਗੇੜਨ ਲੱਗ ਪਈਂਦਾ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ।

'ਸਾਰਾ ਤਾਂ ਮਾਮਿਆਂ ਨੇ ਤਕੀਆ ਬਲਿਆ (ਵਗਲਿਆ) ਆ, ਪੀਰ ਨੇ ਆਪੇ ਈ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਣਾ - ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਖੀਰ ਸੲ੍ਹੀਜੇ ਕੀਤੇ ਪਿੱਛਾ ਥੋੜ੍ਹੋ ਛੱਡਦੇ ਆ।' ਸਵਰਨੇ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ।

'ਖੰਡ-ਪਾਠ ਤਾਂ ਬਥੇਰੇ ਕਰਾਉਂਦੇ ਆ, ਫੇ ਬੀ ...!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਦਾਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਖ਼ਤੇ ਦੀ ਵਿਰਲ ਥਾਣੀਂ ਦੇਖਦਾ-ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।

'ਠਾਕਰਾ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਸਿਟਦਾਂ, ਸਿਰ ਘਮਾਉਨਾ, ਅਈਨਾ ਉੱਚੀ ਬੋਲਦਾਂ, ਓਅਹਲੇ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਨੲ੍ਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਪਈ ਮੇਰੀ ਕਬਰ ਕਿਉਂ ਪੱਟੀ ਆ - ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਬਣਾਓ, ਬੀਰਬਾਰ ਦੇ ਬੀਰਬਾਰ ਚਿਰਾਗ ਕਰੋ! ਨਿਆਜ ਦਿਓ। ਪਰ ਘਰ 'ਚ ਮੇਰੀ ਪੁੱਗਦੀ ਹੋਬੇ ਤਾਂ ਆ ਨਾ!' ਦਾਸ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਬਾਲਟੀ ਨੂੰ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਵਿਥਿਆ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੀ।

'ਪੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਬੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਰਹੀ, ਫੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਆ, ਬੋਲਦਾ ਕਿੱਦਾਂ ਆ! ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਬਾਲਾ ਦਿਨੇ ਕਿਹਤੋਂ ਡਰਦਾ ਆ!' ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ।

ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਦਾਸ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਸਵਰਨਿਆਂ ਚੱਲ ਖੂਹ ਨੂੰ, ਤੇਰਾ ਬੇਲਣਾ ਬਗਦਾ ਆ ਨਾ? ਛੇਤੀ ਚੱਲ।'

'ਸਬੇਰੇ ਈ ਡੌਂਅ ਲੱਗ ਗਿਆ ਲੰਬੜਾ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਧਰਮ ਨਾ ਤੜਸ਼ ਲੱਗੀਊ ਆ, ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਅਈਦਾਂ ਜਿੱਦਾਂ ਅੱਗ ਲੱਗੀਊ ਹੁੰਦੀ ਆ।'

ਜਦੋਂ ਦਾਸ ਤੇ ਸਵਰਨਾ ਬੋਹੜ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਆਣੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, 'ਜੈ-ਅਲੀ, ਜੈ-ਅਲੀ।'

ਸਵਰਨੇ ਨੇ ਤਰਦੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਪਰ ਦਾਸ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਿਆ।

... ਤੇ ਇੱਧਰ ਭਾਈਆ ਰਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਬੱਝੀਆਂ ਗਾਂ ਤੇ ਮੱਝ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਮੱਝ ਦੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਥਾਪੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਚੱਡੇ ਤੋਂ ਚਿੱਚੜੀਆਂ ਲਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਲਾਹੀ ਹੋਈ ਚਿੱਚੜੀ ਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਘਸਾਵੇ ਪਰ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਮੁੜ ਦੌੜਨ ਲੱਗ ਪਵੇ। ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਬਾਂਹ ਲੰਮੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਠੀਕਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਨੇੜੇ ਰੱਖ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਸਾਲੀਆਂ ਕਿੱਦਾਂ ਘੇਸਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪਈਆਂ ਆਂ, ਹੁਣ ਕਰਦਾਂ ਅਲਾਜ ਧੁਆਡਾ।' ਇਸ ਚਿੱਚੜੀ-ਮਾਰ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੱਝ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਗੁੱਡ ਘਰੋਂ ਖੁਰਲੀ ਕੋਲ ਪਿਆ ਮੇਰਾ ਪਾਟਾ ਕੱਛਾ ਚੱਕ ਲਿਆ।'

ਮੈਂ ਝੱਟ ਦੇਣੀ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

'ਦੇਖ ਤਾਂ ਕਿੱਦਾਂ ਖੌਹੜਾ ਜੰਮਿਆਂ ਆ।' ਮੱਝ ਦੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੀੜਾ ਘਸਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ। 'ਤੇਰਾ ਬੀ ਬੇਧਾ (ਵੇਹਧਾ) ਲਾਹੁੰਨਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਲਾਖੀ ਗਾਂ ਵਲ ਭਰਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

... ਤੇ ਸਿਆਲ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਣੀ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੰਬੀਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ-ਉਡਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਰਪੱਤੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਨਵੀਆਂ ਲਾਲ-ਸੂਹੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਫੁੱਟਣ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪੱਤਝੜ (1962) ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ - ਪਰ ਛੂਹਣ-ਛੂਹਾਈ ਲਈ। ਮੈਂ, ਪਾਸ਼ ਤੇ ਧਿਆਨ ਤਿੰਨੋਂ ਜੋਟੀਦਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਲੀ ਹਲਟੀ ਨੂੰ ਗੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਏਨੀ ਰੈਲ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲਾ-ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੇੜਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਪਾਣੀ ਭਰੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਬੈੜ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾ ਮੂਧੀਆਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪਾਰਸ਼ੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਸਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਖੁਰਲੀ ਤਾਲੋਤਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੱਬ ਕੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ।

'ਇਹ ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਣਾ ਦੀ ਹਬੇਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸ਼ੌਂਕ ਨਾ ਇਹਦੇ ਬਰਾਂਡੇ, ਕਮਰੇ ਤੇ ਮਸੀਤ ਬਣਾਏ ਸੀ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਾਈਏ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉੱਤਰ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਕੁਝ ਚੇਤਾ ਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਇਕ ਦਿਨ ਐਹਲੇ ਕੁ ਲਊਢੇ ਬੇਲੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾ ਕੇ ਤਕਈਏ 'ਤੇ ਬਈਠੇ ਮੋਹਕੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਪਈ ਧੁਆਡਾ ਜਾਨ ਔਹ ਲੜੋਏ ਦੇ ਰਾਹੇ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਈਠਿਆਂ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੀ ਮੇਰਾ ਅਤਬਾਰ ਈ ਨਾ ਕੀਤਾ - ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਹੌਲਾ ਜਿਹਾ ਈ ਸਿਗਾ।' ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਲਹਿਰ ਸੀ।

'ਮੈਂ ਫੇ ਕਿਹਾ ਪਈ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖ ਲਬੋ। ਮੋਹਕੂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੂਹੋਦੂਹ ਤੁਰ ਪਿਆ - ਫੇ ਕੀ ਸੀ, ਉਹਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ 'ਚ ਘੁੱਟ ਲਿਆ।' ਭਾਈਆ ਇਉਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਮਾਅਰਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ।

'ਉਹ ਕਿਤੇ ਰੁੱਸ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ?' ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਦੇ ਬਰੀਕ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਮਜਬੂਤ ਪੀੜ੍ਹ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

'ਨੲ੍ਹੀਂ, ਉਹ ਫੌਜ 'ਚ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਬੜੀ ਜੰਗ 'ਚ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਤੇ ਨਾ ਈ ਕੋਈ ਉੱਘ-ਸੁੱਘ ਲੱਗੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬੇਅਮੀਦੀ (ਬੇਉਮੀਦੀ) ਕਰ ਤੀ ਸੀ !' ਭਾਈਏ ਵਲੋਂ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

'ਧਰਮ ਨਾ ਜੀਮਾਂ (ਜੀਵਾਂ) ਨੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਸਾਡੇ ਘਰੀਂ ਲੱਡੂ ਬੰਡੇ। ਜਿੱਦਣ ਨਿਆਜ ਬੰਡੀ ਓਦਣ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਈ੍ਹਲਾਂ ਮਈਨੂੰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਚਉਲ ਦੇਣ ਆਈ, ਪਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆਂ ਸੀ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਤਕ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਪਿਛਾਂਹ ਵਲ ਨੂੰ ਸਰਪੱਟ ਦੌੜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

'ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਜੀਜ ਮੁਹੰਮਦ ਮੇਰਾ ਜਿਗਰੀ ਦੋਸਤ ਸੀ।' ਭਾਈਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੱਠੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਲਾਖੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਏ ਉਹਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਖੱਡੀ 'ਤੇ ਬੁਣੇ ਸਿਲਕੀ ਥਾਨ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ-ਪਤਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਵਿਛਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

'ਕਿੱਸਾ-ਕੋਤਾ ਅਈਥੇ ਮੁੱਕਦਾ ਪਈ ਭਾਮੇ ਬੱਢ-ਟੁੱਕ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਅਈਥੋਂ ਸੲ੍ਹੀ ਸਲਾਮਤ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਤਾਂ 'ਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹਲਾਂ ਉਹ ਟਰੱਕ 'ਚ ਬਈਠੇ। ਜੀਮਾਂ ਤੇ ਮੋਹਕੂ ਧਰਮ ਨਾ ਢਾਹੀਂ ਰੋ ਪਏ। ਅਜੀਜ ਮੇਰੇ ਗਲ਼ ਲੱਗ ਲੱਗ ਰੋਬੇ ...। ਜੰਮਣ-ਭੋਂ ਛੱਡਣੀ ਕਿਤੇ ਸਉਖੀ ਆ...।' ਭਾਈਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬੋਲਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਦੋਂ ਟਰੱਕ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅਜੀਜ ਮੇਰੇ ਅਲ ਇਕ ਟੱਕ ਦੇਖੀ ਜਾਬੇ - ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੂਤਿਆ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿੱਦਾਂ ਬਮਾਰ ਉੱਠਿਆ ਹੋਬੇ। ਧਰਮ ਨਾ ਉਹਦੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਬੀ ਬੇਬਸੀ 'ਚ ਉਹਨੂੰ ਝੂਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਬੀ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਇਆ ਤੇ ਝਉਲਾ ਝਉਲਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। .... ਤੇ ਓਦਣ ਤਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਈ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸੁਸਰੀ ਆਂਗੂੰ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ - ਜਿੱਦਾਂ ਕੋਈ ਦੇਅ ਫਿਰ ਗਿਆ ਹੋਬੇ। ... ਬੇੜੀਆਂ 'ਚ ਬੱਟੇ ਪਾ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ।'

ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ, ਗਲ਼ ਲੱਗ ਰੋਣ ਤੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਪਸਰੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਲਪਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿਸਦਾ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਜਾਮਣ ਦੇ ਪੱਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ-ਟੁੱਟ ਡਿਗਦੇ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਮਸੀਤ ਨ੍ਹੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਸੋਚਦਾ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਭਾਈਏ ਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਘੁੱਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ? ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ?' ਮਨ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਾ ਨਾ ਮਿਲਦਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ। ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਇਉਂ ਮਿਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਫੱਟੀ ਉਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪੋਚਾ ਫੇਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਖੌਪੀਏ ਵੇਲੇ ਫਿਰ ਪੂਰਨਿਆਂ ਉਤੇ ਲਿਖੇ ਓਹੀ ਅੱਖਰ ਗੂਹੜੇ ਹੁੰਦੇ ਦਿਸਦੇ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਡਰ-ਭੌ ਦੀ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਪਿਘਲਣ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।      ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋਰ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। 

ਇਹ ਘਟਨਾ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਘਾਹ-ਪੱਠਾ ਖੋਤਣ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਮੁੜਦੇ ਪੈਰੀਂ ਆ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, 'ਲੰਬੜਾਂ ਦੀ ਹਬੇਲੀ ਠਾਣਾ ਬਈਠਾ ਆ !'

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖ਼ਾਕੀ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਉੱਚੇ-ਲੰਮੇ ਪੁਲਸੀਏ ਦਿਸੇ। ਪੁਲਿਸ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਕਰਾਂ-ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਤੇ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਰੂਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਰਮ ਖ਼ਾਕੀ ਜ਼ੁਰਾਬਾਂ ਜੋ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤਕ ਮੋੜ ਕੇ ਦੋਹਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਬੂਟਾਂ-ਸੈਂਡਲਾਂ ਸਣੇ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੋਹਰਲੇ ਪੂਰੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਪਰਿੰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਮਸੋਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰੰਬੇ-ਦਾੱਤੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੰਬਦੇ ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ। ਉਹ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, 'ਹਾਅ ਪਨਾਹਗੀਰਾਂ ਦੀ ਮਿੰਦ੍ਹੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਨਿਕਲੀ ਥੋੜ੍ਹੋ ਸੀ, ਦੱਸਦੇ ਆ ਪਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਤਿੰਨ ਡੱਕਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਬੋਰੀ 'ਚ ਪਾ ਕੇ 'ਪਾਣੀ ਧੱਕਾਂ' ਦੇ ਸਿੰਬਲ ਆਲੇ ਖੂਹ 'ਚ ਸਿੱਟ ਦਿਤੀ ਆ !' ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸੀਏ ਲੰਘ ਗਏ ਤਾਂ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

'ਹਾਅ ਤਲੰਗਾ ਜਿਹਾ ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕੰਜਰ ਨੇ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਔਹ ਪਿਛਲਾ ਸਾਲਾ ਕਿੱਦਾਂ ਫਿੱਟਾ ਆ, ਢਿੱਡਲ ਜਿਹਾ - ਬਗਾਨਾ ਮਾਲ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਇਕਹਿਰੇ ਤੇ ਗੋਗੜ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਫਿਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, 'ਸਾਲੇ ਅਣਖਾਂ ਦੇ, ਹਰਾਮਦੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦਫ਼ਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ! ਬਾਰੀਆਂ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਜੱਟ) ਦਾ ਕੀ ਖੁੱਸ  ਗਿਆ ! ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਸੱਤੀ ਬੀਹੀਂ ਸੌ ਐਵੀਂ ਥੋੜ੍ਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਆ! ਹੁਣ ਉਮਰ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟਣਗੇ ਸਾਲੇ! ਨਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਮੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਰੱਖੀਊ ਗੁਰਮੁਖ (ਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ) ਨੇ! ਰੱਖੇ (ਕਰਮੀ ਦਾ ਪਤੀ) ਮੂਜੀ ਨੂੰ ਘਰ 'ਚ ਕੌਣ ਪੁੱਛਦਾ!'

ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਖੇਡੇ ਖਿੱਦੋ-ਖੂੰਡੀ ਦੇ ਉਧੜੇ ਖਿੱਦੋ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਬੇਰੰਗੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ-ਟਾਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਮੇਰੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।

ਮਰੀ ਹੋਈ ਮਿੰਦ੍ਹੋ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਲਈ ਭੱਤਾ, ਕਦੀ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਦੀ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰਾਹ ਗਲ਼ੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ। ਉਹਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਲੋਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡੱਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਧੌਣ, ਧੜ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਜੁਦਾ-ਜੁਦਾ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਬਲ ਵਾਲੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪਨਾਹਗੀਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਧੂਹ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਹ, ਆਪੇ ਈ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਣੀ ਆ।'

ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭੱਜ-ਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਣਾ ਤੇ ਤਕਸੀਮ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਦੁਰਗੇ ਬਾਹਮਣ ਦੇ ਰੇੜੀਉ ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਆ ਪਈ ਚੀਨ ਨੇ ਦਗਾ ਕੀਤਾ - ਹਿੰਦਸਤਾਨ ਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੱਗ ਗਈ ਆ! ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਭਰਤੀ ਖੋਲ੍ਹਤੀ ਆ!'

ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤੇ ਹੁੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੜੀਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਤਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਝੋਲ ਪੈ ਗਈ, ਉਹ ਲਪੇਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਹਰਨਾੜੀ ਕੀਤੇ ਬਲਦ ਆਪਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਨਸੋਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਤਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਡਰ ਤੇ ਸਹਿਮ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਛਾਉਣੀ ਪਾ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਘੁਸਮੁਸੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਖੇਡੀ 'ਭੰਡਾ-ਭੰਡਾਰੀਆ' ਖੇਡ ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੌਫ਼ ਦੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ।

... ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਾਕ ਮਾਰ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਪਰ ਭਾਣਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ।

'ਦੱਸ ਮਾਮਾ ਫੇ ਖਾਊਂਗਾ ਮਿੱਟੀ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਚਾਣਚੱਕ ਮੇਰਾ ਸੱਜਾ ਗੁੱਟ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਤੇ ਖੂਹ ਅੰਦਰ ਲਮਕਾਅ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਨਿੱਖਰੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਕਦਮ ਕਿਵੇਂ ਗੜ੍ਹਕ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਹੇਠਲਾ ਸਾਹ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਤਲਾ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰਖਾਨੇ ਦੇ ਘਣ ਵਾਂਗ ਠੱਕ-ਠੱਕ ਵੱਜਦੀ ਸੁਣਦੀ ਸੀ।

ਭਾਈਆ ਫਿਰ ਪੁੱਛੇ, 'ਦੱਸ ਮਾਮਾ ਫੇ ਖਾਊਂਗਾ ਮਿੱਟੀ?'

ਇਸ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਾਰ ਮੇਰੇ ਤਨ-ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਰੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਸ ਲੰਮੇ ਹਉਕੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਲਜਾ ਮੂੰਹ ਥਾਣੀਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਖੜੰਗੇ ਲੱਗੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲੀ, 'ਫੇ ਈ ਕੱਢੂੰਗਾ ਜਦੋਂ ਮੁੰਡੇ 'ਚ ਸਾਹ-ਸਤ ਨਾ ਰਹੂ?'

ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ, 'ਜੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਛੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ...!'

'ਬਥੇਰਾ ਪਤਿਆ ਕੇ ਦੇਖ ਲਿਆ -ਇਹਦਾ ਸਾਲੇ ਦਾ ਏਦਾਂ ਭੁਸ ਨੲ੍ਹੀਂ ਹਟਣਾ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਵੀ ਅੱਗੋਂ ਓਸੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਤਰਲੇ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਤੇ ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਕੱਦ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਹੱਥ ਨੀਵਾਂ ਸੀ।

'ਮੁੰਡਾ ਲੇਰਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦਾ ਤੂੰ ਫੇ ਬੀ ...।' ਮਾਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਝਈ ਜਿਹੀ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਬਰ ਕੇ ਬੋਲੀ। ਓਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਬਾਸਟ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਬੇਜਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਆਲ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਵਾਪਰੀ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਲਫ਼ ਨੰਗਾ ਪਿੰਡਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਲੰਘੀ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਬਦੋਬਦੀ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਰੋ-ਬਰੋਬਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਹੱਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਰੱਦੇ ਮੌਣ ਪੂਰੀ ਨੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਡੱਡੂ ਖੂਹ ਵਿਚ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਦਿਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਸੀ - ਪਰ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਈ ਡੱਡੂ ਛੜੱਪੇ ਮਾਰਦੇ ਦਿਸੇ ਤੇ ਗੜੈਂ-ਗੜੈਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ, 'ਜੇ ਭਾਈਏ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਡੱਡੂ ਵਾਂਗ ਤਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।' ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਈ ਮਨਸੂਬੇ ਸੋਚੇ, 'ਜਦੋਂ ਦਾਅ ਲੱਗਾ, ਭਾਈਏ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਮੂਤ ਕੇ ਭਰ ਦੇਣੀ ਆ। ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਚਿਲਮ ਵਿਚਲਾ ਮਘਦਾ ਕੋਲਾ ਉਹਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਟ ਦੇਣਾ।'

ਭਾਈਏ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਤਨ ਝੁਣਝੁਣੀ ਖਾ ਜਾਂਦਾ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੌਲ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾ। ਲਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਡਦਾ ਪੰਛੀ ਗੁਲੇਲ ਨਾਲ ਫੁੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

'ਸ਼ਰਮ ਕਰ ਕੁਛ, ਉਹ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਈ ਢਾਹੀਂ ਰੋਈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉੱਤੋਂ ਫੁੱਲ ਭਰ ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਪੁੜਪੁੜੀਆਂ ਚਪੇੜਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਲਾਲ ਕਰਤੀਆਂ ਤੂੰ।' ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਅਵਾ-ਤਵਾ ਬੋਲਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮਾਂ ਦਾ ਏਨਾ ਗੁੱਸਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਭਾਈਏ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਗਾਲ਼ੋਬਾਲ਼ੀ ਤੇ ਧੌਲ਼-ਧੱਫ਼ੇ ਦਾ ਓਨੇ ਕਦੇ ਮੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਦਾ ਨਿਆਰਾ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੜ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਧਰਾਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਉਹਨੇ ਜਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਤਈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਈਂ ਚੇਤਾ, ਰਾਹ-ਗਲੀ ਤੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਭੁੱਗੀ (ਠੀਕਰੀਆਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਕੱਚੀਆਂ-ਪਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਨੲ੍ਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਦੇਖ ਤਾਂ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਭੁਸ ਨਾ ਮੂੰਹ 'ਚੋਂ ਕਿੱਦਾਂ ਮੁਸ਼ਕ ਆਉਂਦਾ ਆ। ਜਾਹ ਬਗ ਜਾ ਪਰੇ ਘਰ ਨੂੰ।'

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਲਗੀ ਤੇ ਨਮੀਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਈਆ ਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਖੁਰਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਹਰਿਆਈ ਤੋਂ ਤਿਲਕ ਗਿਆ ਪਰ ਡਿਗਣੋਂ ਸੰਭਲ ਗਿਆ। ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦੱਬਵੀਂ ਜਿਹੀ ਜੀਭੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੁਣਿਆ, 'ਕਮੂਤ ਦੀ ਮਾਰ ਕਿੱਦਾਂ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਆ।'

'ਨਾ ਆਪੇ ਈ ਤਾਂ ਨਾਲ ਲਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਾਅ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਲੜੋਏ ਆਲੇ ਰਾਹ 'ਚ ਮਿੱਟੀ ਪਈਂਦੀ ਸੀ। ਓਥੇ ਖਤਾਨਾਂ 'ਚ ਖੇਲ੍ਹਦਾ-ਖੇਲ੍ਹਦਾ ਮਿੱਟੀ ਖਾਣੀ ਗਿੱਝ ਗਿਆ।' ਮਾਂ ਨੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਦਾਸ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਿੰਦ੍ਹੋ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।

'ਮਰੱਬੇਬੰਦੀ ਕਾਹਦੀ ਹੋਈ ਆ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਤਾਂ ਪਾਟਕ ਪਿਆ ਆ, ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਡਾ ਜਮੀਨਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ! ਫਿਰ ਰੁਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਹੂੰ! ਜਿੱਦਾਂ ਸਾਡੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਗੱਡੇ ਨੰਘਣੇ ਆ ਮਿੱਲ੍ਹ ਨੂੰ! ਅਜੇ ਤਾਂ ਥੇਹ ਪੈਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਸਾਰੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਪਾਓ, ਅਖੇ ਬਿਹਲੇ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਲੜ-ਭਿੜ ਕੇ ਘਰ-ਪਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਪੁਆਈ ਪਈ ਬਗਾਰਾਂ-ਬੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਜਮਾਨਾ ਗਿਆ ਹੁਣ!' ਮਾਂ ਨੇ ਧੌਣ ਅਕੜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਦਿਨ ਮਿੱਟੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਰਾਓ ਦਾ ਗੇਲੂ ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਸ-ਬੁੱਸ ਕਰਦੇ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ ਨੱਕਾ-ਪੂਰ ਖੇਡਦੀ ਢਾਣੀ ਕੋਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, 'ਫਲਾਤੂ, ਦੱਸ ਫੇ ਤੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਕਿੱਥੇ ਆ?'

ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।

'ਮੇਰਾ ਆੜੀ ਬਣ ਕੇ ਦੱਸ ਤੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਕਿੱਥੇ ਆ?'

'ਕਧਾਲੇ (ਮੇਰਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ, ਕੰਧਾਲਾ ਸ਼ੇਖਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ!' ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਸਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੇਲੂ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਸਰ ਇਉਂ ਹੀ ਪੁੱਛਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਜਮੂਰਾ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਸਣ ਦੀ ਵਜਾਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਂਦੀ।

ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਵੱਖਤੇ ਹੀ ਭਾਈਆ ਮੈਥੋਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖੇਸੀ ਜਾਂ ਰਜਾਈ ਲਾਹ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਚੌਥਾ: ਤਿੜਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਥਿਆ)

'ਸਾਰੀ ਚਮਾਰ੍ਹਲੀ ਦਾ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਸਿਰ ਪੋਲਾ ਨਾ ਕਰ ਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂਮ੍ਹੀਂ ਜੱਟ ਦਾ ਪੁੱਤ ਨੲ੍ਹੀਂ!' ਗੱਭਲੀ ਬੀਹੀ ਥਾਣੀਂ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰਦੇ ਆਏ ਇਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੋਹਰਲੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੰਨਿਆ।

'ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸਰਦਾਰਾ, ਅਈਨਾ ਤਲਖ਼ੀ 'ਚ ਆਂ?' ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਛਿੱਕੂ ਤੇ ਇਕ ਹੱਥ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਚਿਲਮ ਫੜੀ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਘਾਹ ਖੋਤਣ ਦੇ ਪੱਜ ਮੇਰਾ ਗਾਚਾ-ਚਰ੍ਹੀ ਮੁੱਛ ਲਿਆਈਆਂ! ਜਿੱਦਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇ ਦਾ ਖੇਤ ਹੋਬੇ!'

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣੇ-ਸਿਆਣੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀੜੇ ਮੈਲ਼ੇ-ਕੁਚੈਲ਼ੇ, ਟਾਕੀਆਂ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੂ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਨੰਗੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਬਿਆਈਆਂ ਨਾਲ ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜੰਮੀ ਮੈਲ਼ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਵਿੰਗੀਆਂ ਟੇਢੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਪਰਤੱਖ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਔੜ ਮਾਰੇ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਭੱਦਾਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਹੋਏ ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਿਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦਾ ਦਿਲ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਧੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

'ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰੀਆਂ ਮਿੱਧ-ਮਿੱਧ ਫਸਲਾਂ ਪਾਲਦੇ ਆਂ ਤੇ ਇਹ ਚੌਣਾ ਜਿੱਧਰ ਜਾਂਦਾ ਉਜਾੜਾ ਪਾ ਆਉਂਦਾ। ਕਦੀ ਛੱਲੀਆਂ ਮਰੋੜ ਲਿਆਏ, ਕਦੀ ਸਾਗ ਤੋੜ ਲਿਆਏ, ਕਦੀ ਗੰਨੇ ਭੰਨ ਲਿਆਏ - ਕਦੀ ਛੋਲੀਆ ਪੱਟ ਲਿਆਏ।' ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਥੁੱਕ ਦੀ ਝੱਗ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੰਗੇ ਬਰੀਕ-ਬਰੀਕ ਕਣ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਕਰ ਕੇ ਥੁੱਕ ਦਿੰਦਾ।

'ਸਰਦਾਰਾ, ਤੂੰ ਦੱਸ ਕਿਹੜੀ-ਕਿਹੜੀ ਸਿਗੀ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ!' ਤਾਏ ਨੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ! ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਲਾਂਭਲੇ ਪਿੰਡੋਂ ਆ ਗਈਆਂ? ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਿਗੀਆਂ! ਹੁਣ ਕੋਈ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦਾ! ਜੇ ਮੈਮ੍ਹੀਂ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਈ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੀੜੇ ਲਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਫੇ ਚੰਗਾ ਰੲ੍ਹੀਂਦਾ!' ਉਹਨੇ ਫਿਰ ਥੂਹ-ਥੂਹ ਕੀਤਾ। ਉਹਦੀ ਇਸ ਆਦਤ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਅੱਲ 'ਥੂਹ-ਥੂਹ' ਸੀ।

'ਅਸੀਂ ਕੰਮੀਆਂ-ਕਮੀਣਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ! ਧੁਆਡੇ ਬੱਟਾਂ-ਬੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਈ ਘਾਹ-ਪੱਠਾ ਖੋਤਣਾ ਆ। ਨਾਲੇ ਧੁਆਡੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਬਾ ਕਰਦੇ ਆਂ!' ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਗੱਲ ਨਿਬੇੜਨ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ।

'ਬਹੁਤੀਆਂ ਖਚਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰ ਕਰ ਦੱਸ! ਸਾਡੀਆਂ ਅਧਿਆਰੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਦਾਂ ਧੁਆਨੂੰ ਅੱਧ ਨੲ੍ਹੀਂ ਮਿਲਦਾ - ਕਦੀ ਹਿੱਕ ਚੌੜੀ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਆ, ਅਖੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਸਾਡੇ ਤੇ ਦੋ ਧੁਆਡੇ!'

ਗੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਵੱਲ ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਮਾਹੌਲ ਮਘਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਸਰਦਾਰਾ, ਜਿਹੜੀ ਪੰਜ-ਦਵੰਜੀ ਅਧਿਆਰੀ ਦੀ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕਰਦਾਂ - ਉਹ ਕਈ-ਕਈ ਬਾਰੀ ਫਿਰ ਜਾਂਦੀ ਆ, ਕਈ ਬਾਰੀ ਫੰਡਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਆ - ਅਖੀਰ ਬੁੱਚੜਾਂ ਨੂੰ ਈ ਰੱਸਾ ਫੜਾਉਣਾ ਪਈਂਦਾ ਆ - ਹਾਅ ਠਾਕਰ ਨੇ ਬੂਰੀ ਮੱਝ ਦੀ ਦੋ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਰੱਜ ਕੇ ਸੇਬਾ ਕੀਤੀ - ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੰਦਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਸੂਣ ਬੇਲੇ ਮਰ ਗਈ - ਅਸੀਂ ਬੀ ਏਦਾਂ ਸੱਟਾਂ ਝੱਲਦੇ ਈ ਆਂ। ਨਾਲੇ ਕਿਹੜਾ ਤੇਰੇ ਟੱਕ ਤੋਂ ਬੱਢ ਲਿਆਈਆਂ!'

'ਮੇਰੇ ਨਾ ਬਹੁਤੀ ਘੈਂਸ-ਘੈਂਸ ਨਾ ਕਰੋ - ਆਪੇ ਈ ਬਕ ਪਬੋ ਪਈ ਕੇਨੇ ਮੇਰੀ ਫਸਲ ਦਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਮਾਰਿਆ? ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੰਚੈਤ ਕਰਨੀ ਆ!'

'ਧੁਆਡੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਕੈਮ ਰਹਿਣ, ਹਊ-ਪਰੇ ਕਰ ਹੁਣ ...।' ਤਾਏ ਨੇ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨਲ਼ੀਆਂ ਵਾਲਾ ਛਿੱਕੂ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰ ਮੋਹਰਲੇ ਗੰਜ ਤੇ ਟੋਟਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਜ ਕੀਤੀ।

'ਏਦਾਂ ਨੲ੍ਹੀਂ ਮੰਨਣ ਆਲਾ ਇਹ ਚਮਾਰ-ਬਾਧਾ!' ਥੂਹ-ਥੂਹ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਉੱਲਰ ਕੇ ਟੋਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੱਜੀ ਲੱਤ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੈਰੋਂ ਧੌੜੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

'ਜਾਹ ਜੋ ਕਰਨਾ ਤੂੰ ਕਰਲਾ - ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਜਾਨਾਂ - ਮੋਹਰੇ ਕੋਈ ਕੁਸਕਦਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰ ਕੇ! ਜਾਹ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਨਾਂਗਿਆਂ ਦੇ ਬੁੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ - ਓਦਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬਚ ਗਿਆ - ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਦਾਤੀ ਨਾ ਆਂਦਰਾਂ ਧੂਹ ਲੈਣੀਆਂ ਸੀ!' ਦਸਵੀਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਲਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

ਚੁਫੇਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਡਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਝੁਣਝਣੀ ਖਾ ਗਿਆ। ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੱਥ-ਭਰ ਕੱਢੇ ਘੁੰਡ ਵਿਚੀਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੁੱਛੜ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਘੁੰਡ ਕੱਢੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਮੋਹਰਿਓਂ ਪੱਲਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੀਆਂ।

ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੂੰ ਤਾਇਆ ਬੰਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਉਰ੍ਹਾਂ-ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵਾਹ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਟੇ ਮਾਰਦਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਜੋ ਲੱਲੂ ਪੰਜੂ ਉੱਠਦਾ ਮਾੜ੍ਹੀ ਧਾੜ ਚਮਾਰ੍ਹਲੀ ਆ ਜਾਂਦਾ! ਕਦੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਂਮਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਹੱਥੋਂ ਰੰਬੇ-ਦਾਤੀਆਂ ਖੋਹ ਲਈਂਦੇ ਆ - ਕਦੀ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਪੱਟੇ ਲਾਹ ਲਈਂਦੇ ਆ! ਕੀ ਰਵਿੱਦ ਭਾਲਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ! ਭਾਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਪੱਠੇ-ਗਾਚਾ ਬੱਢ ਲਿਆ ਹੋਬੇ ਤਾਂਮ੍ਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਆ - ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਆਲਾ ਈ ਨੲ੍ਹੀਂ!'

'ਚੰਗਾ ਫੇ ਠਾਣੇ ਸਿੱਝਦਾਂ ਪੁੱਤ - ਉੱਥੇ ਦੇਖਦਾਂ ਜਿਹੜਾ ਤੂੰ ਧੌਣ ਅਕੜਾ-ਅਕੜਾ ਗੱਲ ਕਰਦਾਂ!' ਥੂਹ-ਥੂਹ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ।

'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਧੌਂਸ ਦਈਂ - ਉਹ ਜਮਾਨਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧੁਆਡੇ ਅੱਗੇ ਰੀਂ-ਰੀਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ!' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਪਲ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਹੁਣ ਸੱਚੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੜਿੰਗ ਲੱਗਦਾ! ਆਪੂੰ ਰੋਜ ਏਥੇ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਆ।'

ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਹੱਥੋਪਾਈ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੀ ਲੱਗਦਾ ਗੱਲ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਸਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁਚ ਹੋਰ ਡਰ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਸੰਘ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਥੁੱਕ ਦੀ ਲਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੱਤਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾ ਠਰ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਧੜੰਮ ਕਰ ਕੇ ਭੁੰਜੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕੀ ਭੈਣ ਸਿਰ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਪੈਣੀ ਹੈ।

'ਪਟੱਕ-ਪਟੱਕ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪੇ ਈ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਬਰ-ਬਾਹਬਰ ਬੋਲਦੇ ਆਂ।' ਰੰਡੀ (ਮੇਰੀ ਤਾਈ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ) ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸੁਦਾਗਰ ਦਾ ਘੋੜਾ ਕਦੀ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਨੲ੍ਹੀਂ ਤੁਰਦੇ!' ਥੂਹ-ਥੂਹ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢੀ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, 'ਚਿੜੀ, ਚੂਹੇ, ਚਮਾਰ ਦਾ ਸਾਲਾ ਬਾਧਾ ਈ ਬਹੁਤ ਆ।'

'ਮੂੰਹ ਸਮ੍ਹਾਲ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ, ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਮੂੰਈਂ ਜਿਹੀ ਪੱਟ ਕੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਊਂ ! ਨਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਤੰਦਰ ਨੂੰ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਪੁੱਛ ਜੇਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਰੈਣ ਮਾਰੀ ਸੀ - ਉਹਦੀਆਂ ਨੱਕ ਨਾ ਲੀਕਾਂ ਕਢਾਈਆਂ ਸੀ ਠਾਣੇ! ਜਦ ਤਈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਪਈ ਭਾਮੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਚੜ੍ਹਾ ਲਾ ਜੇ ਤੇਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ - ਤੂੰ ਤਾਂਮ੍ਹੀ ਉੱਤੇ-ਦੇ-ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਜਾਨਾਂ!' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਭਰਵੱਟੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁੰਗੜ ਗਏ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਊੜੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੀ ਥੁੱਕ ਦੇ ਕਣ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਰਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ-ਦਸ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਮੁੱਛ-ਫੁੱਟ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਫਿਰ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਤੇ ਹੌਸਲਾ-ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਡਰਾਉਣ-ਧਮਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਸਿੱਝਾਂ। ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਗੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਈਨ ਨਾ ਮੰਨਾਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਵੀ ਪੈਲੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਵੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਬੜਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਂ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰਾ ਤਾਇਆ ਰਾਮਾ (ਰਾਮ ਲਾਲ) ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੂੰ ਦਬਕਿਆ, 'ਕੀ ਝਾਜੂਆਣਾ ਪਾਇਆ ਉਏ ਤੂੰ, ਘਰ ਨੂੰ ਬਗ ਜਾਹ ਨੲ੍ਹੀਂ ਤਾਂ ਸੌ ਜੁੱਤੀ ਮਾਰੂੰ!'

'ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਨਿੱਤ ਆ ਕੇ ਛਿੰਝ ਪਾਉਂਦੇ ਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਛ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਪਈ ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਓਂ ਆਂ ਜਿਹੜਾ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ ਸਾਡਾ ਜੀਣਾ ਹਰਾਮ ਕੀਤਾ ਆ। ਹਰ ਬੇਲੇ ਰੋਹਬ - ਹਰ ਬੇਲੇ ਦਬ-ਦਬਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਕੀ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਡੇ ਰੱਬ ਬਣ ਗਏ ਆ। ਆ ਗਏ ਬੜੇ ਅੰਨ-ਦਾਤੇ! ਜੇ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਧੁਆਡੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਏਨੀ ਹੱਡ ਭੰਨਮੀਂ ਮੇਹਨਤ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਜਾਓਂ। ਤਕਾਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੋ ਬੀ ਹਟ ਜਾਓਂ।' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਥੁੱਕ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਕਣ ਅਜੇ ਵੀ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਾਲਾ ਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਂਝ ਉਹਦੇ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਤੇ ਕੱਬੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਅੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ - ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਤੂੰ-ਤੂੰ, ਮੈਂ-ਮੈਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਮੈਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਫਿਰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਡਾਂਗਾਂ ਉਲਾਰਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਨੱਠ ਕੇ ਆ ਜਾਣਗੇ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਛਣ-ਛਣ ਕਰਦੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਕਦਮ ਓਧਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇਕ ਸੰਨਿਆਸੀ-ਸਾਧੂ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੁੜੇ ਮਜਮੇ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ 'ਇਕ-ਦੋ' 'ਇਕ-ਦੋ' ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਕਦਮ-ਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਤਣਾਓ ਭਰੀ ਘਟਨਾ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਭੁੱਲ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਉਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਹਰਕਤ ਕਰਨੋਂ ਉਦੋਂ ਰੁਕਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਸਹਿਬਨ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਿਆ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ, ਭਾਈ - ਏਥੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਛ ਰਹਿ ਜਾਨਾ - ਸਾਥ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ।'

ਸੰਨਿਆਸੀ-ਸਾਧੂ ਨੇ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ-ਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਦਮ-ਤਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁੜੀਆਂ-ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਈਆਂ। ਬੰਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਤ-ਸਤ ਵਜੋਂ ਤੇੜ ਦਾ ਸਾਫ਼ਾ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕੜੇ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਇੰਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਤਾਏ ਨੇ 'ਥੂਹ-ਥੂਹ' ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਸਮਝਾਉਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ! ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਨਕਸਾਨ ਨੲ੍ਹੀਂ ਹੋਊਗਾ, ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੁਣ ਗੱਲ ਛੱਡ ਤੂੰ।'

'ਤੂੰ ਪੰਚੈਤ ਮਿੰਬਰ ਆਂ - ਤੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਥੋੜ੍ਹੋ ਮੋੜ ਸਕਦਾਂ। ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਪਈ ਨਮਾ ਖੂਨ ਆ ਜਰਾ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਗੱਲ ਕਰਿਆ ਕਰੇ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੂ ਤਾਂ ਨਾ ਜਾਣੀਏ ਤੱਤੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਨਾਲੇ ਭੂਤਰਿਆ ਜੱਟ ਛੇ ਕਨਾਲੀਂ ਜਮੀਨ ਬੈਅ ਕਰ ਦਏ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਆ।'

'ਜਾਹ ਬਗ ਜਾ ਪਰੇ ...।' ਤਾਏ ਨੇ ਦਬਕਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਹਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਮੋਹਰੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਮੈਂ ਮਜਮਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅਹੁਲਿਆ। ਜੀਤੋ ਭਾਬੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, 'ਚਾਚੀ ਗੁੱਡ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਲਈ ਘੱਲਦੇ।'

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਛੰਨਾ ਤੇ ਪੋਣਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਭਾਈਏ ਹੁਰੀਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੇ ਦਿਹਾੜੀ-ਡਗਾਰੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਟੀਆਂ-ਛੰਨੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭੁੰਜੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਜੱਟੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਝੁਕ ਕੇ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਰੋਟੀਆਂ ਇਉਂ ਸੁੱਟਦੀਆਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ 'ਪੱਤਲ' ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ। ਦਾਲ-ਸਾਗ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਕੜਛੀਆਂ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਛਿੱਟੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇ ਪਛਾਂਹ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਭਾਈਏ ਹੁਰੀਂ ਇਕਬਾਲ ਸੁੰਹ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਣਕ-ਮੱਕੀ ਦੇ ਬੋਹਲ ਨੂੰ ਕੋਠੀਆਂ-ਬਹਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਕਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੁਣਦੇ-ਦਿਸਦੇ, 'ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਬੋਹਲ ਵਿਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਆਂ, ਜਦੋਂ ਦਾਣੇ ਕੋਠੀ ਪੈ ਗਏ ਤਾਂ ਭਿੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਆ - ਨਾਲ਼ੇ ਭਲਕੇ ਕੇਨੇ ਫੜਕਣ ਦੇਣਾ ਸਾਨੂੰ ਏਥੇ।'

ਭਿੱਟ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਟੱਕ ਪੈਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਅੰਦਰ ਲੱਜ ਨਾਲ ਝਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰਿਆਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤੀ ਕੀੜਿਆਂ, ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ। ਸੋਚਦਾ - ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਆਪ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਲ਼-ਮਲ਼ ਨਲ੍ਹਾਉਂਦੇ - ਪਾਣੀ ਡਾਹੁੰਦੇ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਆ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਕਦੀ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਕਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਜਾਂਦਾ - ਬਿੱਲੀ ਮੋਹਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਮਿਆਊਂ-ਮਿਆਊਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਆ, ਬਲੂੰਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਬਾਟੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਮੋਹਰੇ ਕਰਦੇ ਆ ... ਤੇ ਓਧਰ ਭਾਈਏ ਹੁਰੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਗਲਾਸ-ਕੌਲੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਆ - ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਾਨ-ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਚੰਗੇ ਜਿਹੜੇ ਗੰਦ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰੇ-ਪੁਚਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਫਿਰ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਬੁੱਤੀਆਂ-ਵਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਹ ਨਾ ਪਵੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂ - ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨੌਕਰੀ ਕਰਾਂ - ਦਿੱਲੀ ਰਹਾਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਪੈਂਟਾਂ-ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਾ - ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਿਰਖ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਝਿੜਕ ਹੋਵੇ।

ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਸਾਨੂੰ ਉੱਕਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਈਆ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ, 'ਉਸ ਕਤਿੱਥੀ ਜਿਹੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਰੲ੍ਹੀਂਦੀ ਆ - ਬਾਜਰੇ ਦੀਆਂ ਦੁੱਪੜਾਂ ਮਸਰਾਂ ਦੀ ਦਾਲ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਮਾਰ ਕੇ ਡੰਗ ਸਾਰ ਦਿੰਦੀ ਆ - ਸਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਧੀਆ-ਪੁਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ, ਮਾੜੀ ਨੀਤ ਆਲੀ ਦਾ।'

ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਭਾਈਏ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁੜ, ਸੱਕਰ, ਗੰਢੇ-ਲਸਣ, ਆਲੂ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਮਾਂਹ, ਮੋਠ, ਮਸਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ੈਅ ਲੈ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਈਆ ਨਹੋਰੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਆਪਣੀਆਂ ਜਿਣਸਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਵਧਾ ਲੲ੍ਹੀਂਦੇ ਆ। ਸਾਡੀ ਦਿਹਾੜੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੇ। ਪਸੂਆਂ ਆਂਗੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬਗੀਦਾ ਆ।'

'ਚੱਲ ਛੱਡ, ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਔਖਾ-ਸਉਖਾ ਬੁੱਤਾ ਲੱਗੀ ਜਾਂਦਾ।' ਮਾਂ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ।

'ਜਿਹੜਾ ਸਾਡਾ ਚੰਮ ਲੂਸਦਾ, ਧੁਆਨੂੰ ਉਹਦਾ ਕੀ ਪਤਾ ਅੰਦਰ ਬਈਠੀਆਂ ਨੂੰ!'

'ਤੇਰੇ ਨਾ ਕਿਹੜਾ ਆਢਾ ਲਾਵੇ - ਅਖੇ ਅੰਦਰ ਬਈਠੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ!' ਆਮ ਵਾਂਗ ਚਿਤਾਰ ਕੇ ਮਾਂ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠੜੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਚਲੀ ਗਈ।

ਅਖ਼ੀਰ ਭਾਈਆ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਬੌਲਦ ਵਾਂਗ ਧੜੰਮ ਕਰ ਕੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਲੰਮਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਝੋਰੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਆਪੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ, 'ਜੇ ਚਾਰ ਸਿਆੜ ਸਾਡੇ ਬੀ ਹੁੰਦੇ, ਬੜੀ ਸੁਹਣੀ ਗੁਜਰ-ਬਸਰ ਹੋਈ ਜਾਣੀ ਸੀ - ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕੰਜਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਰਵੇ ਰੱਖਿਆ। ਜੇ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀਏ ਪਈ ਮਾਮਾ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਆਂਗੂੰ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅੱਝਾ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖ, ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਈ ਢੂਹਾ ਨਾ ਪਾਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮਈਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣਾ।'

ਭਾਈਏ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਤਣਾਅ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਦੇ ਬੋਲ ਖਰ੍ਹਵੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਹਲ ਹੁੰਦੀ। ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ - ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਕੇਲੇ, ਅੰਬ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਦਾਬਾਂ ਲਾ ਲੈਣੀਆਂ ਜਿੱਦਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਖੂਹਾਂ 'ਤੇ ਆ।

ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ ਕਾਰਣ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਕਲਾ-ਕਲੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ। ਖਾਓ-ਪੀਓ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੁੰਦੀ। ਭਾਈਆ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬਾਟੀ-ਗਲਾਸ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਮਾਰਦਾ। ਛੱਤੜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੜਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੀ। ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੀ ਅੱਗ ਨੇ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਮਚ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਭਾਈਆ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਥੱਪੜ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਹੂਰੇ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਬਾਲ ਕੱਢ ਲਏਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਸੁੰਨ-ਵੱਟਾ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਬੋਲਿਆਂ ਸੌਂ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਝੂਰਦੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਪਰ ਭਾਈਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੜਕ ਪਿਆ ਸੀ, 'ਕਿੱਥੇ ਫਾਹਾ ਲੈ ਲਮਾਂ - ਤਈਨੂੰ ਬੀਹ ਬਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਪਈ ਪੈਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੱਥ ਨੲ੍ਹੀਂ ਅੜਿਆ - ਨਿੱਤ ਓੲ੍ਹੀਓ ਘੈਂਸ-ਘੈਂਸ, ਹਰ ਬੇਲੇ ਬੱਢੂ-ਟੁੱਕੂੰ, ਤੇਰੇ ਜਾਦੇ ਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘੱਟ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਦਾ ਰੋਹ ਭਰਿਆ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।

'ਐਮੀ ਨਹਿਰੀਆਂ ਬੱਟ-ਬੱਟ ਨਾ ਮੇਰੇ ਅਲ ਦੇਖੀ ਜਾ, ਮਹੀਨਾ ਤਾਂ ਹੋ ਚੱਲਾ!'

'ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਡਾਕਾ ਮਾਰ ਲਮਾਂ - ਬਥੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਿਆ - ਮੰਗਿਓ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁਆਨੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕਦਿਆਂ ਝਈ ਜਿਹੀ ਲੈ ਕੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਉਹਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਬਥੇਰਾ ਭੱਸੜ ਭਨਾਉਨਾ, ਫੇ ਬੀ ਦੱਥੇ ਨਾ ਦੱਥਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਸਾਡੀ ਸਾਲ਼ੀ ਕਿਸਮਤ ਈ ਏਦਾਂ ਦੀ ਆ, ਖ਼ਬਰੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜਾ ਭੁਗਤਦੇ ਆਂ। ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਨਾ ਈ ਜੰਮਦੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਸੀ - ਕੀ ਥੁੜਿਆ ਸੀ ਏਦਾਂ ਦੇ ਜੰਮਣ ਖੁਣੋਂ ...। ਉੱਤੋਂ ਤੂੰ ...।'

'ਜਰਾ ਸਬਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਗਲੇ ਦੀ ਬੀ ਸੁਣ ਲਿਆ ਕਰ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਨੀ ਆਂ ਪਈ ਭਲਕੇ ਬਸੋਆ (ਵਿਸਾਖੀ) ਆ ਤੇ ਲੁਆਲ਼ਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਈ ਨਲ਼੍ਹਾ ਲਿਆ।'

ਮਘਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੱਧੇ ਪਰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰਦਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ 'ਚੰਗਾ ਜਿੱਦਾਂ ਕਹੇਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਤੜਕੇ ਹੀ ਭਾਈਆ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਬਿਰਜੂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ੋ-ਨਾਲ਼ ਤੁਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਹ ਕਿਨਾਰੇ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਕਾਨਿਆਂ-ਬੂਝਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰਸਰ ਹੁੰਦੀ। ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਡਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਲੰਮੀ ਲਾਂਘ ਪੁੱਟ ਕੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲੈਂਦਾ। ਜੰਡੀਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਚੁੱਭੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਕੁੱਤੀ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਭੌਂਕੀ। ਉਹਦੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਕਤੂਰੇ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਦੌੜੇ ਆਏ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਦਬਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰੁਕ ਗਏ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਦਬਾਦਬ ਪੈਰ ਸਿੱਟੋ!'

'ਓਅਹ ਮਰ ਗਿਆ!' ਪੋਹਲੀ ਦਾ ਇਕ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਬੂਟਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰਿੜ੍ਹ-ਰਿੜ੍ਹ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਛੜੱਪੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਤੁਰਨਾ ਥਾਂ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਥੱਲਾ ਲਾ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੰਡੇ ਕੱਢੇ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹੁਣ ਤਨੀ ਰੜਕਦੇ?'

ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਓਹੀ ਘੱਗਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਗੀ (ਤਾਏ ਤਾ ਪੁੱਤ) ਤੇ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਏ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਗੋਲ-ਗੱਪਿਆਂ ਦੀ ਛਾਬੜੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿੱਛੀ ਤੇ ਪਾਸ਼ੂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਧੋਂਦੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਕੌੜਿਆਂ ਤੇ ਮਠਿਆਈ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਜੀਆਂ ਸਨ। ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਦਮ ਪਾਉਂਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਉੱਭਰੇ ਤੇ ਪਿੜ ਦੁਆਲੇ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਨਿਆਣਿਆਂ-ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ। ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਵਾਟ ਵਜਾਏ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੁਣੀ।

'ਝੱਗੇ ਲਾਹੋ, ਨ੍ਹਾ ਲਬੋ ਦਬਾਸੱਟ, ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜੀਏ ਫੇ। ਕਣਕ ਬੱਢਣ ਬੀ ਜਾਣਾ ਕਬਾਲ ਸੁੰਹ ਦੇ ਰੱਕੜ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਲ਼ਖੋਰੀ ਕਮੀਜ਼ ਲਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ, 'ਅਈਥੇ ਕੰਢੇ ਬਹਿ ਕੇ ਨ੍ਹਾ ਲਬੋ, ਅਈਧਰ ਡੁੰਮ੍ਹ ਆ।'

ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਂਦਾ ਪਾਣੀ ਘਾਹ-ਬੂਟ, ਕਾਹੀ-ਕਾਨਿਆਂ ਦੇ ਬੂਝਿਆਂ ਥਾਣੀਂ ਮੱਠੀ ਜਿਹੀ ਕਲਕਲ ਕਰਦਾ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਨਾਲ ਡੁੰਮ੍ਹ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ ਦੇ ਡਾਹਣਿਆਂ-ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੀ ਛਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਜੋ ਹਿੱਲਦੇ ਵੀ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲੀੜੇ ਪਾ ਲਏ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਤੀ ਕੱਢੀ। ਪੰਜ ਮੁੱਠਾਂ ਸਰਵਾੜ ਦੀਆਂ ਵੱਢੀਆਂ। ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨਮਸਕਾਰੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਾ ਮਾਲਕਾ ਰਹਿਮ ਕਰ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਏਹੋ ਜਿਹੀ ਖਾਜ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਪਬੇ।'

ਦਰਅਸਲ, ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੱਸੜੇ-ਖਾਧੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖ਼ੁਰਕ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਖਾਜ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੋਂ ਪਾਣੀ ਸਿੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਾ ਖੇਡਦੇ। ਸਾਡੇ ਘਰਦੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਣ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਝਹਿਰ ਜਿਹੀ ਛਿੜਨ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਖਨੂਹਾ ਫੇਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਂਦੀ। ਗੁੱਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਰੋਣਹਾਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਸਕੂਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਤੀਜੇ ਬੋਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਤੀਜੀ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੋਹਣ ਵਾਂਗ ਘਰ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ - ਖੇਡਣਾ ਤੇ ਦੌੜ-ਕੁੱਦ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਤੁਰਿਆਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਉਂ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਕਰ ਲਿਆ।

ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, 'ਹਾਅ ਸਾਰੇ ਚਰ੍ਹਗਲ ਭਰ ਜਾਣੇ ਆ - ਹੁਣ ਨੰਹੁ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਪਿੰਡਾ ਨਾ ਖੁਰਚਿਓ; ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਆਪੇ ਈ ਰੱਬ ਰਾਮ ਦਊਗਾ - ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਹਦੇ ਮਾਂਹ ਮਾਰਿਓ ਆ!'

ਅਜੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਹੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ:

'ਬਾਰਾਂ ਵਰਸ਼ ਕੀ ਹੋਈ ਰੇ ਗੌਰਜਾਂ।
ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਗੇ।
ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ ...।'

ਸਿਰਾਂ ਉਤਲੀਆਂ ਪਾਧਾ-ਪੱਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਬੰਨ੍ਹੀ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਬਾਵੇ ਗੌਰਜਾਂ ਗਾ ਕੇ ਦਰ-ਦਰ ਮੰਗਦੇ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੱਲੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ। ਇਕ ਜਣਾ ਇਕ ਤੁਕ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੋ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਰਫ਼ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਤੇੜ ਦੀਆਂ ਧੋਤੀਆਂ ਦੇ ਲੜ ਪਿਛਾਂਹ ਲੱਕ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿਚ ਟੰਗੇ ਹੁੰਦੇ। ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਗਵੇਂ ਸਾਫ਼ੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਦੇ ਹੁੰਦੇ।

ਮੈਂ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਟੇ ਦੀ ਕੌਲੀ ਭਰ ਕੇ ਇਕ ਬਾਵੇ ਦੀ ਬਗਲ ਵਾਲੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਲਖ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਸੀ ਪਈਂਦਾ, ਅੱਗੇ ਈ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਚੱਲਣ ਡਿਆ ਆ - ਇਸ ਮੰਗ-ਖਾਣੀ ਜਾਤ ਦਾ ਤਾਂ ਕੰਮ ਈ ਏਹੋ ਆ, ਦਿਨ ਬੀ ਨੲ੍ਹੀਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੰਦੇ ... ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ ਮੂੰਹ ਚੱਕ ਕੇ।'

'ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਦੋਂ ਦੇ ਤੁਰਿਓ ਹੋਣਗੇ ...।' ਮਾਂ ਨੇ ਸਹਿਜੇ ਜਿਹੇ ਆਖਿਆ।

'ਹਈਥੇ ਭੋਗਪੁਰ ਮਿੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਟੀਨਾਂ ਥੱਲੇ ਬਈਠਿਓ ਆ ... ਹੋਰ ਇਹੋ ਨਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਹੁਣੇ ਈ ਆ ਗਏ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ, 'ਹੈਗੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਈ ਆ ਪਰ ਇਹ ਸਾਲ਼ੇ ਸ਼ਿਬ ਦੇ ਬਣਿਓ ਆ, ਉਹਦੀ ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ ਰੰਨ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾ-ਗਾ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਰੇੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਆ।'

'ਮੰਗਣਾ ਕਿਤੇ ਸਉਖਾ ਆ, ਤੂੰਮ੍ਹੀਂ ਮੰਗ ਕੇ ਦਖਾਲ ਤਾਂ ...।'

'ਮੇਰੇ ਕੀੜੇ ਪਇਓ ਆ ਜਿਹੜਾ ਮੰਗਣ ਤੁਰ ਪਮਾਂ ...।' ਭਾਈਏ ਦੀ ਅਮੁੱਕ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਂ ਛੱਤੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਬਾਵਿਆਂ ਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਅਗਲੇ ਘਰ।

ਬਾਵਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਂ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਹੜ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜੜੀ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਰੰਗ-ਬੇਰੰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਪਾਰਵਤੀ ਤਲਾਅ ਵਿਚ ਨਹਾਉਂਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿਸਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦਾ।

ਮਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਬਾਲਟੀ ਫੜੀ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸੈਨਤ ਮਾਰਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦੀ, 'ਗੁੱਡ ਦੌੜ ਕੇ ਪਾਲੋ ਦਿਓਂ ਲੱਸੀ ਲੈ ਆ।'

ਮੈਂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਥਾਣੀਂ ਬਾਲਟੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ-ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਦੁੜੰਗੇ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ੇਖਚਿਲੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲੱਤਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ। ਸੋਚਦਾ - ਭਾਈਆ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਨਲ੍ਹਾਉਂਦਾ-ਧੁਲਾਉਂਦਾ, ਧੁੱਪੇ-ਛਾਵੇਂ ਕਰਦਾ, ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ, ਪੱਠਾ-ਦੱਥਾ ਕਰਦਾ ਪਰ ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੱਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਕਿ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੱਝ ਅਸੀਂ ਰੱਖ ਲਈਏ, ਘਰ ਦਾ ਲੱਸੀ-ਦੁੱਧ ਪੀਈਏ ਨਾਲੇ ਮੈਂ ਕੱਟੂ-ਵੱਛੂ ਨਾਲ ਖੇਲ੍ਹਾਂ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਕਿ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਈ ਆ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ (ਜੱਟ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਦੇ ਸਰੀਰੋਂ ਤਕੜੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁੱਬ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ - 'ਪਈ ਸਾਡਾ ਤੋਚੀ (ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ) ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ - ਦੁੱਧ ਈ ਮੂਤਦਾ।' ਮੈਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਜੁਆਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।

ਮੈਂ 'ਬਾਰੀਆਂ' ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬਾਲਟੀ ਜਾਂ ਡੋਲੂ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਸੀ ਮੰਗਣ ਬਾਰੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਖ਼ਿਆਲ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਦਲ-ਬੱਦਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਘਟਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜੁੜਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰਾ ਤਨ-ਮਨ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ-ਧੜ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਰੁਕਦੇ ਜਦੋਂ ਪਾਲੋ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਗੁੱਡ ਜਰਾ ਕੁ ਠਹਿਰ ਕੇ ਆਈਂ, ਮੈਂ ਲੱਗੀ ਆਂ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਣ।'

ਪਾਲੋ ਦੇ ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਬਾਨ੍ਹ ਵੀ ਲਾਈਊ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਗੇੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਜਾਣ ਲਈ ਲਗਦਾ - ਕਦੀ ਪਾਈਆ ਤੇ ਕਦੀ ਅੱਧਾ ਕਿੱਲੋ।

ਪਰ ਲੱਸੀ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਦੋ-ਦੋ ਗੇੜੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਓਧਰ ਭਾਈਆ ਮੈਨੂੰ ਉੱਲਰ-ਉੱਲਰ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਹੁਣ ਤਾਂ ਚਲੇ ਜਾ ਮਾਮਾ - ਸੌ ਬਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਪਈ ਲੱਸੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਤੋਂ ਨੲ੍ਹੀਂ ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ।'

'ਜੇ ਏਡੀ ਲੋੜ ਆ ਤਾਂ ਐਂਤਕੀਂ ਮੀਣੀ ਤੇ ਬੂਰੀ ਦੋਮੇ ਕੀਲੇ 'ਤੇ ਬੱਝੀਆਂ ਰਹਿਣ ਦਈਂ - ਨਾਲੇ ਨਿਆਣੇ ਖਾਣ ਪੀਣਗੇ।' ਮਾਂ ਨੇ ਤਰਕ ਮਾਰੀ।

'ਕਿੱਦਾਂ ਮੂੰਹ ਭਰ ਕੇ ਬਕੀ ਜਾਂਦੀ ਆ, ਜਿਹੜੀ ਤੇਰੇ ਕੁਲਗਦਿਆਂ ਤੋਂ ਰਕਮ ਲਈਓ ਆ ਕੋਠੇ ਦੇ ਕੌਲੇ ਕੱਢਣ ਲਈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪੇ ਨੇ ਦੇਣੀ ਆ?'

'ਜਦੋਂ ਬੋਲਦਾ ਮੇਰੇ ਜਣਦਿਆਂ ਤਕ ਜਾਂਦਾ। ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਗਲ਼ ਪਈ ਜਾਂਦਾ। ਗੱਲ ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਆ, ਲੈ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਆ।'

'ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੋਤੇ ਆਂਙੂੰ ਵਗੀਦਾ ਆ ਤੇ ਇਹ ...।' ਤੇ ਫਿਰ ਖਿਝਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਈਆ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਚਿਲਮ ਵਿਚਲੀ ਸੁਆਹ ਗੁੱਲ ਕਰ ਕੇ, ਕੈਂਕਰੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਤਮਾਖੂ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨੲ੍ਹੀਂ ਅੱਧਾ ਪਿੰਡ ਲੰਘ ਕੇ ਲੱਸੀ ਲੈਣ ਜਾ ਹੁੰਦਾ - ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਆ। ਖ਼ੈਰ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਬਾਲਟੀ ਜਾਂ ਡੋਲੂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਲੱਸੀ ਮੰਗਣ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ-ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਲੱਸੀ ਦਾ ਖੱਟਾ ਪੀ ਕੇ ਸੁਆਦ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਦਾਲ-ਸਬਜ਼ੀ ਨਾ ਬਣਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਡੰਗ ਦਾ ਬੁੱਤਾ ਸਰ ਜਾਂਦਾ। ਖਾਡਰੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ-ਗਊਆਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਲੱਸੀ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤੰਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਲੱਸੀ ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ। ਚਾਹ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਹੀ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਤੇ ਭਾਈਆ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਆਪਣਾ ਤਪਦਾ ਸੀਨਾ ਠਾਰਨ ਦੀ ਫਜ਼ੂਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ।

ਇਨ੍ਹੀਂ ਸੋਚੀਂ ਪਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮਾਣਕਢੇਰੀ ਵਾਲਾ ਬਾਵਾ ਦੋਹਾਂ ਬਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਪਾਈ ਮੰਗਦਾ ਦਿਸਦਾ। ਮੋਟੇ ਖੱਦਰ ਦੀ ਇਕ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਆਟਾ ਤੇ ਇਕ ਵਿਚ ਦਾਣੇ ਪੁਆਉਂਦਾ। ਉਹਨੇ ਮੱਥੇ ਟਿੱਕਾ ਤੇ ਭਗਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਰਗਾ ਭੇਸ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਦਰਾਂ ਮੋਹਰੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦੱਸਦਾ, 'ਬੀਬੀ ਭਲਕੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਣਾ।'

ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੇਰਾ ਤਨ-ਮਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਣਾ? ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਸਮਝ ਪਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤਲੀ-ਲੰਮੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੰਗਣ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਾਂਗਾ - ਮੀਣੀ ਮੱਝ ਸਾਡੇ ਘਰ ਹੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਦਿਓਂ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲੈ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਨਾਲ਼ੇ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਾਂਗਾ ਕਿ ਰੱਤੇ ਬਾਹਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਤੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਰਗਾ ਸਾਡਾ ਘਰ ਕਦੋਂ ਬਣੇਗਾ? ਕਹਾਂਗਾ - ਕੋਈ ਰੇਖ 'ਚ ਮੇਖ ਮਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੇ ਤਾਈ ਤਾਰੋ (ਜੱਟਾਂ) ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਗਲੀਂ ਵਿੱਚੀਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤਿੜਕ ਜਾਂਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਵਿਥਿਆ ਮੇਰੇ ਤਨ ਵਿਚਲੇ ਲਹੂ ਵਾਂਗ ਗੇੜੇ ਕੱਢਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ-ਖਿਆਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਵਾ-ਸਾਧੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਮੰਗਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ!

*****

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਪੰਜਵਾਂ: ਥੋਹਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲ)

'ਕਿਹੜੀ ਨਖਸਮੀ ਦਾ? ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਰਾ, ਚੀਰ ਕੇ ਦੋ ਥਾਈਂ ਕਰਾਂ!' ਘਰ ਮੋਹਰਲੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਬੈਠੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਗੜ੍ਹਕੀ। ਬਿੜਕ ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।

'ਅੱਜ ਪਤਾ ਨਈਂ ਕੇਹਨਾ ਆਢਾ ਲਾ ਲਿਆ।' ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਛਲਾਰੂ ਵਾਂਗ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੀ ਹੋਇਆ ਮਾਂ?'

'ਕੰਜਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣੀ ਦਾ ਜਦੋਂ ਨੰਘਦਾ, ਟਾਂਚ ਕਰ ਕੇ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਪੇ ਦਾ ਸਾਲਾ! ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ-ਬੁੜ੍ਹੀ ਹੈਗਾ? ਇਹਨੂੰ ਔਂਤ ਜਾਣੇ ਨੂੰ ਫੇ ਸ਼ਰਮ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਨੂੰ।' ਦਾਦੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਜਾਇਜ਼-ਨਾਜਾਇਜ਼ ਦਾ ਨਤਾਰਾ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।

'ਕੌਣ ਸੀ, ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗੇ?' ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਮੇਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਿਆਣ ਹੋਇਆ ਉੱਧਲ ਜਾਣੀ ਦਾ! ਫੁੜਕੀ ਪੈਣੇ ਦੀ ਲੂਹ ਹੋਣੀ ਜਬਾਨ ਈ ਪਛਾਣਦੀ ਆਂ! ਜੀਭ ਧੂਊਂਗੀ ਕਿਸੇ ਦਿਨ - ਹੱਥ ਆਬੇ ਇਕ ਬਾਰੀ!' ਦਾਦੀ ਦੇ ਪੋਪਲੇ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਜੀਭ ਹੀ ਹਿੱਲਦੀ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸੁੰਗੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁ ਲਿਟਾਂ ਪੁੜਪੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁਚ 'ਉਸ ਫੁੜਕੀ ਪੈਣੇ' ਨੂੰ ਟੋਲ ਕੇ ਕੱਚਾ ਚਬਾ ਲਵੇਗੀ।

ਦਾਦੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਰ ਕੋਲੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਭਲੀ ਗਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਟੱਪ ਗਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਘਰ ਉਲਾਮਾ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲੇ ਸੋਟੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਨੇ ਉਹਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਦੇ ਲੱਤਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਲੜਖੜਾਉਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਦੀ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸਦਾ - ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ - ਸਿਰੜੀ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਹੌਸਲਾ-ਬੁਲੰਦ ਵੀਰਾਂਗਣ ਵਾਂਗ ਮੈਦਾਨ ਸਹਿਜੇ ਕੀਤੇ ਨਾ ਛੱਡਦੀ। ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਉਹ ਹੰਭ ਗਈ ਲਗਦੀ ਪਰ ਹਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਉਹਦਾ 'ਸ਼ਿਕਾਰ' ਨਾ ਦਿਸਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਪੈਰੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਆਈ।

ਖ਼ੈਰ, ਏਨੇ ਨੂੰ ਦਾਦੀ ਦੁਆਲੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਝੁਰਮਟ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਨੰਗ-ਧੜੰਗੇ ਛੋਟੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਵਲ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ-ਲਾਲ ਤੜਾਗੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਜਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕਾਲੇ-ਲਾਲ ਮਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੇ ਕਦੀ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

'ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ਪਈ ਕੀ ਕਿਹਾ?' ਮੇਰੀ ਇਕ ਤਾਈ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਪੈਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਊਧਮ ਮਚਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਬੁਰੇ ਦੇ ਘਰ ਤਕ ਜਾਣੋਂ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਣਗੀਆਂ।

ਦਾਦੀ ਦਾ ਗੋਰਾ ਨਿਛੋਹ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਸੁਆਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ, 'ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਬਕਦਾ ਸੀ:

ਧੁਆਡੀ ਸੱਤੋ ਦੇ ਜਾਰ,
ਕੋਈ ਚੂਹੜਾ ਕੋਈ ਚਮਾਰ।

ਮੈਂ ਕਹਿੰਨੀ ਆਂ ਪਈ ਸੱਤੋ ਬਛੇਰੀ (ਵਛੇਰੀ) ਹਊਗੀ ਧੁਆਡੀ - ਹਰਾਮਦੀ ਅਲਾਦ!' ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲਾ ਸੋਟਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਠੱਕ' ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ ਜੋ ਉਹਦੇ ਰੋਸ ਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਗਾਲ੍ਹ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨੋਕੀਲੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। 'ਸ਼ਿਕਾਰ' ਭਾਵੇਂ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਰੋਹ ਵਿਚ ਆਈ ਦਾਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਰ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਸੀ।

ਦਾਦੀ ਦਾ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਲ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਤੇ ਉਹਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ੋ (ਜੱਟੀਆਂ) ਜੋ ਇਕੋ ਟੱਬਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹੀਆਂ  ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹਰੋ, ਅਈਡੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਅਈਨੀ ਸਿੰਗ ਮਿੱਟੀ ਚੱਕੀਊ ਆ।'

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਮੱਕੜ-ਜਾਲ ਬੁਣਨ ਲੱਗੀਆਂ - ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਤੇ ਹੋਰ ਜੱਟ-ਜੱਟੀਆਂ ਸੌ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਢੁੱਕੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ,  ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸਰਦਾਰ ਜੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਚੀ, ਤਾਈ, ਚਾਚਾ, ਤਾਇਆ, ਬਾਬਾ ਸੱਦਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਤ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਇਹ ਸੋਚ ਜਾਲ ਉਦੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਮੁੜ ਬੁੜ੍ਹਕੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਠੋਸ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਪਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਣ ਤੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਵਾਪਰ ਚੁੱਕੀ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਦਾਦੀ ਦਾ ਰੋਸ-ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਦੇਖ-ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।

'ਤਈਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਤਾਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਬੇਲੇ ਮਸ਼ਕੂਲਾ ਈ ਸੁੱਝਦਾ! ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸੁਣੇ ਆ ਕੇ ਲੁਤਰ-ਲੁਤਰ ਕਰਨ ਡੈਹ ਪਈ ਆ।' ਦਾਦੀ ਨੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਤਾਈ ਦੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ ਹੋਵੇ। ਤਾਈ ਦੇ ਵੀ ਅਫ਼ਰੀਨ ਕਿ ਉਹ ਦਾਦੀ ਦਾ ਰੋਹਬ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ ਕਦੀ ਆਕੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੀ ਤੇ ਗੱਲ ਆਲੇ-ਟਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਬਾਕੀ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਹਵਾ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਇਕ ਬਾਰੀ ਦਾਹੜ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਿੰਹਜੂ ਕੱਢ ਦਊਂ - ਇਹਨੂੰ ਉੱਲੂ ਦੇ ਪੱਠੇ ਨੂੰ ਛਿੱਦਰ ਛੇੜਨ ਦੀ ਬਮਾਰੀ ਆ।'

'ਓਅ ਹੋ! ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗੇ ਪਈ ਕੌਣ ਸੀ?' ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਨੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਧੁਆਨੂੰ ਜਿੱਦਾਂ ਪਤਾ ਨਈਂ? ਅੱਗ ਲਾਈ ਤੇ ਡੱਬੂ ਨਿਆਈਏਂ! ਕਦੀ ਕਿਤੇ ਸ਼ੁਰਲੀ ਛੱਡ ਗਿਆ - ਕਦੀ ਕਿਤੇ ਚਿੰਜੜੀ ਛੇੜ ਗਿਆ! ਚਾਰ ਸਿਆੜ ਕੀ ਹੋਏ ਚੰਦ 'ਤੇ ਥੁੱਕਣੋਂ ਨਈਂ ਹਟਦੇ!' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਦੰਦ ਪੀਂਹਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਝੂਠੇ ਜਿਹੇ ਪਏ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਤਾਕਤ ਆ ਗਈ ਤੇ ਹੱਥ ਬਦੋਬਦੀ ਦਾਦੀ ਦਾ ਸੋਟਾ ਫੜਨ ਨੂੰ ਪਏ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਲ ਕੁ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭੋਲੇ ਜਿਹੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਂਗ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਸਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

'ਓਦਣ ਦਾ ਚੇਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ? ਜਿੱਦਣ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤੇ ਨੂੰ ਘਰ ਬਾੜ ਕੇ ਆਏ ਸੀ! ਓਹਲਾਂ ਚਈਂ-ਚਈਂ ਕਰਨ ਡੈਹ ਪਏ ਸੀ ਸਾਰੇ!' ਦਾਦੀ ਨੇ ਇਕ ਪਿਛਲਾ ਵਾਕਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਰਾਇਆ।

'ਕੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਸੀ ਉਦੋਂ?' ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਡਰਦਿਆਂ-ਡਰਦਿਆਂ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਅਈਥੇ ਈ ਖੱਡੀਆਂ 'ਚ ਆ ਕੇ ਭਗਤੇ ਨੇ ਜਾਗਰ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਨੂੰ ਧੌਂਸ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਪਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੱਠੇ ਕਤਰਾ! ਉਹਨੇ ਮੋਹਰਿਓਂ ਕਿਹਾ ਪਈ ਮੇਰਾ ਬਿਹਲ ਨਈਂ - ਐਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਭਗਤੇ ਨੇ ਉਹਦੇ ਸੋਟੇ ਮਾਰਤੇ!' ਦਾਦੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੜਿਆ ਹੱਥ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਮੈਥੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਾ ਲਿਆ।

'ਹੈਂ? ਫੇ?' ਮੈਂ ਕਾਹਲੀ ਬੋਲ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਫੇ ਕੀ? ਸਾਰੀ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਮਗਰ ਪੈ ਗਈ। ਉਹ ਦਿਨ ਜਾਬੇ ਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਆਬੇ, ਭਗਤੇ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਏਸ ਮਹੱਲੇ ਆ ਕੇ ਨਾ ਏਦਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾ ਈ ਅੱਖ ਚੱਕੀ। ... ਹਈਦਾਂ ਰੋਜ ਮੱਲੋਜੋਰੀ ਬੁੱਤੀਆਂ ਕਰਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਆ!' ਦਾਦੀ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ। ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਸੂਈ ਬੁੱਤੀਆਂ-ਬੇਗਾਰਾਂ, ਭਿੱਟ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੜਾਂ ਦੇ ਦਾਸ ਦੀ ਮਿਦ੍ਹੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ 'ਲੱਕ ਹਿੱਲੇ ਮਜਾਜਣ ਜਾਂਦੀ ਦਾ' ਤਵੇ ਉੱਤੇ ਸੂਈ ਅਟਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹੋ ਇੰਨਾ ਕੁ ਮੁਖੜਾ 'ਲੱਕ ਹਿੱਲੇ' 'ਲੱਕ ਹਿੱਲੇ' ਹੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਈ ਚੁੱਕ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਚੱਲੇ ਤਵੇ ਉੱਤੇ ਸੂਈ ਰੁਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਦਾਦੀ, ਭਾਈਆ, ਤਾਇਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਨਿੱਤ ਏਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਕਦਮ ਸੁੱਝਿਆ ਕਿ ਇਸ ਅਦਿੱਖ ਬੋਝ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਕਰ ਦਿਆਂ। ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਸਹਿਬਨ ਹੀ ਆਇਆ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੁਣਨ-ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੂਈ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਚਲ ਦਫ਼ਾ ਕਰ ਮਾਂ! ਬਥੇਰਾ ਦਾਦਾ ਦਾਹੜੀ ਹੱਗ ਲਿਆ ਤੂੰਮ੍ਹੀਂ!'

'ਮਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾਹ ਤੂੰ! ਮੈਂ ਤਵੰਝ ਉੜਾਊਂ ਰੀਂਡੇ ਜਿਹੇ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਵੇਰ੍ਹਿਆ ਫਿਰਦਾ!' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਵੇਲੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਜਿਹੜਾ ਉੱਠਦਾ ਪਈਲਾਂ ਜਾਤ ਦਾ ਮੇਹਣਾ ਮਾਰਦਾ - ਸਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਕਿੱਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ - ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਬੜੇ ਲਾਟੀਕਾਨ।'

'ਫੁੰਮ੍ਹਣਾ ਕਾਹਨੂੰ ਭੜਥੂ ਪਾਈ ਜਾਨਾ, ਸੱਪ ਨੰਘ ਗਿਆ - ਲੀਕ 'ਤੇ ਸੋਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀ ਲੱਭਣਾ?' ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਨੇ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

'ਅਖੇ ਧੁਆਡੀ ਸੱਤੋ ਦੇ ਜਾਰ, ਕੋਈ ਚੂਹੜਾ ਕੋਈ ਚਮਾਰ- ਸਾਡੀਆਂ-ਧੁਆਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ 'ਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਆ? ਨਾਲੇ ਚਾਚੀ ਤੂੰ ਈ ਦੱਸ ਪਈ ਓਹਲਾਂ ਤਾਂ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਿੱਟ ਨਈਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਈ ਸਾਡੀ ਜਾਤ ਦਿਸੀ ਜਿਹਲਾਂ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਨੇ ਲੀੜਿਆਂ ਸਣੇ ਖੂਹ 'ਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਧੰਨੀ ਸੁਨਿਆਰੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ!' ਫੁੰਮਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਮੱਥੇ ਉਤਲਾ ਪਸੀਨਾ ਤੁਪਕਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹਦੇ ਝੱਗੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਮੈਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿਚ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦੀ ਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦੀ ਦਿਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਾਇਆ ਪ੍ਰਤਾਪਾ ਉਹਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਤ੍ਰੇਲੀ ਆ ਗਈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਰੁਕ ਗਈ ਲੱਗੀ। ਅੰਤ ਮੈਨੂੰ ਹਉਕੇ ਵਰਗਾ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੋਚ-ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ।

ਦਰਅਸਲ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਵਲੀਆਂ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਭਾਰੇ ਡੋਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਆਪ ਹੀ ਖੂਹ ਵਿਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜੀ ਲੱਜ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਉਹਨੂੰ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਓਧਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗੋਰੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਪ੍ਰਤਾਪੇ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਉਹਨੇ ਅੱਗਾ ਦੇਖਿਆ ਨਾ ਪਿੱਛਾ - ਖੂਹ 'ਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੀ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਦਾਦੀ ਅਜੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ ਟੱਪੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾਕਣ ਲੱਗਾ।

'ਲਗਦਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਬੁੜ੍ਹੇ ਦਾ ਭੋਗ ਪੈ ਗਿਆ!' ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਨੇ ਸਰਸਰੀ ਜਿਹੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ।

'ਓਹ ਬੀ ਪੈ ਗਿਆ ਹਊ ਪਰ ਸੰਖ ਤਾਂ ਅਈਧਰ ਬੋਲਦਾ! ਔਹ ਦੇਖੋ ਨਾਂਗਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਲ ਰਾਮ ਗਊਆਂ ਆਲੇ ਸੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਆਉਂਦੇ ਆ!' ਤਾਈ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਦੱਖਣ ਵਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਫੈਲਾਅ ਕੇ ਦੱਸਿਆ।

ਹੋਰ ਨਿਆਣੇ ਤੇ ਮੈਂ ਗਊਆਂ ਵਲ ਨੂੰ ਦੁੜੰਗੇ ਮਾਰਦੇ ਦੌੜ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਮੋਹਰਿਓਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੇ-ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਮੁੱਢ ਤਕ ਲਿਸ਼ਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਰੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਰਗੇ। ਕਈ ਗਊਆਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਬੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵੱਗ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਰਾਲੀਆਂ ਗਊਆਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਪੱਚੀ-ਤੀਹ, ਪੈਂਤੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਖਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਪਲਾ-ਗਊ ਕਹਿੰਦੇ। ਲੋਕ ਇਸ ਵੱਗ ਮੋਹਰੇ ਕੜਬ, ਹਰੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਬਾਜਰੇ-ਚਰ੍ਹੀ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਭਰ-ਭਰ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪੂਲੇ-ਭਰੀਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸੁੱਟਦੇ। ਉਹ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਟਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡਲ ਜਿਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਨਿੱਕੇ ਵੱਛੀਆਂ-ਵੱਛੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਬੂਥੀਆਂ ਵਾੜਦੇ। ਕਈ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘ ਲੈਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਕਈ ਛੜਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਦਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਗਊਆਂ-ਵੱਛੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਹੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਘਰ ਵਲ ਅਹੁਲਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਦੀ ਆਖੀ ਗੱਲ ਚਾਣਚੱਕ ਚੇਤੇ ਆਈ:

ਵੱਛਾ ਚੁੰਘੇ ਗਊ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸੀਏ!
ਆਪ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੱਸੀਏ!

ਏਨੇ ਨੂੰ ਭਾਈਏ ਨੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਵਗਾਹ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਇਕ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਬੱਦਲ ਨੁਮਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਉੱਠਿਆ। ਮੈਂ ਦੌੜ ਕੇ ਘਰੋਂ ਗਊਆਂ-ਵੱਛੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਲੈਰੇ ਤੇ ਹਰੇ ਪੱਠੇ ਲੈਣ ਗਿਆ। ਭਾਈਏ ਦਾ ਝੱਗਾ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪਰਨਾ ਲਾਹ ਕੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲ ਦੁਆਲੇ ਫੇਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੰਡ ਵਲ ਗਿਆ। ਭਾਈਆ ਮੈਨੂੰ ਉੱਖੜੀ ਕੁਹਾੜੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ, 'ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਜੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਰੁੱਗ ਵੀ ਚੱਕਿਆ ਤਾਂ - ਏਸ ਬੇਹਲੜ ਟੋਲੇ ਨੇ ਤਾਂ ਧੰਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆ - ਵਾਲ ਚੋਪੜ ਲਏ - ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਲੀਕਾਂ ਲੰਮੇ ਦਾਅ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਮਾਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਨਿੱਕਲ ਪਏ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਗਊਸ਼ਾਲਾ 'ਚੋਂ ਬੱਗ ਲੈ ਕੇ। ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਆਲਾ ਹੋਬੇ ਪਈ ਰਾਮ ਗਾਮਾਂ ਚਾਰਦਾ ਸੀ? ਉਮਰ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਗਾਲ ਲਈ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੀਮੀ ਖਾਤਰ ਲੜਦਾ-ਭਿੜਦਾ ਰਿਹਾ।'

'ਬੱਸ ਦੋ ਕੁ ਮੁੱਠਾਂ ਔਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣੀਆਂ ਜਿਹਦੀ ਢੁੱਠ ਉੱਤੇ ਪੰਜਮੀ ਲੱਤ ਉੱਗੀਊ ਆ।' ਮੈਂ ਭਾਈਏ ਦਾ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਲੱਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਗਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਇੱਧਰ ਤੇ ਕਦੀ ਉੱਧਰ ਲਮਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

'ਇਸ ਲਾਣੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਢੌਂਗ ਰਚਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਗ-ਖਾਣ ਨੂੰ। ਜੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗਊਆਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਜੀਭ ਅਰਗਾ ਲਮਕਦਾ ਮਾਸ ਜਾਂ ਪੰਜਮੀ ਲੱਤ ਕਿਉਂ ਲਾਈਊ ਆ?' ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਕੋਈ?' ਭਾਈਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਹੱਸ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੰਗਾਰ ਭਰਿਆ ਸਵਾਲ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।

'ਸਾਰਾ ਮੁਲਖ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਦਾ ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਬਲੂਰ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਪਹਾੜੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਡਿਹਾ ਆਂ।' ਮਾਂ ਨੇ ਦਲਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਆਟੇ ਲਿੱਬੜੇ ਹੱਥ ਝਾੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਲਈ ਸੀ।

'ਤਈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਰ-ਚਲਾਕੀਆਂ ਦਾ! ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਭੋਗਪੁਰ-ਆਦਮਪੁਰ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ 'ਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਪਈ ਸਾਰੇ ਬਾਹਮਣ ਪਈਲਾਂ ਗਊਆਂ-ਵੱਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਗਰੰਥਾਂ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਰਾਧ 'ਚ ਬਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਦਾ ਪੁੰਨ ਲਗਦਾ।' ਭਾਈਆ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਹੋਰ ਸੁਣ ਲਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਗਰੰਥਾਂ 'ਚ ਇਹ ਬੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਰਾਧ 'ਚ ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਮਾਸ ਨਈਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕੀ ਜਨਮਾਂ ਤਕ ਪਸੂ ਬਣਦਾ ਰਈਂਦਾ ਆ!'

'ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਤਾਂ ਮਾਰੀਊ ਈਆ, ਕਿਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰ ਦਈਂ! ਗੋਕਾ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਨਿਆਮਤ ਆ - ਛੱਤੀ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦੇ ਆ ਏਹਤੋਂ। ਏਸੇ ਕਰ ਕੇ ਨਹੰਗ ਟਾਂਡੇ ਮੰਡੀ 'ਚ ਗਾਮਾਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਬੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਠਾ ਦਿੰਦੇ ਆ ਪਈ ਕਿਤੇ ਬੁੱਚੜ ਖਰੀਦ ਕੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ।' ਮਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੱਤੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਕਿਉਂ ਅਨਰਥ ਕਰੀ ਜਾਨਾਂ? ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਈ ਜਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਬੱਝਾ ਆ।'

'ਬਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ? ਇਸ ਮੰਗ ਖਾਣੀ ਕੌਮ ਨੇ ਕਦੀ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਨਈਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਮਉਜਾਂ ਲੁੱਟਦੇ ਆ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨੇੜੇ ਨਈਂ ਢੁੱਕਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕਈਨਾ ਪਈ ਗਾਮਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਮਾਂ ਨਈਂ, ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਲਦਾ।' ਭਾਈਆ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੂਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁੱਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਤਰ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹੀਂ ਕਦੀ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਣਾ ਮੰਗਿਆ?' ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਕਿੱਸੇ ਜੋੜਦਾ ਰਈਨਾ।'

'ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਕੀ ਆ? ਜੂੰਆਂ? ਹੋਰ ਨਈਂ ਤਾਂ ਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠਾ-ਦੱਥਾ ਈ ਚਰਾ ਲਜਾਂਦੇ ਆ।'

'ਐਮੀਂ ਨਾ ਕੁਫਰ ਤੋਲੀ ਜਾ ...। ਮੁੰਡਾ ਖਹਿੜੇ ਪਿਆ ਆ, ਦੋ ਰੁੱਗ ਪੱਠਿਆਂ ਦੇ ਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਦਊ ਤਾਂ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈ ਚੱਲਾ?' ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲੱਥੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਪਰ ਭਾਈਆ ਹਵਾ ਭਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

'ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤਾਂ 'ਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕੁਫਰ ਇਹ ਮਕਾਰ ਤੋਲਦੇ ਆ। ਭਲਾ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਬੀ ਕੋਈ ਜਾਤ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਇਹ ਪਸੂਆਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਆ, ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੀ ਗਏ-ਗੁਜਰੇ ਸਮਝਦੇ ਆ - ਅਖੇ ਪਰੇ ਰਹੋ, ਭਿੱਟ ਹੋ ਜਾਮਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਆਲਾ ਹੋਬੇ ਪਈ ਧੁਆਡੇ ਅੰਗ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਜਾਦਾ ਲੱਗਿਓ ਆ?' ਭਾਈਏ ਦਾ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਅਜੇ ਨਾ ਸੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਮੁੱਕਾ ਸੀ। ਓਧਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਆਰੀ ਜਿਹੀ ਫਿਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਇਉਂ ਸਮਾ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਬੰਨੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਰੇਤਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਜਜ਼ਬ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।

'ਲੱਗਿਓ ਈ ਆ! ਗੁਰਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ 'ਚ ਮੜ੍ਹਾ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਦੇਖ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ। ਸ਼ਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ, ਇਕ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ, ਇਕ ਦੀਆਂ ਛੇ ਬਾਹਾਂ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਧੜ 'ਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆ। ਨਰ ਸਿੰਹ ਦਾ ਬੀ ਕੁਛ ਹੈਗਾ ... ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਨੀ ਆਂ ਪਈ ਜੇ ਤਈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਈਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੂਏ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ!' ਮਾਂ ਨੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹੋਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

'ਬਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਪਰਪੰਚ 'ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਅਤਬਾਰ ਕਰਦਾ? ਅਖੇ ਬਾਲਮੀਕ ਨੇ ਕੁਛ ਨੂੰ ਕੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਤਾ - ਅੰਜਨੀ ਦੇ ਕੰਨ 'ਚ ਮਾਰੀ ਫੂਕ ਨਾ ਹਨੂਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸ਼ਟਭੁਜੀ ਜਨਾਨੀ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਨਈਂ - ਨਾਲੇ ਚਾਰ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਫੇ ਮੰਨਦਾ ਪਈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਵਰਗੇ ਉਦੋਂ ਕੰਨ 'ਚ ਫੂਕ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਜੰਮ ਪਈਂਦੇ ਹੋਣਗੇ।' ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਈਨੂੰ ਦੱਸ ਪਈ ਸਾਡੇ ਗੁੱਡ-ਬਿਰਜੂ ਕਿੱਦਾਂ ਜੰਮੇ ਸੀ? ਸੋ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਰਖਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਕੰਮ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ! ਆਈ ਸਮਝ?' ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈਆ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਭੇਤਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

'ਤੇਰੇ ਨਈਂ ਇਹ ਝੇੜੇ ਮੁੱਕਣੇ! ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਬਥੇਰੇ ਕੰਮ ਆ!' ਮਾਂ ਨੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਝਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

'ਹੋਰ ਸੁਣ ਜਾ, ਨਈਂ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ...। ਨਾਲੇ ਇਸ ਬਦਨੀਤੇ ਨੂੰ ਬੀ ਸਮਝਾਇਆ ਕਰ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤੋਂ ਟਿੱਭਦਾ ਰਈਂਦਾ - ਇਹਦੇ ਜਿੱਡੇ ਨਿਆਣੇ ਦੌੜ-ਦੌੜ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ, ਤੇ ਇਹ ਮਾਮਾ ਫੁਰਨ-ਚੱਕੀ ਆਂਙੂੰ ਅਈਧਰ ਕਦੀ ਅਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਈਂਦਾ। ਘੋੜੇ ਜਿੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਡੱਕਾ ਭੰਨ ਕੇ ਦੋਹਰਾ ਨਈਂ ਕਰਦਾ। ਹੋਰ ਪੰਜਾਂ-ਚਹੁੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚਉਥੀ 'ਚ ਹੋਣ ਆਲਾ ਇਹ ਬੁਰਸ਼ਾ - ਬਧ ਕੇ ਗੁਆਈ ਜਾਂਦਾ। ਬੜਾ (ਮੇਰਾ ਭਰਾ) ਦੇਖ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾ ਬਖਸ਼ੋ ਦੇ ਗੂਹਾ-ਕੂੜਾ ਕਰਾਉਣ ਜਾਂਦਾ - ਬਾਲਣ ਲਿਆਉਂਦਾ - ਪੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾਂ ਪਈ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖੱਟਿਆ ਖਾਇਆ ਕਰੂ?' ਭਾਈਆ ਅਚਾਨਕ ਕਚੀਚੀਆਂ ਵੱਟਦਾ ਤੇ ਝਈਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਪੈਂਦਾ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਕੁਟਾਪਾ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਕੰਬ ਜਿਹਾ ਗਿਆ।

'ਅਜੇ ਫੁੱਲ-ਭਰ ਮੁੰਡਾ - ਕਿਉਂ ਇਹਦੇ ਪੇਸ਼ ਪੈ ਗਿਆਂ। ਇਸ ਨਦਾਨ ਦੇ ਖੇਲ੍ਹਣ ਦੇ ਦਿਨ ਆ, ਚਾਰ ਦਿਨ ਖੇਲ੍ਹ ਲਬੇ, ਫੇ ਸਾਡੇ ਆਂਙੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਏਹੋ ਈ ਭੱਠ ਝੋਕਣਾ!' ਮਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤਨ-ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਖਿੜ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਲੁੱਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਭਾਈਏ ਦੇ ਚਿੱਤ 'ਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਮ ਆਇਆ ਜਾਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲ ਘੂਰੀ ਵੱਟਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਕਰ ਲਾ ਪੁੱਤ ਸਾਡੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਐਸ਼ਾਂ - ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਖੈਰ ਮੰਗਦੀ ਰਹੂ?'

'ਐਸ਼ਾਂ' ਲਫ਼ਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਕ ਝਲਕਾਰੇ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੁੱਕਰੋਂ ਮੈਲ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਢੋਂਦਾ, ਕਦੀ ਬਾਲਣ ਲਈ ਖੋਰੀ, ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਨਿਆਂ ਦੇ ਛਿੱਲੜ, ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹੂੰਝਦਾ, ਮੱਕੀ ਗੁੱਡਦੇ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਲਈ ਲੱਸੀ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਲਿਜਾਂਦਾ, ਪਸੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਡਾਹੁੰਦਾ ਤੇ ਹੱਟੀ-ਭੱਠੀ ਜਾਂਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ-ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੰਖ ਦੀ ਫਿਰ ਸੁਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੈਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਹੋਰ ਮਢੀਰ ਨਾਲ ਗਊਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਜੋ ਅੱਗੇ ਢੱਡਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਇੰਦਰ ਸੁੰਹ ਦੇ ਵਗਦੇ ਖੂਹ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਚਲ੍ਹੇ ਤੇ ਆੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਸੁੰਹ ਦਾ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਫੁੱਫੜ (ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ) ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਉਲਾਮਾ ਬਦੋਬਦੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਓਧਰ ਧਿਆਨ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ। ਸੁੱਚਾ, ਧਿਆਨ, ਰਾਮਪਾਲ ਤੇ ਮੈਂ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਲੱਗੇ ਖੰਭੇ ਉੱਤੇ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ, ਦੱਸਦੇ, 'ਹੁਣ ਮੋਟਰ ਤਾਂਹ ਚਲੀ ਗਈ - ਹੁਣ ਠਾਂਹ ਆ ਗਈ।'

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਖੰਭੇ ਗੱਡੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਦਿਸਣ-ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਿਜਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਖੰਭੇ ਨੂੰ ਪਾਏ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜਨ-ਖਿੱਚਣ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੌਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਮਜਬੂਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ-ਧੜ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਤਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੰਭਾ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਅੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਧੜ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬੋਲੀ ਲਾਉਂਦਾ, ਬਾਕੀ ਪਿੱਛੇ 'ਹਈਸ਼ਾ, ਹਈਸ਼ਾ' ਕਹਿੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪੂਰੀਆਂ-ਅਧੂਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ:

'ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਮਾਡਲ ਟੌਨ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਦੋ-ਦੋ ਗੁੱਤਾਂ ਲੰਮੀ ਧੌਣ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਟੁੱਟੀ ਮੰਜੀ ਬਾਣ ਪੁਰਾਣਾ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਸੌਣ ਨਈਂ ਦਿੰਦਾ ਬਾਲ ਨਿਆਣਾ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਸੌਂ ਜਾ ਬੱਚਿਆ ਯਾਰ ਦੇ ਜਾਣਾ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਯਾਰ ਬਲਾਵੇ ਭੱਜੀ ਜਾਵੇ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਖਸਮ ਬਲਾਵੇ ਤੀੜੀਆਂ ਪਾਵੇ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਮਰ ਵੇ ਖਸਮਾ ਤੇਰੇ ਨਹੀਂ ਵਸਣਾ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਡਿੱਠਾ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਯਾਰ ਦੀ ਖੱਟੀ ਦੇ ਆਏ ਬੰਦ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੰਦ ਸੁਨਹਿਰੀ ... ਹਈਸ਼ਾ!
ਗੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਟਾ ਲਹਿਰੀ ... ਹਈਸ਼ਾ!

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਮਨ-ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕਲਪਤ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 'ਮਾਡਲ ਟੌਨ' ਉਸਰਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਤੇ, ਦੁਰਗੇ ਤੇ ਲੰਬੜਾਂ ਦੇ ਚੁਬਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ, ਮਹਿਲ-ਚੁਬਾਰੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਲੋਕ ਦਿਸੇ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਗੁੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਗਾਂਹਵਧੂ-ਸੋਚ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ 'ਟੁੱਟੀ ਮੰਜੀ, ਬਾਣ ਪੁਰਾਣਾ' ਤੋਂ ਗਰੀਬੀ-ਅਮੀਰੀ, ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਵਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਤੀਵੀਂ' ਵਲ। ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਬੋਲੀਆਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਬਾਰੇ ...। ਕਦੀ ਗਰੀਬੀ ਤੀਵੀਂ ਵਿਚ ਬਦਲਦੀ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਤੀਵੀਂ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਬੋਲੀ ਵਿਚਲਾ 'ਯਾਰ' ਬਹੁਤ ਮਾਲਦਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ 'ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੁਛ ਨਈਂ ਡਿੱਠਾ' ਵਿਚਲਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਰੋੜੀ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕਾਮਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਘਰਵਾਲੀ ਮਿਹਣੇ ਮਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਈਏ ਦੀ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਦੀ ਬੇਬਸੀ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤ੍ਰਾਹ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ।

ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ-ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਐਨ ਇਕਦਮ ਓਦਾਂ ਰੁਕੇ ਜਿੱਦਾਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਭੋਗਪੁਰ 'ਟੇਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟਵੇਂ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਸਿਵਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਂਹਕ ਅਮਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਜੜ ਚਾਰਦਾ ਗਾਉਂਦਾ ਸੁਣ ਪਿਆ ਸੀ -

'ਦੁੱਧ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਚੋ ਕੇ
ਅਮਲੀ ਨੂੰ ਚਾਹ ਕਰ ਦੇ।'

ਬੈਂਹਕ ਨੂੰ ਕਈ ਜਣੇ ਬੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਜੁਆਨ ਤੇ ਛੜਾ-ਮਲੰਗ ਸੀ। ਬਸ ਹੁੱਕਾ ਹੀ ਉਹਦਾ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾਈ ਰੱਖਦਾ। ਕਈ ਉਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ - 'ਤੂੰ ਪਰਬਾਹ ਨਾ ਕਰ, ਜੱਟ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤ ਬਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਾ ਪਈ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤ ਬਿਆਹ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਰਾ ਇਕ ਭਰਾ ਤਾਂ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ।' ਉਹਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਪਰ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਹੱਸ ਛੱਡਦਾ।

ਇੱਜੜ ਵਰਗੀ ਸਾਡੀ ਮਢੀਰ ਬੈਂਹਕ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਲ ਸਰਪੱਟ ਦੌੜ ਪਈ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹੁੱਬ ਕੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਾਂਗੇ ਜੇ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਨ੍ਹੇਰਾ ਮੁੱਕੂ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਅਮੀਰਾਂ ਲਈ ਆ! ਸਾਡੇ ਭਾ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਜੇਹੀ ਆਈ, ਜੇਹੀ ਅਜੇ ਨਾ ਆਈ। ਮੈਂ ਨਜੂਮੀ ਨਈਂ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੰਨਾ ਪਈ ਹੁਣ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਗਏ ਤਾਂ ਘਾਹੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਘਾਹੀ ਨਈਂ ਰਹਿਣਾ! ਬਸ ਪੜ੍ਹ ਲਓ ਜਿੱਦਾਂ-ਕਿੱਦਾਂ, ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਊ!'

ਮੈਨੂੰ ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸੋਚ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ।

'ਗੁੱਡ ਗੱਲ ਸੁਣੀ!' ਮਾਂ ਨੇ ਮਲਕ ਦੇਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਨਤ ਵੀ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਸਬੇਰ ਆਲੀ ਗੱਲ ਨਈਂ ਦੱਸੀ - ਤੂੰਮ੍ਹੀਂ ਨਾ ਦੱਸੀਂ, ਨਈਂ ਤਾਂ ਏਨੇ ਭਬੱਕੜ ਵਾਂਙੂੰ ਟੱਪਣ ਲੱਗ ਪੈਣਾ!'

ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਾਲ 'ਠੀਕ ਆ' ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਾਹੌਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਹਿਜ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦਾਦੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇਕ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਆਰ-ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬੇਪਰਾ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਡਿੰਗੂ-ਡਿੰਗੂ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਿਆਨ ਵਲੋਂ ਮਾਰੀ ਹਾਕ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ, 'ਗੁੱਡ ਆ ਜਾ ਮੁਰਮਰੇ ਭੁਨਾਉਣ ਚਲੀਏ!'

ਮੈ ਝੱਗੇ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਮੱਕੀ ਦੇ ਲਾਲ, ਕਿਰਮਚੀ, ਕੱਚੇ-ਪੀਲੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਪਾਏ ਤੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੁਰ ਪਏ, 'ਦੇਖ ਲਾ ਰੱਬ ਇੱਕੋ ਛੱਲੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਦਾਣੇ ਲਾਂਦਾ।'

'ਜਿੱਦਾਂ ਆਪਾਂ? ਤੂੰ ਗੋਰਾ ਤੇ ਮੈਂ ਕਾਲਾ! ਕਹਿੰਦੇ ਨਿਆਣੇ ਤਾਂ ਮਾਂ-ਬਾਪ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਆ - ਦੇਖ ਮੇਰਾ ਤੇ ਬਿਰਜੂ ਦਾ ਮੜੰਗਾ ਐਨ ਭਾਈਏ 'ਤੇ ਆ!' ਮੈਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਛੱਲੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਦਾਣੇ ਦਾ ਰੰਗ ਜਾਮਣੀ ਜਾਂ ਆਹ ਰੱਤੇ ਦੇ ਚਬਾਰੇ ਦੇ ਰੰਗ ਅਰਗਾ ਗੂਹੜਾ ਕਿਰਮਚੀ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।' ਧਿਆਨ ਬੋਲਿਆ, 'ਤਾਂ ਈ ਏਦਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਮਣ ਕਈਂਦੇ ਆ।'

'ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁੱਕੇ ਗੂੰਹ ਨੂੰ ਬੀ ਬਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਆ!' ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਸਾਡਾ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਣ ਕੱਤਦੀਆਂ ਮੱਕੀਆਂ, ਪਰਾਗਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਦੋਧਾ ਛੱਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਕਦੇ ਤੋਤੇ, ਠੂੰਗੇ ਮਾਰਦੇ ਕਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੋਤੇ-ਕਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ-ਭਤੀਜੇ ਤੇ ਦੋਧਾ ਛੱਲੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੋਚ ਫਿਰ ਛੜੱਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਆ ਗਈ ਕਿ ਛੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਐਨ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀਆਂ? ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਰਾਗਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਭੇਤ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਤੰਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟੀ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਔਹ ਰੱਤੇ ਦੀ ਹੱਟੀ ਤੇ ਮਾਲਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਬਚਾਲੇ ਮਜਮਾ ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਆ?'

ਅਸੀਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲਾਂਘਾਂ ਭਰੀਆਂ।

'ਆਂਹਦਾ ਮੇਤੋਂ ਜੂਠਾਂ ਨਈਂ ਧੋਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ - ਆ ਗਿਆ ਜੇ ਬੜੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।' ਦੀਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਪਾਸ਼ੂ ਬਾਰੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ (ਮਾਝੀ) ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਸੀਂ ਕਈ ਨਿਆਣੇ ਸਾਂਗਾਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।

'ਸਬੇਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਡਿਆਂ ਵਾਂ - ਭੋਗ ਪੈ ਗਿਆ ਏ - ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਗਏ ਨੇ - ਵੇਂਹਦਿਆਂ-ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਲਊਢਾ ਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ! ਜਿਹਲਾਂ ਬੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਥਾਲ਼ੀ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾਂ - ਓਹਲਾਂ ਈ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ - ਆਹ ਦੋ ਕੁ ਭਾਂਡੇ ਧੋ ਦੇ - ਔਹ ਫਲਾਨਾ ਆ ਗਿਆ - ਇਹ ਤੇ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੁਰੇ ਰਹਿਣੇ ਜੇ।' ਪਾਸ਼ੂ ਦੇ ਬੋਲ ਪਟਾਕਿਆਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠਾਹ-ਠਾਹ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

'ਨਾਂਹ ਕਹੈਂ ਦੇ ਥਾਲ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਿਉਂ ਕਰ ਆਇਆ ਏਂ? ਮੇਰੀ ਬੇਜਤੀ ਕਰਾਣ ਲਈ? ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਕੀ ਆਖਦੇ ਹੋਣਗੇ?'

'ਸਬੇਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਨਈਂ ਹੋਈ - ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਘੜੀ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖ ਦਿੰਦੇ ਨੇ - ਬੱਸ ਦੋ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜ ਦੇ! ਮਖਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਬੁੜ੍ਹਾ ਕੀ ਮਰਿਆ - ਭੁੱਖੇ ਮਾਰਤਾ। ਲੋਕ ਜਲੇਬੀਆਂ-ਜਰਦਾ ਖਾ ਕੇ ਰਾਹ ਪਏ ਨੇ!'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਪਾਸ਼ੂ ਜਿਵੇਂ ਜਲੇਬੀਆਂ-ਜ਼ਰਦੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਚਗੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭੁੱਖੇ ਤਨ-ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਲ ਕੁ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਜੂਠਾਂ ਧੋਣ ਨਈਂ ਜਾਣਾ ਜੇ - ਕੀ ਥੁੜਿਆ ਜੇ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਖੁਣੋਂ - ਇਕ ਪੀਪਾ ਹਾੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤੇ ਇਕ ਸਾਉਣੀ 'ਤੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਬਣਾਈਏ-ਖੁਆਈਏ! ਇਤਰਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਮੌਕੇ ਪਕਾਈਏ-ਖੁਆਈਏ! ਉੱਤੋਂ ਸਾਰਾ ਸਉਦਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੱਕ ਕੇ ਭੋਗਪੁਰੋਂ ਲਿਆਈਏ!'

'ਮਖਾਂ ਕਿਉਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵਖਾਉਣ ਡਿਹਾਂ ਜੇ - ਸਾਡਾ ਝੀਊਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇਤਰਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਜੇ। ਹੁਣ ਅਕਲ ਕਰ ਕੁਛ, ਚਲ ਟੁਰ ਰੋਟੀ ਖਾਹ।' ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਸ਼ੂ ਅੱਗੇ ਵੱਡਾ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਜੇ ਤਕ ਨਿਰਨੇ ਕਾਲਜੇ ਸੀ।

'ਇਹ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆ - ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਸਾਲੀ। ਹਾੜ੍ਹ ਹੋਬੇ ਜਾਂ ਸਿਆਲ, ਸਬੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਪਾਣੀ ਭਰੀਏ - ਫਿਰ ਸਕੂਲੇ ਜਾਈਏ! ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸਕੂਲੇ ਬੀ ਨਈ ਜਾਣਾ, ਇਕ ਬਾਰੀ ਦੱਸ ਛੱਡਿਆ ਜੇ। ਜੇ ਕੱਛਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਝੱਗਾ ਨਈਂ ਜੁੜਦਾ,  ਜੁੱਤੀ ਕਦੀ ਨਸੀਬ ਨਈਂ ਹੋਈ! ਮੈਂ ਰੇੜ੍ਹੀ ਲਾਲਾਂਗਾ ਪਰ ਜੂਠਾਂ ਨਈਂ ਧੋਣੀਆਂ।' ਪਾਸ਼ੂ ਮਾਲਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚਲੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭੁੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਇਉਂ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਥਾਣੀ ਕੋਈ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਦਾਣੇ ਦੀ ਖਿੱਲ ਭੁੜਕ ਕੇ ਭੱਠੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਡਿਗੀ ਤੇ ਉੱਧਰ ਪਾਸ਼ੂ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ।

ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਪਾਸ਼ੂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਿਰਜੂ ਕੋਲ ਜੁੱਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਟਾਇਰ-ਰਬੜ ਦੀ ਵੱਧਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੀ ਝੱਗਾ ਹੈ। ਅੱਠੀਂ ਦਿਨੀਂ ਧੋ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ ਉੰਨਾ ਚਿਰ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਈ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਭੱਠੀ ਦੇ ਬਾਲਣ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਉਦੋਂ ਜਲ-ਬਲ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਮਾਲਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨਣ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਮੇ ਕੀਤੇ ਹੱਥ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੱਪ ਕੱਢ ਲਈ। ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਮਸੋਸਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਭੱਠੀ ਦੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਿਚਕ ਜਿਹਾ ਗਿਆ।

ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਲਪੁਰ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਬਾਬੇ ਵਲੋਂ ਲਾਖੇ ਅਲਕ ਵਹਿੜੇ ਨੂੰ ਹਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈਆ ਨੱਥ ਫੜ-ਫੜ ਉਹਦੀ ਨਰਮ ਜਿਹੀ ਧੌਣ ਪੰਜਾਲੀ ਹੇਠ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਉਹਦੇ ਗੱਦਰ ਤੇ ਗੁੰਦਵੇਂ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਪਰੈਣ-ਛੈਂਟਾ ਵਰਹਾਉਂਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਲੀ ਅੰਦਰ ਉਹਦੀ ਧੌਣ ਕਰ ਕੇ ਅਰਲੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਉਹਦੀ ਨੱਥ ਫੜ ਕੇ ਮੋਹਰੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਿਆੜ ਕਢਾਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੜ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਨਾ ਤੁਰਦਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਫੜੀ ਪਰੈਣ ਮੋਹਰਲੀ ਆਰ ਉਹਦੇ ਪੁੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਭੋਂਦਾ। ਵਹਿੜਾ ਇਕਦਮ ਟੱਪਦਾ ਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਕੋਈ ਨਈਂ ਪੁੱਤਰਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆ। ਬੱਗੇ ਆਂਙੂੰ ਤੂੰਮ੍ਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲਗ ਪੈਣਾ ਜਦੋਂ ਕੰਨ੍ਹ ਪੈ ਗਈ।'

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਰਾਹ ਕੰਢੇ ਹੈਕਨਾ ਦਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਲੀ 'ਤੇ ਬੱਝਾ ਬੌਲਦ ਪੱਠਿਆਂ ਲਈ ਰੰਭਦਾ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਪਾਸ਼ੂ ਦਿਸਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਿਰਜੂ ਹੁਣ ਹਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਅਲਕ ਵਹਿੜਾ ਹੋਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੂਲਾ-ਪੰਜਾਲੀ ਸਾਵਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਭਾਈਆ ਮੇਰੇ ਨਕੇਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਹੋਵੇ। ਅਲਕ ਵਹਿੜੇ ਨੂੰ ਹਾਲੀ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਉਹਦੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਛੈਂਟੇ-ਪਰੈਣਾਂ ਤੇ ਆਰ ਖੁਭੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਅਚਨਚੇਤ ਚੇਤੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਕੇ ਠੰਢਾ ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਔੜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਭੋਗਪੁਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰੇਤੀਲੇ ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਰਾਹ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਮਾਲਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚਲੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭੁੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਹਰਾ ਘਾਹ ਦਿਸਦਾ, ਮੈਂ ਦੌੜ-ਦੌੜ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਚਾਨਕ ਰਾਹ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਗੇ ਕਾਨਿਆਂ-ਬੂਝਿਆਂ ਅਤੇ ਥੋਹਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਕੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਥੋਹਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ-ਬੰਦਿਆਂ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀਰਾਨ-ਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋਵੇ ਤੇ ਥੋਹਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਉਨ੍ਹਾ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਛੇਵਾਂ: ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀ)

ਰੱਬਾ ਰੱਬਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ, ਸਾਡੀ ਕੋਠੀ ਦਾਣੇ ਪਾ।
ਕਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕਾਲੇ ਰੋੜ, ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰੋ-ਜ਼ੋਰ।

ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲੱਗੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਉਤਲੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਤੁਕਾਂ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲ਼ੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲ਼ੀ ਵਿਚ ਦੁੜੰਗੇ ਮਾਰਦੀ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਲੰਘਦੀ। ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦੇ ਤੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ। ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ-ਬੱਦਲੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਬੁਰਦ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ 'ਕਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕਾਲੇ ਰੋੜ ...,' ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ। ਅਕਸਰ ਵਣ੍ਹਿਆਂ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਉਜਾੜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਿੱਥੇ ਵਣ੍ਹਾ, ਨੜਾ, ਸਰਵਾੜ, ਭੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਬੂਟੇ ਉੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।) ਕੋਲ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਸਾਡੀ ਢਾਣੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ:

'ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ’ਵਾਜ ਨਈਂ ਸੁਣੀ ਹੋਣੀ! ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹ ਜਾਣਾ ਸੀ ....!'

'ਦੇਖੋ ਬੱਦਲ ਕਿੱਦਾਂ ਪਾਣੀ ਢੋਈ ਜਾਂਦੇ ਆ! ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ, ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ!'

'ਅਜੇ ਦੂਰ ਆਲਿਆਂ ਲਈ ਢੋਂਦੇ ਆ - ਸਾਡੀ ਨੇੜੇ ਆਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਰੀ ਬਾਅਦ ’ਚ ਆਊ!'

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਦੀ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚਾਪ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਅਸੀਂ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬੋਲ-ਬੋਲ ਗਿਣਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਮਣੀ, ਫਿਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ, ਨੀਲਾ, ਹਰਾ, ਪੀਲਾ, ਸੰਤਰੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਬੇਵਾਕ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਰੰਗ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹ ਗਏ! ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਂਗਲ ਲੈ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਕੋਲ ਏਨੇ ਈ ਰੰਗ ਹੋਣੇ ਆ।’

'ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਆ।' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ। ਸਾਰੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦੱਸਦਾ ਸੀ ਪਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੰਗ ਆ - ਧੁੱਪ।'

'ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਰੰਗ ਨਈਂ ਦਿਸਦਾ!'

'ਕਹਿੰਦੇ ਮੋਟੇ ਤਿਕੋਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਥਾਣੀਂ ਰੰਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈਂਦੇ ਆ।' ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ।

'ਐਮੀਂ ਯਭਲੀਆਂ ਮਾਰਨ ਡਿਹਾ ਆ - ਚਲੋ ਔਹ ਪਹਾੜ ਦੇਖੀਏ।' ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਖ਼ਬਰੇ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਫੜ੍ਹ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਭਰੋਸੇ ਭਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਵੈ-ਭਰੋਸਾ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ-ਹੋ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਲ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਨਿੱਖਰੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣ-ਬਣ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ-ਚੰਗੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ। ਬਰਫ਼ਾਂ ਲੱਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕਿਆਫ਼ਾ ਲਾਉਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਹੀ ਹਿਮਾਲੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰ ਐਡਮੰਡ ਹਿਲੇਰੀ ਤੇ ਤੇਨਜ਼ਿੰਗ ਨੋਰਕੇ ਨੇ 1953 ਵਿਚ ਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਐਵਰੈਸਟ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਬਕ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ।

... ਤੇ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਛੂਟਾਂ ਵੱਟਦੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦੇ ਜਾਂਦੇ:

ਰੱਬਾ ਰੱਬਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ, ...
ਕਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕਾਲੇ ਰੋੜ, ...

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਦੁਹਰਾਅ ਤੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਥੰਮ੍ਹ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੁਲਮਿਲ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਆਸਮਾਨ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸਦਾ। ਬਸ, ਬੱਦਲ ਹੀ ਬੱਦਲ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਬੰਦੇ-ਪਰਿੰਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ-ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਲੁਕ-ਛੁਪ ਗਏ ਸਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਹੀ ਹਨੇਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕਦੀ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਲਿਸ਼ਕੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ। ਫਿਰ ਬੱਦਲ ਗੜ੍ਹਕਣੋਂ ਹਟ ਗਏ। ਇਕਦਮ ਬੱਦਲ ਜਿਵੇਂ ਪਾਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ। ਮੋਟੀਆਂ ਛਿੱਟਾਂ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਰਸਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਲਗਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੰਤੀ ਉੱਖਲੀ ਵਿਚ ਚੌਲ ਛੜਨ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਾ ਮੋਹਲ਼ਾ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।

ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਲ-ਥਲ ਇਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਦਾ ਹੁਣ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਅਸਲੀ ਗੂਹੜਾ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭਾਈਆ ਬੂਹੇ ਥਾਣੀਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਬਿੜਕ ਲੈਂਦਾ ਲਗਦਾ। ਉਹ ਚੋਏ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖਦਾ ... ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ। ਰਾਤ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਬੈਠ-ਉੱਠ ਕੇ ਕੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਦਿਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਬਾਰਸ਼ ਮੁੜ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਭਾਈਏ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਅਖੰਡ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ; 'ਹੋਰ ਗੱਡਣ ਗੁੱਡੇ-ਗੁੱਡੀਆਂ, ਹੋਰ ਬੰਡਣ ਖੁਆਜੇ ਖਿਜਰ (ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ) ਦਾ ਦਲ਼ੀਆ ...!'

'ਧੜੰਮ' ਜਿਹੇ ਦੀ ਚਾਣਚੱਕ ਆਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ... ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਜੇ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਸਲੋਕ-ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਸਾਡੀ ਛਤੜੀ ਤੇ ਵਗਲ਼ੇ ਦੀ ਅੱਧੀਓਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਧ ਗਲ਼ੀ ਵਲ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪਈ ਜਿਸ ਨੇ ਗਲ਼ੀ ਵਿਚ ਹਰਲ-ਹਰਲ ਕਰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿੰਨੀਆਂ ਤਕ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਗਲ਼ੀਆਂ-ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

'ਦਬਾਸੱਟ ਉੱਠੋ, ਕਿਤੇ ਦਲਾਨ-ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਈ ਨਾ ਬਹਿ ਜਾਏ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਰਦਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਦਿਆਂ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਘਬਰਾ ਗਿਆ।

ਵਿਹੜੇ-ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਾਦਰ ਦਾ ਝੁੰਬ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਦ ਵਾਲੇ ਬੋਰੇ ਵਿਚਲੇ ਮੋਮਜਾਮੇ ਦੀ ਤਿਕੋਨੀ ਜਿਹੀ ਬਰਸਾਤੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈਆ ਡਿੱਗੀ ਕੰਧ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਦੂਹੋ-ਦੂਹ ਵਗਾਹ-ਵਗਾਹ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਗਲ਼ੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕ ਨਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਹਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ-ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟੱਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੱਖ-ਪੱਤ ਤਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਭਾਈਏ ਨੇ ਵਿਗੋਚੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਰੁੜ੍ਹਦੀ ਜਾਂਦੀ ਆ!'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈਏ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੌਸਲਾ ਰੁੜ੍ਹਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਖੁਰਨ-ਰੁੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਛਰਾਟਾ ਵਰ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਐਮੀਂ ਥੋੜ੍ਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਪਈ;

'ਊਠ, ਜੁਲਾਹਾ, ਭੱਖੜਾ, ਚੌਥਾ ਗਾਡੀਵਾਨ।
ਚਾਰੇ ਮੀਂਹ ਨਾ ਮੰਗਦੇ, ਭਾਮੇਂ ਉੱਜੜ ਜਾਏ ਜਹਾਨ।'

'ਆਪਣੇ ਸੰਤ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਇਕ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਨਈਂ ਸੀ ਝੱਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਖਾਤਰ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਔੜ ਮੰਗ ਲਈ ਸੀ।' ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਜਨਾਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਗੂੰਜੀ, 'ਸਾਧੂ ਦਾ ਕੇਬਲ ਕੋਠੇ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ ਲੋਕੋ - ਬਚਾਓ, ਦੌੜ ਕੇ ਆਓ! ਬਚਾਓ ...!'

ਮੀਂਹ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੂੰਦਾ-ਬਾਂਦੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭਾਈਆ, ਮੈਂ, ਹੋਰ ਬੰਦੇ-ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਨਿਆਣੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਘਰ ਵਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਕਤ ਗੁਆਇਆਂ ਦੌੜ ਪਏ। ਹਾਕਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ, 'ਕੇਬਲਾ ਕਿੱਧਰ ਆਂ? ਕੇਬਲਾ ਕਿੱਧਰ ਆਂ?'

'ਏਧਰ ਆਂ!' ਕੋਠੇ ਦੇ ਦੋ ਖ਼ਾਨੇ ਜਿੱਧਰ ਢਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਪਰ ਜਾਨਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਮਲ਼ਬੇ ਨੂੰ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਹਟਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕੜੀਆਂ-ਤੋੜਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ-ਗਾਰੇ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹਨੇ ਸਿਰ-ਧੜ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹਲੂਣਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ ਬੱਕਰਾ ਆਪਣੇ ਲੂੰਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਛੰਡਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਰਗੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਸਿੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਥਿੜ੍ਹਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

'ਰੱਬ ਨੇ ਦੂਆ ਜਰਮ (ਜਨਮ) ਦਿੱਤਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ!' ਬੰਤੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਆਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਵਲ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ।

ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਨਿਆਣਿਆਂ-ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਫ਼ੁਹਾਰ ਵਰਸ ਗਈ। ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਦੱਬਵੀਂ ਜਿਹੀ ਜੀਭੇ ਆਖਿਆ, 'ਰੱਬ ਸਹੁਰਾ ਬੀ ਗਰੀਬਾਂ 'ਤੇ ਈ ਜੁਲਮ ਢਾਹੁੰਦਾ।'

'ਔੜ ਲੱਗੇ ਭਾਮੇਂ ਬਰਸਾਤ, ਭੁੱਖ, ਦੁੱਖ-ਦਲਿੱਦਰ, ਚਿੰਤਾ-ਫਿਕਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਈ ਰੱਖਿਓ ਆ ਸਾਲ਼ੇ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ - ਉਹ ਛੋਹਲੇ ਪੈਰ ਪੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਛੱਤੜੀ ਨਾਲ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੋਟੇ ਪੌਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਕੋਠੇ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਭਾਈਆ ਬਨੇਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੋਏ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੋਲਾ-ਪੋਲਾ ਦਬਾ-ਦਬਾ ਕੇ ਚੋਆ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਸਨ। ਦੂਰ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਜਾਂਦੀ ਝੋਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਤੇ ਮੱਕੀ, ਚਰ੍ਹੀ, ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਸਿਰ ਝੁਕੇ-ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਕਮਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਜੋਬਨ ਸੀ। ਰੁੱਖ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਲੋਕ ਮੂਧੇ ਹੋ ਕੇ ਪੱਠੇ-ਗਾਚਾ ਵੱਢਦੇ ਇਉਂ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਝੋਨਾ ਲਾ ਜਾਂ ਤਾਲ਼ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਪਾਣੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ।

ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਸਰੀ ਇਹ ਮੈਲ਼ੀ-ਘਸਮੈਲ਼ੀ ਚਾਦਰ ਰਾਸਤਗੋ, ਮਾਣਕਢੇਰੀ, ਸਿਕੰਦਰਪੁਰ ਤੇ ਢੱਡਾ-ਸਨੌਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤਕ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਦਿਸੀ। ਰੇਲ-ਗੱਡੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਵੱਜੀ ਸੀਟੀ ਤੇ ਛੱਕ-ਛੱਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਲ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਇਕਦਮ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਢੱਡਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਗੱਡੀ ਗੂਹੜਾ ਕਾਲ਼ਾ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਭੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦੌੜ ਕੇ ਲੰਬੜਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਦੇਖਾਂ ਜੋ ਸਫ਼ੈਦਿਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਕਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇ ਕਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਖੇਡ ਦੇਖ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗਲ਼ੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀਆ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਡਾਂਗਾਂ ਚੁੱਕੀ ਲੰਮੀਆਂ ਲਾਂਘਾਂ ਭਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਚੱਲੇ ਆਂ, ਮਾਣਕਢੇਰੀ ਆਲੀ ਢਾਬ 'ਚ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਆ ਜਾ ਤੂੰਮ੍ਹੀਂ!'

ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧੀ ਕਿ ਦੌੜ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਏ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਾਂ। ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰ ਮਾਰਦੀਆਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤਰਦੀਆਂ ਦੇਖਾਂ ... ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਲਕਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਪਸਰੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਤ੍ਰਾਹ ਜਿਹਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ - ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ।

ਛੱਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦੇ ਢਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ-ਸੋਗ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਰਾ ਪੋਚਾ ਫਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਉਹ ਤਾਂ ਰਾਤ ਦੀ ਮਰੀਊ ਆ। ਸਿਵਿਆਂ 'ਚ ਪਾਣੀ ਲੱਫਾਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ - ਮਾਣਕਢੇਰੀ ਆਲੀ ਢਾਬ ਦਾ ਹੜ੍ਹ। ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਤਾਈਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਅਲ ਫੂਕ ਦਿਆਂਗੇ। ਓਧਰਲਾ ਥਾਂ ਉੱਚਾ - ਉੱਥੇ ਕੁ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਹੁਣ ਬੀ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਈ ਬਗਦਾ!'

'ਸਿਵਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਪਾਸਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੋਗਾ ਈ ਆ!' ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਰੈਹੜੇ (ਰੂੰ-ਪੇਂਜਾ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ) ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਛਰਾਟੇ ਵਾਂਗ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਰਤਾ ਕੁ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ। ਉਹਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਦੇ ਧੂੰਆਂਖੇ ਤੇ ਕਰੇੜਾ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਬੋੜੇ ਦੰਦ ਦਿਸੇ।

ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕੰਮੀਆਂ ਦੇ ਸਿਵੇ ਸਾਂਝੇ ਸਨ ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਰਾਸਤਗੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਰਾਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਲਹਿੰਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਦਿਧਰਮੀਆਂ/ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪਾਸਾ ਸਰੈਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਕਾਰਣ ਰਾਹ ਸਿਵਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਅਜੇ ਪਹਿਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਆਪਣਾ 'ਜਲਵਾ' ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁੜ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ-ਟੁਕੜਾ ਸਾਂਝੇ ਸਿਵਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਸੂਰਜ ਤੇ ਬੱਦਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਚੱਲ ਸਕੀ। ਬੱਦਲ ਫਿਰ ਜੁੜ ਗਏ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਹਨੇਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਕਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਵਰਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਮਸੋਸੇ ਗਏ।

ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਤਕ ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਘਰ ਢਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਕੰਧਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਾਹਰਲਾ ਨਿੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ-ਚੌੜਾ-ਉੱਚਾ ਬੁਰਜ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਾਈ ਤਾਰੋ (ਜੱਟ) ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਪਸੂਆਂ ਵਾਲਾ ਕੌਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਢਾਰਾ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਯਾਨੀ ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਰਨਾਲਿਆਂ ਥਾਣੀਂ ਡਿਗਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹੇਠ ਮਾਂਹ ਦੱਬੇ। ਚੁਰਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀਆਂ-ਗੁੱਡੇ ਫੂਕੇ, ਲਾਲ-ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਮਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਟੂਣੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਮੀਂਹ ਹਟ ਜਾਵੇ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਗੜੈਂ-ਗੜੈਂ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲ ਇਉਂ ਲਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ-ਮਾਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਈਵਾਲ ਹੋਣ।

ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਚਿੰਤਾ-ਫ਼ਿਕਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਣੀ ਡੱਡੂਆਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਹੁੱਬ ਰਹੇ ਸੀ। ਗੰਡਗਡੋਇਆਂ ਦੇ ਦੋ ਡੱਕਰੇ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਕੱਲਾ-ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਰੀਂਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰੇੜ੍ਹਵਾਂ ਜਿਹਾ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤਕ ਤਰ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੁੱਬਦੇ।

... ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਵੀ ਠੰਢਾ ਸੀ। ਬਾਲਣ-ਪਾਥੀਆਂ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਛੱਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੜੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਤੇ ਗੰਡਾਸੇ ਨਾਲ ਪਾੜ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਲੈ ਹੁਣ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਡੰਗ ਸਾਰ ... ਸਬੇਰ ਆਊ ਤਾਂ ਫੇ ਦੇਖੀ ਜਾਊ।'

ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਵੀ ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਹਲੀ ਤੰਗੀ ਸੀ - ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਕੰਧਾਂ ਢਹਿ ਗਏ ਸਨ ਉਹ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ।

'ਪਰੂੰ ਦੀ ਕਸਰ ਕੱਢਤੀ ਐਂਤਕੀ! ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਦੋ-ਤਿਨ ਹੱਥ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਾ। ਹੁਣ ਦੋ ਸਾਲ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਤਲ਼ੇ ਨਈਂ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੇ।' ਇਕ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਨੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੋਂ ਕਹੀ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹਣੀ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਸੁਣਾ ਬਈ ਜੱਟਾ, ਮਾਰ ਆਇਆਂ ਪੈਲ਼ੀਆਂ ਅਲ ਗੇੜਾ? ਮੀਂਹ ਨੇ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਕਰਾਤੀ - ਲਹਿਰਾਂ-ਬਹਿਰਾਂ ਲਾ ਤੀਆਂ।' ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਬ ਉਡੀਕਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੇਰੇ ਵਹਿੜੇ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਆ, ਸੱਚ ਜਿਹੜਾ ਮੰਡੀਓਂ ਝੋਟਾ ਲਿਆਂਦਾ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੰਗਾ ਬਗਦਾ ਕਿ ਹੇਠਾਂ?' ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਬ ਉਡੀਕਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਜਦੋਂ ਦਾ ਅਸੀਂ ਸਾਵਾ ਵੇਚਿਆ ਉਦੋਂ ਦਾ ਬੱਗਾ ਓਦਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ!'

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਈਆ ਮੱਥੇ ਤੀੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਘਰ ਵਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਇਨ੍ਹੀਂ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਗੱਲ ਫੜੀਊ ਆ - ਸਾਡੇ ਭਾ ਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਈ ਗਲ਼-ਗਲ਼ ਚੜ੍ਹਿਆ ਆ। ਪਸੂਆਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਡਹਿਓ ਆ - ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਪਈ ਤੇਰੀ ਬੀਹੀ ਅਲ ਦੀ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ, ਮਾੜਾ ਹੋਇਆ।' ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਅਖੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਕੱਟੇ ਨੂੰ ਮਣ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੀ ਲੇਸ!'

ਦਰਅਸਲ, ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕਹਿਰਵਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਰਸਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਬਰਸਾਤ ਦਾ 'ਚਮਤਕਾਰ' ਦੇਖਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਕ-ਦੋ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਕੱਚੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਰਸਾਤ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਲੇਅ ਫੁੱਲ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਿਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠੋਂ ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਆਂਡੇ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਕੰਧਾਂ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਚੂਹੇ-ਚਕੂੰਧਰਾਂ, ਕੰਨਖਜੂਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਲੁਕਣ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਦਿਸਦੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਪਰ ਭਾਈਏ ਦਾ ਚਿੰਤਾ-ਫਿਕਰ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਵਾਂਗ ਮੁਕੰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਤਕਸੀਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

ਅੱਠਾਂ-ਦਸਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੱਥੇ ਲੇਅ ਇਉਂ ਭਰ ਕੇ ਲਿੱਪ-ਪੋਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਕੰਧ ਦੀ ਖ਼ਸਤਾ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਦਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡੇ ਉਤਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਧਾਂ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ। ਸਾਡੇ ਗ਼ਰੀਬ-ਗ਼ੁਰਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਛਰਾਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਕਹਿਰ ਬੀਤੇ ਦੀ ਮਨਹੂਸ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਢਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠਣ ਲੱਗੇ - ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ।

'ਐਤਕੀਂ ਅਜੇ ਰਾਸਗੂਈਏ (ਰਾਸਤਗੋ ਪਿੰਡ ਜੋ ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕੁ ਮੀਲ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ।) ਗੁੱਗੇ ਆਲ਼ੇ ਨਈਂ ਬੌਹੁੜੇ! ਕਾਰਾਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਚਲੀਆਂ!' ਤਾਏ ਮਹਿੰਗੇ ਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਵਲ ਮੋੜਦਿਆਂ ਅਚਾਨਕ ਗੱਲ ਤੋਰੀ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਭਲਕੇ -ਪਰਸੋਂ ਖ਼ਬਰੇ ਗੁੱਗਾ ਨੌਮੀ ਆ।'

'ਕੰਧਾਂ-ਕੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ ਆ - ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਣ ਚੜ੍ਹਿਓ ਹੋਣਗੇ! ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ!' ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਾਅ ਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਾਂਗ ਲਾਈ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਗਰ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਲੋਂ ਡੌਰੂਆਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਤੇ ਇਕ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣੇ;

ਗੁੱਗਾ ਜੋ ਜੰਮਿਆ, ਚੌਰੀਆਂ ਵਾਲਾ
ਚਾਨਣ ਹੋਇਆ ਘਰ ਬਾਹਰ
ਜੈਮਲ ਰਾਜਿਆ, ਕੰਤਾ ਮੇਰਿਆ
ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ।

... ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਗਾ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਹੇਠਾਂ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਤੁਰਿਆਂ ਗੁੱਗੇ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਰੁਮਾਲਿਆਂ-ਟਾਕੀਆਂ, ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਨਾਰੀਅਲਾਂ ਤੇ ਕੌਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਦਮ ਮਾਰਨ ਬਹਾਨੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਂਦੇ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸੂਟੇ ਖਿੱਚਦੇ। ਜਥੇ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਭਗਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ, 'ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਛਲ ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਛਲ ਸੀ। ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਦੋ ਮਸੇਰੇ ਭਰਾ ਹੋਏ ਆ - ਸੁਰਜਣ ਤੇ ਅਰਜਣ। ਉਹ ਹੁਆਣ ਮੱਤ ਤੋਂ ਈ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਬੈਰ-ਬਰੋਧ ਰੱਖਦੇ ਸੀ। ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਘਰ ਆਲੀ ਰਾਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਦਿਲ ਭਰਮਾ ਲੈਣ ਆਲੀ ਸੀ। ਸੁਰਜਣ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਲ ਆਪ ਬਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਰਜਣ ਤੇ ਅਰਜਣ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਜਣੇ ਗੁੱਗੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।'

ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਭਗਤ ਨੇ ਮੋਢੇ ਉਤਲੇ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਧੂੰਆਂਖੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, 'ਜਦੋਂ ਬਾਛਲ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਵਿਥਿਆ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ। ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗੀ ਪਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਨਾਂਹ ਕਰ ’ਤੀ ਪਈ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਆ - ਏਸੇ ਕਰ ਕੇ ਗੁੱਗਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ - ਧਰਤੀ ਨੇ ਬਿਹਲ ਦੇ ’ਤੀ - ਉਹ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਦਾ-ਪੜ੍ਹਦਾ ਘੋੜੇ ਸਣੇ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।'

ਏਨੀ ਕੁ ਕਥਾ ਮਗਰੋਂ ਡੌਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਡਗਿਆਂ ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰਬਧ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੋਈ,

ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਬੈਠੇ, ਅਰਜਣ ਤੇ ਸੁਰਜਣ
ਜੁੱਧ ਜੋ ਕਰਦੇ ਦੂਲੇ ਰਾਜਿਆ
ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਰ
ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ।

ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਭਗਤ ਹੁੱਕਾ ਗੁੜਗੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਭਗਤ ਘਿਓ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਗੁੜ, ਕਣਕ, ਆਟਾ ਆਪਣੇ ਬਰਤਣਾਂ-ਝੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੁਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਪੈ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੇ ਇੱਕੋ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਕੇ;

ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਨੌਂ ਨਿਆਣੇ,
ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਆਪ ਜਾਣੇ।
ਓਅ ਜੀ, ਉਅ ਜੀ,
ਓਅ ਜੀ, ਓਅ ਜੀ।

ਮੋਮਜਾਮੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਪੇਟੀਆਂ ਬਾਟੀਆਂ-ਕੌਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਡਗੇ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਾਨ ਕੱਢਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਮਾਰਦੇ। ਉੱਧਰ ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਕਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਗਣ ਤੁਰ ਪਏ, ਕਦੀ ਗੁੱਗਾ ... ਕੀ ਕੰਮ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ - ਜਿੱਦਾਂ ਗੁੱਗਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੋਬੇ।'

'ਇਹ ਬੀ ਆਪਣੇ ਅਰਗੇ ਈ ਆ, ਗਰੀਬ ਬਚਾਰੇ - ਸਾਡੇ ਆਂਙੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀ ਕਿਹੜੀ ਜੈਦਾਦ ਆ! ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਚਾਰ-ਮਣ ਦਾਣੇ ਕਮਾ ਲਈਂਦੇ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਾਏ ਹੁਰਾਂ ਕੋਲ ਬਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

'ਰਾਸਗੂੰਆਂ ਆਲਾ ਕਾਣਾ ਪਖੀਰ ਤੇਰਾ ਸੱਜਣ ਜੂ ਆ, ਹਾੜਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸਾਂਝੀ! ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਨਈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਗਏ, ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਕਦੀ ਹੁੱਕਾ ਪੀਤਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ। ਤਈਨੂੰ ਬੜਾ ਹੇਜ ਆਉਂਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ!'

'ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਜੱਟ ਨੇੜੇ ਢੁੱਕਣ ਦਿੰਦੇ ਆ - ਬਿਹੜੇ 'ਚ ਭੁੰਜੇ ਬਹਾਲਦੇ ਆ - ਕੁੱਤੇ ਜਿੰਨੀ ਕਦਰ ਨਈਂ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

'ਜੱਟ ਫੇ ਜਮੀਨ-ਜੈਦਾਦ (ਜਾਇਦਾਦ) ਆਲੇ ਆ - ਹਾਅ ਰਮਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਾ - ਸਾਡੇ 'ਚੋਂ ਸਿੱਖ ਬਣੇ ਆ - ਪਈਲਾਂ ਏਸੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਸੀ - ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਖੂਹੀ ਲਾ ਲਈ ਆ - ਅਖੇ ਖੂਹ ਕੋਲੋਂ ਹੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਡੋਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡਾਡ ਆਉਂਦੀ ਆ - ਸਿੱਧਾ ਨਈਂ ਕਹਿੰਦੇ ਪਈ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਪਈਲਾਂ ਆਲ਼ੇ ਨਈਂ ਰਹੇ।'

'ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸੁੰਹ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੂਆ ਸੱਦਦੀ ਰਈ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

'ਅਖੇ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਸੀ ਲਗਦੀ ਸੀ ਕਿ ...?' ਤਾਏ ਬੰਤੇ ਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਪਰੇ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਅਧੂਰਾ ਵਾਕ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਿਆ, 'ਹੋਰ ਮੈਂ ਤਈਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹਟਿਆਂ - ਸਾਰੀ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਸੀ - ਸਾਂਝੀ ਸਕੀਰੀ ਸੀ - ਚਾਲ੍ਹੀਆਂ-ਪੰਜਾਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਫ਼ਰਕ ਪਿਆ ਏਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੱਬਰ 'ਚੋਂ ਈ ਸਿਗਾ ਸੰਤ ਰਾਮ ਜਿਹੜਾ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ - ਓਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਲ ਬੱਤੀ ਨਈਂ ਬਾਹੀ।' ਤਾਏ ਨੇ ਪਲ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਹੁਣ ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਆ ਪਈ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਈਂ ਰਹੇ ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਚੂਹੜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਨਾ ਰਲਾਈ ਜਾਹ - ਸਾਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਾਹਦੀ ਸਾਂਝ? ਕੋਈ ਲੈਣ ਨਈਂ, ਕੋਈ ਦੇਣ ਨਈਂ - ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸਕੀਰੀ ਨਈਂ। ਸੋ, ਬਹੁਤ ਸਿਰ 'ਤੇ ਨਈਂ ਚੜ੍ਹਾਈਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਜਾਹਲ ਕੌਮ ਨੂੰ।'

'ਧੌਲ਼ੀ ਦਾਹੜੀ ਦਾ ਕੁਛ ਖਿਆਲ ਰੱਖ - ਜੇ ਅਸੀਂ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮ ਪਈਂਦੇ? ਜੇ ਜੰਮਣਾ ਬੱਸ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਈ ਜੰਮਦਾ?' ਭਾਈਆ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਉੱਥੋਂ ਉੱਠ ਪਿਆ। ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅਹੁਲਦਿਆਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਇਹ ਕੋੜ੍ਹ ਨਈਂ ਨਿਕਲਣਾ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚੋਂ, ਸਾਰਾ ਪੁਆੜਾ ਬਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਾਇਆ ਆ - ਪੁਆੜਾ ਕਾਹਦਾ ਪਾੜਾ ਪਾਇਆ ਆ - ਬਿਹਲੇ ਬਹਿ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਅਰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਗਾਰਾਂ-ਬੁੱਤੀਆਂ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ।'

ਭਾਈਏ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਲੜੀ ਮੁੱਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਸਾਡੀ ਕੀ ਜੂਨ ਹੋਈ? ਨਾ ਤਿੰਨਾਂ 'ਚ ਨਾ ਤੇਰ੍ਹਾਂ  'ਚ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ, ਕੋਈ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਸਈ ਪਈ ਬਾਹਮਣਾਂ, ਖੱਤਰੀਆਂ, ਬੈਸ਼ਾਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ 'ਚੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਆਉਨੇ ਆਂ, ਨਾ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਨਾ ਬਰਨ! ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਆਲਾ ਹੋਬੇ ਪਈ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਕਿੱਦਾਂ ਹੋਏ।' ਭਾਈਆ ਬੋਲਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦਮ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਕਈ ਬਾਰੀ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਪਈ ਆਪਾਂ ਸਿੱਖ ਬਣ ਜਾਈਏ।'

'ਤਈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ-ਸਿੱਖਾਂ 'ਚ ਫ਼ਰਕ ਨਈਂ ਦਿਸਦਾ - ਨਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਆ।' ਮਾਂ ਨੇ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

'ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਬੀ ਸਈ ਆ ਪਈ ਇਸ ਜਾਤਪਾਤ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਚ ਬੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਆਲਾ ਇਹ ਕਲੰਕ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਅਹੁੜਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਈਨਾ ਪਈ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਓ ਸਾਰੇ ਜਣੇ - ਚਾਹੇ ਜਿੱਧਰ ਮਰਜੀ ਮਰ ਜਾਓ। ਚਾਹੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਜਾਓ ਚਾਹੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਰਹੋ - ਏਸ ਨਰਕ 'ਚੋਂ ਨਿੱਕਲੋ।' ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, 'ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨ ਪਈਲਾਂ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਇਕ ਜਲਸੇ 'ਚ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਈ ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਕੰਮੀਆਂ-ਕਮੀਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਪਈ ਬੋਧੀ ਬਣ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਬਰਨ ਨਾ ਜਾਤ, ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਆ। ਹਿੰਦੂ ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਿਹੜੇ ਗੁਮਾਨ 'ਚ ਤੁਰੇ-ਫਿਰਦੇ ਆ - ਅਖੇ ਅਸੀਂ ਫਲਾਨੇ-ਫਲਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਆਂ - ਹਰਦੂ-ਲਾਹਣਤ - ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਜਾਓ ਪਰੇ ਕਿਤੇ ਜਾਲਮੋ - ਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਲਿਓ!'

'ਕਿਉਂ ਆਪਣਾ ਲਹੂ ਲੂਹੀ ਜਾਨਾ - ਛੱਡ ਪਰੇ ਹੁਣ!' ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਬਵੀਂ ਜੀਭੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਹਾਅ ਇੰਦਰ ਸੁੰਹ ਪਿੱਛੇ ਜਹੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਲਾਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆ, ਅਖੇ ਹਰੋ, ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ (ਮੇਰਾ ਫੁੱਫੜ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ) ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਪਈ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆੜ 'ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਬੇ, ਪਾਰਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਾ ਕੇ ਪੀਤਾ ਤਾਂ ਮੇਤੋਂ ਬੁਰਾ ਕੋਈ ਨਈਂ ! ... ਓਦਾਂ ਸਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢੋਲਕੀ ਕੁੱਟਦਿਆਂ ਤੇ ਛੈਣੇ ਬਜਾਉਂਦਿਆਂ ਗਾਲ਼ ਲਈ।'

ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਰਾਮ ਗਊਆਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਸੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਪਸ਼ੂ ਚੰਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਕਦਰ ਆ। ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਆ! ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਸ਼ੇ ਦੀ ਨਸਾਰ ਦਾ ਡਿਗਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕਦਮ ਖੌਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

'ਕਿਉਂ ਸੁਆਹ ਫੋਲੀ ਜਾਨਾ - ਬੁਝੀਊ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਐਮੀਂ ਨਾ ਲੋਹਾ-ਲਾਖਾ ਹੋਈ ਜਾਹ!'

'ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭਾਂਬੜ ਬਲਦਾ - ਉੱਤੋਂ ਤੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਡਹੀਊਂ ਆਂ। ਜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ-ਪਾਕਸਤਾਨ ਨਾ ਬਣਦਾ ਤਾਂ ਭਾਈਏ (ਮੇਰਾ ਫੁੱਫੜ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ) ਨੇ ਇੱਥੇ ਛਿੱਕੂ ਲੈਣ ਆਉਣਾ ਸੀ ਲਹੌਰੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਜਰਖਾਨਾ ਫਿਰ ਵੀ ਘੱਟ ਈ ਆ।'

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਾਲ੍ਹ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ - ਫੁੱਫੜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਰਗਾ ਗੋਰਾ-ਨਿਛੋਹ, ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ ਛਾਂਟਵਾਂ ਜੁਆਨ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਲੀੜਾ ਪਾਉਂਦਾ - ਜੇ ਉਹਨੇ ਵਗਦੇ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਇੰਦਰ ਸੁੰਹ ਨੂੰ ਟਿੰਡਾਂ, ਬੈੜ, ਲੱਠ, ਗਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਿੱਟ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਕਿੱਦਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।

ਇਨ੍ਹੀਂ ਵਿਚਾਰੀਂ ਪਿਆਂ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਾਲ੍ਹ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਤੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪੱਤਣ ਨਿੱਤਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਕਈ ਅਕਸ ਬਣਦੇ ਮਿਟਦੇ। ਕਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਬਣਦੇ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਕਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟਦਾ ਜਵਾਲਾ। ਸਰੀਰ ਇਕਦਮ ਝੰਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਨਾ ਜਾਵਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਜੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਜੇ ਧਿਆਨ ਮੇਰਾ ਮੋਢਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਕੇ ਤੇ ਉੱਚੀ ਦੇਣੀ ਬੋਲ ਕੇ ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ 'ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸੇਮੀਆਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦਾਅ ਲੱਗੂ! ਐਤਕੀਂ ਦੋਹਲਟੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਚਲਾਂਗੇ!'

ਗੁੱਗਾ ਨੌਵੀਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਬੋਹੜ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ। ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਥਾਲ਼ ਦੀਆਂ ਸੇਮੀਆਂ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੌਲੀਆਂ-ਬਾਟੀਆਂ ਖੜਕਾਉਂਦੇ-ਵਜਾਉਂਦੇ ਤੇ ਰੌਲ਼ਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਦੋਹਲਟੇ ਖੂਹ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੱਟੀਆਂ, ਬਾਹਮਣੀਆਂ ਤੇ ਸੁਨਿਆਰੀਆਂ ਹੀ ਸੇਮੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬੀ ਕੋਹਣੀ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤੇ ਤੇ ਫੈਲਾਏ ਹੋਏ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਥਾਲ਼ ਟਿਕਾਏ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਕਰੋਸ਼ੀਏ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਚਿੱਟੇ ਪੋਣਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਭਰਿਆ ਗਲਾਸ-ਗੜਵੀ ਫੜੇ ਹੁੰਦੇ। ਨਵੇਂ ਫੱਬਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਤੋਰ ਵਿਚ ਇਕ ਭਰੋਸਾ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਪਾਤ, ਜਮ੍ਹਾਂ, ਘਟਾਓ ਜਾਂ ਤਕਸੀਮ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਤਰਸ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਵਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਲਗਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀੜੇ ਮੈਲ਼ੇ, ਟਾਕੀਆਂ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਘਸੇ-ਛਣੇ ਹੁੰਦੇ। ਬੇਰੌਣਕ ਚਿਹਰੇ ਪਾਲਾਂ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੋਰ ਵਿਚ ਜਿਮੀਂਦਾਰਨੀਆਂ ਵਰਗੀ ਮੜ੍ਹਕ ਨਾ ਦਿਸਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਇਕ ਹੱਥ ਰੰਬੇ-ਦਾਤੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਹੱਥ ਲੀੜੇ ਜਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੰਡ ਜਾਂ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਬੋਲਦੀਆਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ।

ਖ਼ੈਰ, ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਦੋਹਲਟੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਵੀ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਧਿਆਨ, ਰਾਮ ਪਾਲ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਬਾਟੀ ਚੁੱਕ ਗੱਭਲੀ ਗਲ਼ੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸੇਮੀਆਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਹੋਣਾ ਆਮ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਜਾਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦਬਕਾ-ਝਿੜਕਾ ਤੇ ਮਿਹਣਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਮਲਕ ਦੇਣੀ ਖਿਸਕ ਪਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖਲਬਲੀ ਮਚ ਗਈ। ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੇਮੀਆਂ ਲੈਣ ਜਾਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੌਕਾ ਸੀ।

ਪਰ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਤਕ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ 'ਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਠਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਜੋ ਘੋਰ-ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵਰ੍ਹਨ ਹੀ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਕ ਮੇਰਾ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ-ਫਿਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਰੌਂਅ ਉਦੋਂ ਬਦਲੀ ਜਦੋਂ ਖੱਖਰ ਦੇ ਭੂੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਢੋਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਲ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਗਲ਼ੋਂ ਨੰਗਾ ਸੀ ਤੇ ਕੋਈ ਤੇੜੋਂ। ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਢੋਲੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਿੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿੱਚੜਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਦਰਅਸਲ, ਬਿਨਪਾਲਕੇ (ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਪਿੰਡ) ਦਾ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਇਕਹਿਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਛਰੂ ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਾਗ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵਿਰਲੀ-ਪਤਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਗਲ਼ ਦੁਆਲੇ ਕਾਲੀ ਡੋਰ ਵਿਚ ਲਮਕਦਾ ਕੈਂਠਾ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਲੜ ਲਮਕਦੀ ਚਿੱਟੀ-ਮੈਲ਼ੀ ਜਾਂ ਮੋਤੀਆ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ, ਗਲ਼ ਕੁੜਤਾ, ਤੇੜ ਧੋਤੀ ਤੇ ਪੈਰੀਂ ਕਾਲੇ ਕਰੋਮ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦਾ ਇਉਂ ਛੋਹਲੀ ਚਾਲੇ ਚਲਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਨਿਆਣੇ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ ਹੋ-ਹੋ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ 'ਤੇ ਨੱਚਦੇ-ਟੱਪਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਜਿੰਨਾ ਰੁਕ ਕੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਡਹਿ ਪੈਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੋਈ ਬਾਲ-ਵਰੇਸ ਦਾ ਨਿਆਣਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ!

ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਹੀਨਾ-ਵੀਹ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ੀ ਪੁਆਉਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਅੱਛਰੂ ਕੋਲ ਸੀ।

ਬਾਜ਼ੀ ਅਕਸਰ ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟੀਆਂ ਦੀ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਪੈਂਦੀ। ਬੋਹੜ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕੁੜੀਆਂ-ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ, ਨਿਆਣਿਆਂ-ਸਿਆਣਿਆਂ ਤੇ ਜੁਆਨਾਂ ਸਣੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆ ਜੁੜਦਾ। ਢੋਲੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਢਾਲਵਾਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਅੱਗਿਓਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅੱਡਾ' ਕਹਿੰਦੇ। ਉੱਚੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਐਨ ਮੋਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਦਾਅ ਅੱਠ-ਦਸ ਫੁੱਟ ਦਾ ਇਕ ਪਟੜਾ (ਸਾਗਵਾਨ ਦੀ ਲੰਮੀ-ਪਤਲੀ ਮੁਲਾਇਮ ਸ਼ਤੀਰੀ) ਗੱਡਦੇ। ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟੇ ਥਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੁੱਡਦੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰੀਕ ਕਰਦੇ। ਠੀਕਰੀਆਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਕਿੱਲ-ਪੱਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁੱਭਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਚੁਗਦੇ। ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ।

ਫ਼ੁਰਤੀਲੇ, ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਜੁਆਨਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ੀ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਜਾਂਘੀਏ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਗੱਦਰ, ਗੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਤਿਲਕਵੇਂ-ਲਿਸ਼ਕਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੱਖੀ ਨਾ ਠਹਿਰਦੀ। ਉਹ ਲਹਿੰਦੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਪਟੜੇ ਤਕ ਦੌੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਡੌਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਰਦੇ। ਫਿਰ ਛੂਟ ਵੱਟ ਕੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਟੜੇ ਉੱਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁਲਾਰਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਸੱਤਵਾਂ: ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਕਦਾ ਸੂਰਜ)

‘ਗੁੱਡ ਤੂੰ ਤੇ ਰੋਸ਼ੀ (ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ) ਪੱਠੇ ਬੱਢ ਕੇ ਕੁਤਰ ਆਓ!’ ਸੋਢੀ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਝੋਕ ’ਚੋਂ ਉੱਬੜਵਾਹੇ ਉੱਠ ਕੇ ਅੱਜ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੋਲ-ਲੰਮੀ ਡੱਬੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸਵਾਰ ਦੀ ਚੂੰਢੀ ਭਰਨ ਮਗਰੋਂ ਆਖਿਆ, ‘ਫੁਰਤੀ ਨਾ ਬਗ ਜਾਓ, ਭੁੱਖੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਰੰਭਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ! ਨਾਲੇ ਪਾਣੀ ਡਾਹ ਕੇ ਨਹਾ ਆਇਓ!’

ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਅੱਗੋਂ ਹੁੱਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਹਵਾਲੇ ਝੋਲੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਸੋਢੀ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੋਹਲਪੁਰ (ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ) ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।

ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜੇ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਚੱਲਦੀ ਪਾਲ ਵਰਗੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਗਈ। ਸੋਢੀ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਨਿਆਈਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਵੱਢੇ ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਏ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਬੰਨੇ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਲਈ ਬੈਠੀਆਂ ਭਾਰੇ ਤੇ ਗੋਰੇ ਨਿਛੋਹ ਬਦਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੱਕ ਮੋਹਰੇ ਦੁਪੱਟੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਖੁੱਭਦੇ ਦਿਸੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟੱਟੀਆਂ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਮਲਾਹ ਲਿਖਦੇ ਵਕਤ ਲਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ।

‘ਤੀਏ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਤਾਹੰਦਾ - ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਦੀ ਨਈਂ ਕਈਂਦਾ ਪਈ ਪੱਠਾ-ਦੱਥਾ ਕਰ ਆਓ।’ ਅਚਾਨਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ੁਰੇ ਫ਼ੁਰਨੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਾਸਾਂ ਭਨਾਉਣੀਆਂ! ਅਖੇ ਚੂੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਠਾਣ ਬਗਾਰੀ! ਸੋਢੀਆਂ-ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜੱਟ ਟਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਆ!’ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਰੋਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਪੰਜ-ਚਾਰ ਉਲਾਂਘਾਂ ਭਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਸੋਢੀਆਂ ਪੱਲੇ ਕੀ ਆ? ਸਿੱਖੀ? ਤੇ ਜੱਟ ਮਉਜਾਂ ਲੁੱਟਦੇ ਆ ਜਮੀਨਾਂ - ਜੈਦਾਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ। ਐਮੀਂ ਥੋੜ੍ਹੋ ਗਲ਼ੀਆਂ ’ਚ ਗੇੜੇ ਮਾਰਦੇ ਬੁੱਕਦੇ ਰੲ੍ਹੀਂਦੇ ਆ!’

ਰੋਸ਼ੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਵਰਗੇ ਔਖੇ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਧੌਣ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤਲਖ਼ ਰੋਸ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਸੀ।

ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਰੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਢੱਡਾ-ਸਨੌਰਾ ਦੇ ਇਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਮਦਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੌਕਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬਚਿੰਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਵੈਲੀ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲਜੋਲ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਭੋਗਪੁਰ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ। ਓਧਰ ਰੋਸ਼ੀ ਉਹਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਚਾਰਦਾ ਤੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ - ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਉਂ ਉਹ ਘਰ ’ਚ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਤੰਗੀ-ਤੁਰਸ਼ੀ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸਾਲ ‘ਨੌਕਰ’ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੜ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਡਾ ਜਮਾਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

‘ਮੇਰਾ ’ਰਾਦਾ ਪਈ ਭਾਈਏ ਨੂੰ, ਨਾਲੇ ਤਾਏ ਨੂੰ ਦੱਸੀਏ ਪਈ ਸੋਢੀ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਸਾਨੂੰ ਬੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦਏ। ਸਬੇਰ ਨੂੰ ਬਾਰੀ (ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨੀ) ਲਾਈਏ ਤੇ ਫੇ ਏਹਦੇ ਪਸੂਆਂ ਲਈ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੋਈਏ!' ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ।

‘ਮਖਾਂ ਠਹਿਰੋ ਜਰਾ, ਗੁੱਤਨੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਨਾ ਘੁੰਮਾਈਆਂ ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੈਮ੍ਹੀਂ ਜੱਟ ਦਾ ਪੁੱਤ ਨਈਂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਈ ਦਿਸਦੇ ਆ ਮੁੱਛਣ ਨੂੰ!’ ਸੋਹਲਪੁਰ ਦੇ ਲੰਬੜ ਦੀ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਚਾਣਚੱਕ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਤੰਦ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈਏ ਦੀ ਖੱਡੀ ਦੀ ਤਾਣੀ ਦੇ ਧਾਗੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੰਬੜ ਵੱਟਾਂ-ਬੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘਾਹ-ਪੱਠਾ ਖੋਤਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਵਲ ਦੂਹੋਦੂਹ ਜਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ‘ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ’ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਡਾ ਟੱਬਰ ਖੇਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸੀ) ਦੀ ਝਿੜੀ ਕੋਲ ਖੋਤੇ ਹੀਂਗਦੇ ਸੁਣੇ ਜਿਵੇਂ ਸੰਖ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਗਏ, ‘ਨਿੱਤ ਏਹੋ ਕੁੱਤੇ-ਖਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਆ - ਹਰ ਥਾਂ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ। ਭਲਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੈਲੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਈਂ ...?’ ਇਨ੍ਹੀਂ ਵਿਚਾਰੀਂ ਪਿਆਂ ਸੋਢੀ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਘਰ ਜਦੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਦਾਤੀਆਂ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਅਣਮੰਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਆਈਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਗਏ। ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਟੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਬਚਾ-ਬਚਾ ਅੱਗੇ ਧਰਦੇ। ਲਹੂ ਲਿੱਬੜੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦੇ ਤੇ ਕੋਲ ਘੁੰਮਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਕਤੂਰੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਇੱਧਰ ਤੇ ਕਦੀ ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਹੁੰਮ ਕਾਰਨ ਚੁਫੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕ ਏਨਾ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਵੇ। ਹਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਸੀ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਣਤ ਕਾਰਨ ਕਚਿਆਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਘੜੀ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੱਤਾਂ-ਪੈਰ ਧੋਵਾਂ। .... ਤੇ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਪੱਕੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਜਰਾ ਵੱਢਦੇ ਰਹੇ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸੋਢਣ ਸਿਰ-ਮੂੰਹ ਦੁਆਲੇ ਦੁਪੱਟਾ ਲਪੇਟ ਕੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਪੂਲੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਈ। ... ਤੇ ਫਿਰ ਰੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੱਠੇ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਫੇਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਸੋਢਣ ਗਾਲ਼ਾ ਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਪਸੀਨਾ-ਪਸੀਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲਿਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।

ਪਿੰਡ ਪਰਤਣ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਨਲ਼ਕੇ ਵਲ ਅਹੁਲੇ ਤਾਂ ਸੋਢਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਰੁਕੋ, ਮੈਂ ਪਲਾਉਂਨੀਆਂ!’

ਉਹਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਸੀਂ ਘਰ ਦੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਨਾਲ਼ੀ ਵਲ ਗਏ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬੁੱਕ ਬਣਾਏ। ਉਹਨੇ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਜੱਗ ਦਾ ਉੱਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ। ਵਿਹੜਿਓਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਰੋਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਹਟਰਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸੂਆਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਬਾ ਕਰਦੇ ਰੲ੍ਹੇ ਆ ਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ - ਨਾ ਸਾਲ਼ਾ ਸੋਢੀ ਬਦਲਦਾ ਨਾ ਮਰਦਾ - ਕੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਲੰਮੂ ਅਮਲੀ!’

ਖੋਤਿਆਂ ਦੇ ਹੀਂਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਸੁਣੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਭਈਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਲ ਦੌੜ ਪਏ ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਤੰਬੂ, ਸਿਰਕੀਆਂ ਜਾਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ 'ਘਰ' ਕੋਲ ਬੱਕਰੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਛਲਾਰੂ ਟੱਪ-ਕੁੱਦ ਰਹੇ ਸਨ। ਖੋਤੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਵੇਂ ਵਗਦੇ ਆਦਮੀ-ਔਰਤਾਂ ਕਦੀ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।

ਅੱਗੇ ਗਏ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਈਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਬੀੜੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲੋਕ 'ਪੂਰਬੀਏ' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਹਿੰਦੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

'... ਉੱਧਰ ਤੋ ਹਮ ਕੋ ਬੱਚੋਂ ਕੇ ਨਾਮ ਭੀ ਦਿਨੋਂ ਕੇ ਨਾਮੋਂ ਪਰ ਰਖਨੇ ਪੜਤੇ ਹੈਂ ਵੋਹ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਕਰ ਜੈਸੇ ਸੋਮੂ, ਮੰਗਲੂ, ਬੁੱਧੂ ਵਗੈਰਾ ਯਾ ਫਿਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਓਂ ਪਸ਼ੂਓਂ-ਪਕਸ਼ੀਓਂ ਕੇ ਨਾਮੋਂ ਪਰ ਜੈਸੇ - ਮੇਰਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ ਮੱਛਰ ਦਾਸ, ਇਸ ਕਾ ਮੱਖੀ ਦਾਸ, ਉਸ ਦਾ ਤੋਤਾ ਰਾਮ ਔਰ ਵੋਹ ਖੜਾ ਹੈ ਚਿੜੀ ਰਾਮ ...!'

'... ਤੇ ਔਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੱਗੀ (ਟੱਟੀ) ਰਾਮ ਤੇ ਔਹ ਮੂਤਰੂ ਰਾਮ ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਭਈਏ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਹੋਵੇ।

‘ਹਮਰੇ ਸਭੀ ਨਾਮ ਐਸੇ ਹੀ ਗੰਦਮੰਦ ਪਰ ਹੈਂ!’

'... ਤੇ ਤੁਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਬਰਗੇ ਰੱਖ ਲੋ! ਇਸ ਮੇਂ ਕੀ ਦਿੱਕਤ ਹੈ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਹਿਜ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।

'ਠਾਕੁਰੋਂ, ਰਾਜਪੂਤੋਂ ਜੈਸੇ! ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋ! ... ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਕਾ ਨਾਮ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਰਖ ਲੀਆ ਔਰ ਠਾਕੁਰ ਲੱਠ ਲੇ ਕਰ ਆ ਗਏ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਹਮਰੇ ਪਿਤਾ ਕਾ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਰਖਾ! ਕਹਿਨੇ ਲਗੇ ਕਿ ਤੁਮ ਹਮਰੇ ਬਾਪ ਬਨਨਾ ਚਾਹਤੇ ਹੋ? ਤੁਮੇ ਕਿਆ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿ ਹਮਰੇ ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇਂ, ਅੱਛਾ ਚਾਹਤੇ ਹੋ ਤੋ ਯੇਹ ਨਾਮ ਛੋੜੋ - ਇਸੀ ਮੇਂ ਆਪ ਕੀ ਭਲਾਈ ਹੈ।' ਭਈਏ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਤਹਿ ਕਿਸੇ ਬਰਸਾਤੀ ਚੋ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ।

'... ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ...?' ਭਾਈਆ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕ-ਸ਼ੁਬੇ ਦਾ ਨਤਾਰਾ ਕਰਦਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ ਦੇ ਬਗਲ ਵਾਲੇ ਖੀਸੇ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ। ਬੀੜੀਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਤੇ ਤੀਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢੇ।

'ਫਿਰ ਕਿਆ? ਪਟਾਈ ਕਰਵਾਨੀ ਥੀ? ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਈ ਕਾ ਨਾਮ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬੁੱਧੂ ਹੋ ਗਿਆ ...।' ਭੱਈਆ ਕਿਸੇ ਵਿਗੋਚੇ ਵਿਚ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੱਜੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਵਾਹੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ। ਅਖੀਰ ਉਸੇ ਹੱਥ ਦਾ ਕਰਾਹ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੋਈ ਉੱਘ-ਸੁੱਘ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਹਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਭੱਈਆ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੇ।

'... ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਕੀ ਦੱਸੀਏ - ਉਧਰ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਹਮਰੀ ਹਾਲਤ ਬਹੂਤ ਖਰਾਬ ਹੈ ... ਹਮਰੀ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਣੋਂ ਕੀ ਨਈ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਡੋਲੀ ਸੀਧੀ ਠਾਕੁਰੋਂ ਕੇ ਘਰ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਜਬ ਚਾਹਤੇ ਹੈਂ ਹਮਰੀ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਓਂ ਕੋ ਅਪਨੀ ਹਵੇਲੀ ਬੁਲਾ ਲੇਤੇ ਹੈਂ ...।' ਇਕ ਭੱਈਆ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਦੁੱਖ-ਭਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈਆ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਬਹਿ ਗਿਆ - ਉਹਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲੀ ਸੁਲਗਦੀ ਬੀੜੀ ਦੋਹਰੀ ਕਰ ਸੁੱਟੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈਏ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਣ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਸਾਡੇ ਵਲ ਤਰਦੀ ਜਿਹੀ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਪਰ ਬੋਲਿਆ ਕੁਝ ਨਾ।

'ਔਰ ਦੱਸਾਂ?' ਬੁਢਾਪੇ ਵਲ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਭੱਈਆ ਬੋਲਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਖ਼ਰਖ਼ਰੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਭਰ ਆਏ। ਉਹਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੋਲੀ ਕੇ ਦਿਨ ਮੱਤ ਪੂਛੋ ... ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਠਾਕੁਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਔਰ ਲੱਠ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ  ... ਹੁਕਮ ਕਰਤੇ ਹੈਂ  - ਅਪਨੀ ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਕਹੋ ਹਮਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰੇਂ। ਇਧਰ ਆਏ ਹਾਂ ਔਰ ਅਪਨਾ ਬਾਲ-ਬੱਚਾ ਲੇਕਰ ਆਏ ਹੈਂ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਭਈਏ ਕੋਲ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਛਲਕ ਪਿਆ। ਉਹਦੀ ਧੌਣ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲਮਕ ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਧੌਣ ਮਰੋੜੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਵਿਚ ਸਾਹ-ਸਤ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੂਤਿਆ ਜਿਹਾ ਗਿਆ।

ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੇ ਬੋਲੀ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੋਚਾ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲਗੀ ਭਾ ਮਾਰਦੀ ਦਿਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਓਧਰ ਦੀ ਲਾਹਣਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਆ ਪਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਧਰ ਈ ਬਸ ਜਾਓ !'

'ਸਾਰੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਉਧਰ ਹੈ - ਕਿਆ ਕਰੇਂ ... ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਸੂਝਤਾ ... ਮਨ ਤੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਮੇਂ ਬਸ ਜਾਏਂ, ਜਹਾਂ ਸ਼ਰੇਆਮ ਤੋ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਇਤਨੀ ਛੂਆ-ਛੂਤ ਹੈ ...। ਹਮਰੇ ਕੋ ਭੀ ਤੀਨ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹੈਂ ਜਹਾਂ ਰਹਤੇ ਔਰ ਦੇਖਤੇ ਹੂਏ।'

'ਔਰਤਾਂ ਤਾਂ ਭਾਈ ਹਰ ਥਾਂ ਛੂਆ-ਛੂਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆ ... !' ਭਾਈਏ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਬਥੇਰੀਆਂ ਕੁਦੇਸੜਾਂ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ - ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰਬਣਾਂ - ਹਾਅ ਸੋਹਲਪੁਰ ਦੀਆਂ ਨਈਂ ਹਮ ਕੋ ਤੁਮ ਕੋ ਕਰਦੀਆਂ, ਨਾਲ਼ੇ ਔਰਤ ਬਚਾਰੀ ਦਾ ਬੀ ਸਾਡੇ ਆਂਙੂੰ ਕੀ ਆ? ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਬਰਨ! ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਮਰਜੀ ਚੀਜ 'ਚ ਪਾ ਦਿਓ - ਉਹਦੇ 'ਚ ਈ ਰਮ ਜਾਂਦਾ। ਓਸੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ...!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਿਆਂ ਆਖਿਆ।

ਭਈਏ ਨੇ ਸਿਰ ਨਾਲ 'ਹਾਂ' ਵਜੋਂ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ।

'ਯਾਰ ਏਕ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਕੋ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ - ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਡਰੈਵਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਬੇ ਟਰੱਕ ਚਲਾਤਾ ਸੀ - ਬਤਾ ਰਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਜਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ - ਪਰ ਕਮਲਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਬਿਮਲਾ ਵਰਮਾ, ਸ਼ਰਮਾ ਬਗੈਰਾ ਕਾ ਰੇਟ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਏਕ ਹੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਫ਼ਰਕ ...! ਮੈਂ ਉਸ ਕੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਐਸੇ ਜਿਸਮ-ਫ਼ਰੋਸ਼ੀ ਕੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਹਕ ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਦੇਖਤੇ ਨੇ ...।'

'ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ ਹੋਤੀ ਹੈਂ - ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲੀਏ ...!'

'ਚਲੋ ਛੋੜੋ – ਕਹਾਂ ਕਹਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਇਕ ਹੋਰ ਭਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖੈਣੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਛੰਡਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵਲ ਨੂੰ ਧੌਣ ਘੁਮਾ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਥਾਣੀਂ ਥੁੱਕ ਦੀ ਪਿਚਕਾਰੀ ਮਾਰੀ।

ਭਾਈਏ ਤੇ ਭਈਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਚਿੱਤ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਹਾਂ। ਪਰ ਟੋਕਰੇ ਵਿਚ ਬਿਠਾਈ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਅਲਫ਼ ਨੰਗੀ ਤੇ ਸੀਂਢਲ ਜਿਹੀ ਨਿਆਣੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮੁੜ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਓਧਰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਹੰਝੂ ਇਉਂ ਡਿਗ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਕੁਲਫ਼ੀ ਖੁਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਕੋਲ ਹੀ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਰਗੜਦੀ ਸਿਲ-ਵੱਟਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੁਆਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਵਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰੋਂਦੂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ-ਖਿੱਲਰੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਆਹਲਣਾ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਰਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਓਧਰ ਸਿਲ ਤੋਂ ਮਿਰਚਾਂ ਵਿਚਲੇ ਲਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਧਤੀਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਤੁਪਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਭੜਥੂ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਕਾਰਨ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕ ਗਈਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਹਰਕਤ ਆ ਗਈ - ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ।

ਪਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਫਿਰ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, 'ਯਾਰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਪਈ ਇਸ ਮੁਲਖ 'ਚ ਸਾਡਾ ਕੀ ਆ? ... ਤੂੰ ਹੋਰ ਸੁਣ ਲਾ - ਤੀਏ ਦਿਨ ਜਰੀਬ-ਝੰਡੀਆਂ ਚੱਕ ਕੇ ਪਮੈਸ਼ ਕਰਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬਿਹੜੇ ਦੇ ਗੱਭੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਅੰਦੇ ਆ ਪਈ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਸਾਡੀ ਛੱਡੀ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜਮੀਨ 'ਚ ਆ ...।'

'ਤੁਮ ਲੋਗ ਜਮੀਨ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ - ਮੁਝੇ ਤੋ ਐਸਾ ਲਗਤਾ ਜੈਸੇ ਹਮ ਗਰੀਬੋਂ ਕੀ ਬਹੁ-ਬੇਟੀਆਂ ਉਨ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲਾਤ ਹੋ ...।' ਭਈਏ ਨੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜ਼ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰਮਜ਼ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਸਿਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਮ ਹਮਰੇ ਸੇ ਅੱਛੇ ਹੋ - ਜਮੀਨ ਨਹੀਂ ਤੋ ਕਿਆ? ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੂਤ ਇੱਜਤ ਤੋ ਹੈ ...।' ਭਈਏ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਗੁੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈਆ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਭਈਆਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮਸੋਸੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਲੱਥ ਜਿਹੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਚਾਟ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

'ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਨ ਜਨਮੋਂ-ਕਰਮੋਂ ਕੀ ਸਜਾ ਝੇਲਨੀ ਪੜ ਰਹੀ ਹੈ !' ਭਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ।

'ਜਨਮਾਂ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਓ - ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਸੋਚੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਲਮਾਂ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ। ਜਿੱਦਾਂ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅੱਗੇ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖਦੇ ਆ ਤੁਸੀਂ ਬੀ ਓਦਾਂ ਈ ਸੋਚੋ! ਸਿਰ ਸਿੱਟ ਕੇ ਤੇ ਰੋਣਹਾਕੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੁਛ ਨਈਂ ਬਣਨ ਆਲਾ ਇਸ ਬੇਈਮਾਨ ਮੁਲਖ 'ਚ ...।' ਭਾਈਆ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸਿਆਣੇ-ਸੁਲਝੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਲਗਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ 'ਚ ਆਇਆ ਪਈ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ ਕਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਦੀ ਧੀ-ਦੀ, ਭੈਣ-ਦੀ ਕਰਿਆ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਹ ਏਡਾ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਇਕਦਮ ਕਿਧਰੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਸੂਰਜ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਪੂਰਬ ਵਲ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਨ ਭਈਆਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਵਿਥਿਆ ਵਾਂਗ। ਹਵਾ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਝਿੜੀ ਦੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ। ਖਾਲ਼ੇ ਵਿਚ ਬੰਬ-ਰੇਤਾ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਉੱਠਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੂਰਬਣਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਆਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੰਬੂਆਂ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਈਆਂ। ਅਸੀਂ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈਏ ਨੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਛਿਓਂ ਝੱਗਾ ਝਾੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਚੰਗਾ ਬਈ ਮੱਛਰ ਦਾਸ, ਇਹ ਹਵਾ ਹੁਣ ਥੰਮ੍ਹਣ ਆਲੀ ਨੲ੍ਹੀਂ - ਆਹ ਮੁੰਡੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀ ਮੰਜਲ 'ਤੇ ਪਚਾਉਣਾ ਆ ...।'

ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੇ ਵਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੈਨਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਬੰਦੇ ਬਣ ਕੇ ਦੱਬ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਾੱਪਓ! ਸੋਢੀ ਅਮਲੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਮਾਹਟਰਾਂ ਨਾਲ ਕਪੱਤ ਕਰਦਾਂ ਭਲਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਧੁਆਨੂੰ ਕਦੀ ਪੱਠੇ-ਦੱਥੇ ਨੂੰ ਤੇ ਕਦੀ ਡਾਕ ਦੇ ਕੇ ਜੰਡੀਰਾਂ ਆਲੇ ਭੰਗੇ ਦੇ ਖ਼ਰਾਸ 'ਤੇ  ਤੇ ਕਦੀ ਭੂੰਦੀਆਂ (ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ) ਨੂੰ ਤੋਰੀ ਰਖਦੇ ਆ।'

'ਭਲਕੇ ਤਾਂ ਮਾਹਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸੁੰਹ, ਜ਼ਰਾਇਤ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਸਕੂਲੇ ਆਉਣਾ!' ਅਸੀਂ ਦੱਸਿਆ।

'ਉਹਦੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨੇ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ ਈ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ ਪਈ ਸਾਨੂੰ ਬੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇਬੇ ਕਾਂਗਰਸ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਈਏ। ਉਹ ਫਿਰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, 'ਗੁਰਬੰਤਾ ਸੁੰਹ ਬੀ ਮਾਹਟਰ ਰਿਹਾ ਪੲ੍ਹੀਲਾਂ - ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈਂਦਾ - ਅਖੇ ਜਮੀਨ ਰਬੜ ਆ ਜਿਹਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਧਾ ਦਿਆਂ ਤੇ ਧੁਆਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿਆਂ - ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਉਹਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਸੀ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਭੋਗਪੁਰ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਈ ਨਾ ਪਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਿਆਦੀ ਆ ਤੇ ਜਮੀਨ ਸਾਂਭੀ ਨਈਂ ਜਾਂਦੀ ਉਹਦੇ 'ਚੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਕੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ-ਦੱਥੇ ਤੇ ਕੋਠੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਾ ਦੇ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਉਹ ਬੀ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈ ਲੈਣ! ਕੋਈ ਨਈਂ ਸਾਡਾ ਬੇਲਾ ਬੀ ਆਊਗਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ!'

ਭਾਈਆ ਖ਼ਰ੍ਹਵਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਦਾ 'ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ' ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ੁਰਜੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪਲਾਕੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਖੋਤੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖਤਾਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤਾਈਂ ਮਾਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਹੋਰ ਲੰਮੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਲਏ। ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਥੱਕ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਰੋਸ਼ੀ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

 *****

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਅੱਠਵਾਂ: ਸਾਡਾ ਘਰ - ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਘਰ)

‘ਬੱਸ ਅਈਦਾਂ ਈ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਠਾਂਹ ਨੂੰ ਬਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਗਿਆ!' ਦਾਦੀ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਦੱਸਦੀ। ਅਸੀਂ ਦਹਿਲ ਜਾਂਦੇ।

'ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈਗਾ - ਭਾਈਏ ਹੁਣੀ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਜੁ ਲਾਹੁਣ ਜਾਂਦੇ ਆ ਉੱਥੇ!' ਮੈਂ ਕਿਹਾ।

'ਹੈਗਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਥੇਹ ਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਰਲੇ ਬੰਨੇ ਖੇੜਾ ਬੱਝਾ ਆ।' ਦਾਦੀ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, 'ਤੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਗੋਤੀ ਨੱਥੂ ਦੀ ਅਲਾਦ ਆ ਸਾਰੇ ਉਹ ਟੱਬਰ। ਤੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਸੀ।'

'... ਤੇ ਤੇਰੇ ਸੱਸ - ਸਹੁਰਾ?'

'ਤਈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੀ ਬਰਜਿਆ ਪਈ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਤੀਣਾਂ ਨਾ ਪੱਟਿਆ ਕਰ।' ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਬਕ ਕੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

'ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਕੀ ਨਾਂ ਸੀ?' ਮੈਂ ਤਰਲੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਦਿਸਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਉਮਰੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਨਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਲੇਲ੍ਹੜੀ ਕੱਢੀ, 'ਮਾਂ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ।'

'ਸੁਦਾਗਰ।' ਉਸ ਨੇ ਝਿਜਕ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਓਦਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਡਾਰੂਆਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ - ਤੇਰਾ ਪੜਦਾਦਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੀ।'

'ਫੌਜ 'ਚ?'

'ਤਾਂ ਹੋਰ ਨਈਂ - ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ ਅਬਸਰ (ਅਫ਼ਸਰ) ਦਾ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸੀ।' ਉਸ ਨੇ ਮੈਲ਼ ਜੰਮੀ ਐਨਕ ਦੀ ਸੱਜੀ ਟੁੱਟੀ ਡੰਡੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਈ ਡੋਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਐਨਕ ਨੂੰ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਇਆ।

'ਹਲ੍ਹਾ'

'ਉਹਨੂੰ ਮਰੱਬਾ ਜਮੀਨ ਮਿਲੀ ਸੀ - ਮਾਂਬਲਾ (ਮਾਮਲਾ) ਨਾ ਤਰਿਆ ਤੇ ਜਮੀਨ ...।'

'ਕੀ ਬਣਿਆ ਫੇ ਜਮੀਨ ਦਾ?'

'ਤੇਰੇ ਪੜਦਾਦੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਸੈਣੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕੁਛ ਆਪਣਿਆਂ ਨੇ ਪਤਿਆ ਕੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਜੈਦਾਤ (ਜਾਇਦਾਦ) ਹੜੱਪ ਲਈ - ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਾਗਤਾਂ 'ਚ ਕੀ ਕੀ ਲਿਖਾ ਲਿਆ।' ਦਾਦੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਕੇ ਨਿਬੇੜ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਰਵਾਂ ਥਾਂ ਮੱਲ ਲਿਆ।

'ਤੇ ਆਹ ਘਰ?' ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

'ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਨਾਨਕਾ-ਢੇਰੀ ਆ, ਉਹਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਕੋਈ ਧੀਆ-ਪੁੱਤਾ ਨਈਂ ਸੀ। ਔਂਤ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਨਿਆਣੀ ਉਮਰੇ ਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਆਏ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਈ ਬਾਕਰਪੁਰ ਪਡੋਰੀ (ਬਾਕਰਪੁਰ ਪੰਡੋਰੀ ਜੋ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਡੋਰੀ ਮੈਲ਼-ਪੱਤੀ ਬਾਕਰਪੁਰ ਹੈ) ਗਰਕ ਗਿਆ ਸੀ।'

ਮੈਂ ਹਿਸਾਬ ਲਾਇਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਰ 1860 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1868 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਏਸੇ ਨਿਵਾਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਆਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ: ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ ਤੇ 'ਠਾਰਾਂ ਚੋ।

ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮਰਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਕੰਧ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਦੀ ਬਾਹੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਕੱਚੀ ਬੀਹੀ। ਘਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਯਾਨੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਰਾਹ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਲਹਿੰਦੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲ਼ੀ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਸਿਵਾਏ ਬਾਬਾ ਛੱਜੂ (ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤ) ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਘਰ ਕੱਚੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਬਾਹੀ 'ਤੇ ਸਾਡਾ ਘਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਘਰ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।

'ਠਾਕਰਾ ਗੱਲ ਸੁਣੀਂ।' ਭਾਈਆ ਦਬਾਸੱਟ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ। ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਹੌਲ਼ੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ।

'ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਜੈਬ ਲਗਦਾ ਜਾਂ ਸਾਧਾਂ ਦਾ ਮੀਤਾ ਹੋਊ, ਬੰਬ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।' ਹਾਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੇ।

'ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਬਖਸ਼ਾ ਸਿਗਾ।' ਭਾਈਆ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦਾ, 'ਕਹਿੰਦਾ ਪਈ ਜੇ ਪੱਕਿਆਂ ਆਲਿਆਂ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਪੱਟ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਤਾਂਗੜ ਤੋੜ ਦਿਓ ਭਲਕੇ।' ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਅੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਦਾਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਵੱਲ ਰੱਖਦੀ।

ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਤੋਰਦਾ ਕਿ ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਭਾਈਆ ਗੱਲ ਨੂੰ ਠੁੰਮ੍ਹਣਾ ਦਿੰਦਾ, 'ਬਈ ਮਈਨੂੰ ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਚੇਤਾ ਆ - ਸਾਡਾ ਬਾਪੂ ਬਹੁਤ ਕਾਲਾ - ਬੜਾ ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਖੜਾ ਸੀ। ਅਈਡਾ ਅਈਡਾ ਤਾਂ ਦਾਹੜਾ ਸੀ। ਦੱਸਦੇ ਆ ਪਈ ਉਹਨੂੰ ਗੱਲ ਬੜੀ ਫੁਰਦੀ ਸੀ - ਬੜਾ ਮਖੌਲੀਆ ਸੀ।'

'ਮਾਂ ਕੁਛ ਤੂੰਮ੍ਹੀ ਬੋਲ!' ਮੈਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।

'ਮਾਂ ਤਾਂ ਬਾਪੂ 'ਤੇ ਰੋਹਬ ਈ ਰੱਖਦੀ ਰਹੀ ਆ, ਬੋਲੇ ਕਿੱਦਾਂ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

'ਆਪ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਬਰਗੀ ਗੋਰੀ ਤੇ ਜੁਆਨ ਕਰਕੇ।' ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।

'ਹੈਹਾ ਫੁੜਕੀ ਪੈਣਿਓਂ, ਕੋਲ ਬਹਿ ਕੇ ਹੁੱਜਤਾਂ ਕਰਦੇ ਆਂ!' ਉਹ ਇਕਦਮ ਭੁੜਕ ਪਈ। ਐਨਕ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਜੁੱਤੀ ਚੁੱਕੀ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੱਤਰਾ ਵਾਚ ਗਿਆ।

... ਤੇ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਨਿਆਣੇ ਜੰਮੇ। ਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਤਾਏ, ਤਿੰਨ ਭੂਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੌਹਾਂ ਨੂੰਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਕੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦੇ ਡੋਲੇ ਤੋਰੇ ਸਨ। ਇਕ ਭੂਆ ਭਰ ਜੁਆਨੀ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈ ਸੀ।

ਮੇਰੀਆਂ ਤਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਹਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਇਉਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸੁੰਗੜਦਾ ਗਿਆ। ਅਣਸਰਦੇ ਨੂੰ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਜੱਟ ਤੋਂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਲਈ ਗਈ। ਭਾਈਏ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਤੇ ਇਹ 'ਜੱਦੀ' ਘਰ ਆਏ।

ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋੜੇ, ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੂਹੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਛੂਹਣ-ਛੁਹਾਈ ਖੇਡਦੇ, ਟੁੱਕ ਟੁੱਕ ਕਰਦੇ। ਮਿੱਟੀ ਕਿਰਦੀ। ਅਸੀਂ ਛੀ-ਛੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਦੌੜ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡਣ ਹੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ।

ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਮੱਝ ਘੜੀ-ਮੁੜੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗ ਮਰਦੀ। ਕੰਧ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੱਡੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੁਰ (ਖੱਡੀ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦੇ ਵਕਤ ਜਿਸ ਚੌਰਸ-ਲੰਮੀ ਲੱਕੜ ਦੁਆਲੇ ਥਾਨ ਲਪੇਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਕੰਧ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਗੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗ-ਸਿਰ ਨਾਲ ਠੱਕ-ਠੱਕ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੀ। ਭਾਈਆ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦਾ, 'ਤੇਰਾ ਚੰਮ ਲਾਹ ਦਊਂ ਕੰਜਰ ਦੀਏ ਮਾਰੇ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਟ ਜਾ, ਸੌਣ ਲੈਣ ਦੇ।'

ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਮੱਝ ਨੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਭਾਈਆ ਉੱਠ ਕੇ ਮੱਝ ਦੇ ਹੂਰਾ-ਮੁੱਕੀ ਵੀ ਕਰਦਾ।

ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੰਜੀ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ। ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਇਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ। ਮੁਤਰਾਲ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕ ਦਲਾਨ ਤਕ ਆਉਂਦਾ। ਬੱਕਰੀ-ਛੇਲੇ ਦੀਆਂ ਮੇਂਗਣਾਂ ਟੱਪਾ ਖਾ ਕੇ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ ਤਕ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ।

ਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਦੀ, ਬਾਹਰ ਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਨਿਕਲਦੀ ਤਾਂ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ-ਸੌਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਤਾਏ ਦਾ ਪੁੱਤ ਮੱਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦਾਦੀ ਵਾਲੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਲੀੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੱਧ-ਲੇਟੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਛੱਤ ਨਾਲ ਵਲਿੰਗ (ਡਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਛੱਤ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਟੰਗਣਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਉਤਲੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ ਤੇ ਖੇਸੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਲੇ ਵਾਂਗ ਝੂਟੇ ਦਿੰਦੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਹਿ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਸੀਬੋ, ਰੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਲੂਣ-ਮਿਰਚ ਭੁੱਕ ਦੇ।'

'ਦੇਹ ਮਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਪੜਾਂ ਪਕਾ ਕੇ। ਹਰ ਬੇਲੇ ਹਾਬੜਿਓ ਈ ਰਈਂਦੇ ਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਈਨਾ ਪਈ ਦੋ ਆਲੂ-ਭੁੱਬਲ 'ਚ ਭੁੰਨ ਕੇ ਮੱਥਾ ਡੰਬ੍ਹ ਪਰ੍ਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ।' ਭਾਈਆ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਹਿੰਦਾ।

ਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਦੀ ਗੰਢੇ, ਗੁੜ, ਰਾਬ, ਆਚਾਰ ਜਾਂ ਲੱਸੀ ਦੇ ਖੱਟੇ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਰੋਟੀ ਛਾਬੇ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਹੀ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਛਤੜੀ (ਰਸੋਈ) ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਤਵੇ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੀ-ਲਹਿੰਦੀ ਰੋਟੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਰਤਾ ਸਬਰ ਤਾਂ ਕਰੋ, ਹੱਥ ਲੂਹ ਹੋ ਜਾਊ, ਕਿੱਦਾਂ ਚਾਮ੍ਹਲਿਓ ਆ, ਕੋਈ ਲਾਹਾ, ਘੜੀ ਨੂੰ ਫੇ ਕਹਿਣਾ, ਸੀਬੋ ਰੋਟੀ ਦੇਹ।'

ਆਪਣੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸੀਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਸੁੱਚਾ-ਜੂਠਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਬਾਹਲੀ ਤੰਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬਦਲ ਗੰਨਿਆਂ ਦੀ ਰਸ ਦੀ ਪੱਤ ਤੋਂ ਲਾਹੀ ਮੈਲ਼ ਹੁੰਦਾ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਟਵੇਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਤਜਰਬੀਆਂ ਦੇ ਵੇਲਣੇ ਤੋਂ ਮੈਲ਼ ਲੈਣ ਜਾਣ ਲਈ ਕਦੀ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ। ਉੱਥੇ ਚੁੱਭੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਡੇਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚੁੱਭੇ ਕੋਲ ਮੈਲ਼ ਲਈ ਬਾਲਟੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਬਾਲਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝੋਕਾ ਇਕ ਡੋਰ੍ਹਾ ਭਰ ਕੇ ਪਰ੍ਹੇ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਕੁੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਚੱਟਦੇ। ਚੰਨੂ ਦਾ ਸਾਹਬ ਤੇ ਸੋਹਣ ਬਾਲਟੀਆਂ ਸਣੇ ਅਕਸਰ ਵੇਲਣੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ।

ਅਸੀਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਭਰੀਆਂ ਲੋਹੇ-ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਕਿ ਮੈਲ਼ ਛਲਕ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲੱਤਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਕੁੱਤੇ ਸਾਡੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਧੌਣਾਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦੇਖਦੇ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰੀਆਂ ਵੱਟ-ਵੱਟ ਤਾੜਦੇ। ਅਸੀਂ ਬਾਲਟੀ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਫੜਨ ਵੇਲੇ ਦਮ ਮਾਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ।

ਮੈਲ਼ ਢੋਂਹਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ। ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰਾਂ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੇਖੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਕੋਈ ਕੁੜੀ-ਮੁੰਡਾ ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੱਸਦਾ। ਭਾਈਆ ਉੱਲਰ ਕੇ ਪੈਂਦਾ, 'ਮਾਮਾ ਮੈਲ਼ ਡੱਫਣ ਬਾਰੀ ਤਾਂ ਕਈਨਾ ਪਈ ਸਾਰੀ ਮਈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ। ਨਾਲੇ ਤੂੰ 'ਕੱਲਾ ਜਾਨਾਂ? ਸਾਰੀ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਆ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਮੈਲ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਕੀਰੀ ਵਿੱਚ ਪਚਾਈ ਦੀਆਂ ਸੀ। ਔਹ ਕਿੱਥੇ ਆ ਬਸੀ ਮੂਦਾ ਤੇ ਬਜੁਆੜਾ। (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਦੋ ਪਿੰਡ ਬਸੀ ਮੂਦਾ ਤੇ ਬਜਵਾੜਾ ਜੋ ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ 30-34 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।)

ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦੀ, 'ਕਾਹਨੂੰ ਜਬਾਨ ਗੰਦੀ ਕਰੀ ਜਾਨਾਂ - ਹੋਰ ਪੰਜਾਂ-ਸੱਤਾਂ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਡਾਰੂ ਹੋ ਜਾਣਾ - ਆਪੇ ਈ ਕੰਮ ਚੱਕ ਲੈਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ।’

'ਫੇ ਸਾਲ਼ਿਆਂ ਨੇ ਖਬਨੀ ਬੱਢੀ ਉਂਗਲੀ 'ਤੇ ਮੂਤਣਾ ਬੀ ਕਿ ਨਈਂ। ਇਹ ਈ ਮਾਮਾ ਬਾਹਲਾ ਭੂਤਰਿਆ ਆ - ਬੜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜੀ ਡਾਹ ਦਿਓ- ਮੋਹਰੇ ਹੁੱਤ ਨਈਂ ਕਰਦਾ, ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਬਗ ਜਾਂਦਾ।'

ਏਨੇ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਆਪਣੀ ਥਾਲ਼ੀ ਏਧਰ ਲੈ ਆ - ਮਾਮਾ ਆ ਗਿਆ।' ਅਸੀਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਲ਼ੀਆਂ-ਛੰਨੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਮੱਝ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ੁਰਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਲੁਕੋ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਚੌਥੀ ਵਿੱਚ (1964) ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਇਕ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਮਾਮਾ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਤਾਂ ਕਾਲ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੱਗ ਗਈ। ਲੋਕ ਅੰਨ ਲਈ ਅੱਕੀਂ-ਪਲਾਹੀਂ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਤੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਲੰਬੜਦਾਰ ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਪਰ ਲੰਬੜਦਾਰੀ ਉਹਦੇ ਘਰਦੀ ਜੈ ਕੌਰ ਹੀ ਕਰਦੀ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹਦਾ ਵਾਹਵਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੈਸੇ-ਧੇਲੇ ਦਾ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਜੋ ਪੁੱਗ ਵੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਦੇ ਕਹੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ। ਤੰਗੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨਾਜ ਉਧਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ। ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸਥਾਈ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੀ ਆਫ਼ਤ ਕਾਰਣ ਮੈਲ਼ ਪੀਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਮੈਲ਼ ਪੀਣੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਤੂੰ-ਤੂੰ, ਮੈਂ-ਮੈਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ 'ਚਮਾਰ-ਮਾਂ ਦੇ ਯਾਰ' ਵਰਗੇ ਕਾਵਿਕ ਫਿਕਰੇ ਬਣਾ ਕੇ ਕੱਸਦੇ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਦਾ।

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਠੜੀ ਠੰਢੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਗਲੀ ਦੀ ਨਾਲੀ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਹਰਲ-ਹਰਲ ਕਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਈ ਕੰਧ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉੱਚੀ ਖੰਦਕ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਰਾ-ਸੰਘਣਾ ਵਿਛਵਾਂ ਘਾਹ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਲਾਅਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸਲ੍ਹਾਬ ਉਤਾਂਹ ਤਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਜਿਸ ਦੀ ਹਬਕ ਨੱਕ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ।

ਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਭਰਵੀਂ ਹਰਿਆਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਫੁੱਟ-ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਰੀਬ ਉੱਚਾ ਡੀਲਾ, ਬੁੰਬਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਾਹ ਸਣੇ ਵਿਛਵੀਂ ਬੂਟੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੂਰੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਛੱਤ ਤੋਂ ਇਵੇਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਰਸੀਨ ਦੇ ਦੋ ਕਿਆਰੇ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਲਾਨ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਛੱਤ ਭਾਵੇਂ ਬਰੋ-ਬਰੋਬਰ ਸੀ ਪਰ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਨੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਕੀੜੀਆਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਲਈ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚੀਂ ਬੇਰੋਕ ਮਾਰਗ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਚਵਾਂ, ਰੱਜਵਾਂ ਜਾਂ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ਤਾਂ ਛੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਰਾਲਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਚੋਏ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਤਿੱਪ-ਤਿੱਪ ਚੋਂਦਾ ਉੱਥੇ ਕੌਲੀਆਂ-ਬਾਟੀਆਂ ਤੇ ਗਲਾਸ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਘਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਾ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਚੋਏ ਨਾਲ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖੁੱਤੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਾਣੀ ਦਲਾਨ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ ਕੋਲ ਨੀਵੀਂ ਆਇਤਾਕਾਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਅ-ਚਾਅ ਵਿੱਚ ਬੁੱਕਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਝੱਟਦਾ। ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ-ਨ੍ਹੇਰੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤੜੀ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਚੋਏ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਝੱਗਾ ਲਹਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਛੱਤ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਕੋਲ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਬੂਹੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ, 'ਹੋ ਗਿਆ ਬੰਦ?'

'ਨਈਂ, ਹਾਲੇ ਨਈਂ।' ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਜੀਅ ਉੱਚੀ ਦੇਣੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦੱਸਦਾ।

'ਲੈ ਆਹ ਥੋਬਾ ਰੱਖ।' ਭਾਈਆ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਮਲ਼ ਕੇ ਫੜਾਉਂਦਾ। 'ਸਾਲ਼ਿਆ ਬਥੇਰੀ ਭੈਣ ਮਰਾ ਲਈ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੱਸ ਕਰ।' ਭਾਈਆ ਮੀਂਹ ਤੇ ਰੱਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ-ਭਾਰੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕਰਦਾ।

'ਕਿਉਂ ਬਕਾਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਗੰਦਾ ਕਰੀ ਜਾਨਾਂ - ਆਪਾਂ ਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਈ ਆਂ - ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਹਟ ਜਾਣਾ ਭਲਾ!' ਮਾਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ।

'ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਪੱਕੇ ਆ - ਆਪਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿੱਦਾਂ ਰਲ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਕਨਾਲੀਂ ਜਮੀਨ ਗਿਰੋਂ ਕਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕੋਠਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਆ।' ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮੇਰਾ ਤਾਂ 'ਰਾਦਾ ਪਈ ਬਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਕੀ ਲਾ ਲਈਏ।'

'ਸਿਰਕੀ ਵੀ ਲਾ ਲਾ। ਜੇ ਬਿਧ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਈ ਏਦਾਂ ਲਿਖਿਆ ਆ ਤਾਂ ਫੇ ਕੀ ਕਰਨਾ।' ਮਾਂ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੀ।

'ਸਾਲੀ ਬਿਧ ਮਾਤਾ ਦਾ ਫਲੂਹਾ ਬਰਸਾਤਾਂ - ਔੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਈ ਡਿਗਦਾ - ਬਾਕੀ ਮੁਲਖ ਬੀ ਤਾਂ ਏਥੇ ਈ ਬਸਦਾ। ਚਲ ਦਫ਼ਾ ਕਰ।' ਭਾਈਆ ਬੂਹੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਸ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ, 'ਬੱਦਲ ਪਾਟ ਗਿਆ ਸੀਬੋ, ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਹੱਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਣਾ!'

ਇਕ ਬਰਸਾਤ ਦੌਰਾਨ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵਰਗੀ ਸਿਰਕੀ ਵੀ ਲਾਈ ਗਈ - ਚੋਏ ਕਾਰਣ ਅੰਦਰ ਬਹਿਣ-ਖਲੋਣ ਨੂੰ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੇਤਾ ਆ ਜਾਂਦਾ, 'ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਅਸੀਂ ਆਦਮਪੁਰ ਦੀ ਨਹਿਰ ਪੱਟ ਤੀ - ਅੰਬ ਦੇ ਠਾਣੇ ਤਾਈਂ ਸੜਕ ਬਣਾ ਤੀ ਪਰ ਮੇਤੋਂ ਸਾਲਾ ਚਾਰ-ਖ਼ਾਨੇ ਕੋਠਾ ਨਾ ਪਿਆ।'

ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਮੰਜੇ ਹੇਠੋਂ ਰੰਬਾ-ਦਾਤੀ ਕੱਢ ਕੇ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਰੇ ਚਹੇ ਦੀ ਗੁੱਡ-ਪੱਟ ਕਰਦਾ। ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਿਣਮਿਣ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਸ਼ਬਦ-ਵਰਖਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਘਾਹ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਕੱਢਦਾ - ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਹਿਯਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ, 'ਕਿੱਦਾਂ ਚਹੁੰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਈ ਮੱਲ ਗਿਆ ਮਾਂ ਦਾ ਖਸਮ।'

ਜਦੋਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਖੀ ਧੁੱਪ ਲਗਦੀ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਦੀ ਕੰਧ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਜਾਂ ਸਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ - ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਖ਼ਾਨਾ ਛੱਤ। ਨਾਲ ਦੇ ਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਤਿੜਕੇ ਤੋੜੇ ਹੇਠਲੀ ਥੰਮ੍ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਤਾਂ ਦਿਸਦੀ ਪਰ ਪਾਰੇ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੇ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਦਾ ਧਜਾ ਨਾ ਬੱਝਦਾ। ਡਿੱਗੇ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕੀੜੀਆਂ, ਠੂੰਹੇਂ, ਟਿੱਡੀਆਂ, ਕੰਨਖਜੂਰੇ ਤੇ ਕਿਰਲੀਆਂ ਦੌੜ-ਦੌੜ ਲੁਕਦੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਦੇ, 'ਚਲ ਠਾਕਰਾ ਕੰਧ ਤਾਂ ਮੁੜ ਕੇ ਬਣ ਜਾਊ, ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ ਪਈ ਜੀਅ ਬਚ ਗਏ।'

ਕਦੀ ਕੋਈ ਕੰਧ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕੋਈ। ਜਿਸ ਸਾਲ ਕੋਠੇ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾ ਡਿਗਦੀ ਤਾਂ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਵਗਲੇ ਦੀ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਬਰੋਬਰੋਂ ਕੱਲਰ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਉਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਭਾਈਆ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੱਡੇ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਭਿੱਤ (ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਇਕ ਤਕਨੀਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋ ਤਖ਼ਤੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਖ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੋਹਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਕੁੱਟ ਹੁੰਦੇ।

'ਦਬਾਸੱਟ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਓ, ਗਭਲੀ ਸਤੀਰੀ ਬਹਿ ਗਈ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਇਕ ਬਰਸਾਤੀ ਰਾਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਲੁਆਲਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚੀ ਦੇਣੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵਿਹੜਾ-ਮੁਹੱਲਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।

'ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਪਈ ਜਾਨਾਂ ਬਚ ਗਈਆਂ - ਠਾਕਰਾ ਹੁਣ ਸਤੀਰੀਆਂ ਥੱਲੇ ਕੌਲੇ ਕੱਢ ਲਾ, ਅਉਖਾ-ਸਉਖਾ।' ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ।

ਭਾਈਆ ਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗਰਜ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਲਈ ਭੋਗਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਪਰਨੋਟ ਉੱਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਜੁਆਲੀ ਗਲੀ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣੇ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਇਕੋ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਜੁਆਲੀਏ ਦੇ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਗੇੜਾ ...।' ਉਹ ਅਣਵਿਆਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਟ ਰੋੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਲਾਰਦੀ ਪਰ ਘੱਟ ਹੀ ਮਾਰਦੀ, ਕਹਿੰਦੀ, 'ਧੁਆਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜੁਆਲਾ ਸੁੰਹ ਨਈਂ ਕਹਿ ਹੁੰਦਾ - ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਹੰਗ ਨਈਂ ਲਗਦਾ।'

ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੁਆਲੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੋਹਰਲੀ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਖੋਤੇ ਹੀਂਗਦੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਕਾ ਸੁਣਦਾ, 'ਗੋਲੂ-ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਲਓ, ਗੋਲੂ-ਮਿੱਟੀ।'

ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਝੁਰਮੁਟ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਅ ਤੈਅ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਪਹਾੜ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਬਾਰੂ ਚਮਾਰ ਜਾਂ ਪਾਰ (ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਫੇਰੀ ਵਾਲਾ ਘੁਮਿਆਰ ਦੱਸਦਾ, 'ਭੈਣੇ ਇਸ ਖੋਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਖੁਰਜੀਆਂ ਰਾਸਤਗੋ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਵਾਂ।'

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਗੋਲੂ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਲੇਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਥੋਬੇ ਲਾ ਕੇ ਭਰਿਆ ਤੇ ਲਿੱਪਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਇਉਂ ਸਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕਮਿਕ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਲੇਅ ਕਿੱਥੋਂ ਡਿਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਸੁੱਸਰੀਆਂ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੀ ਮੋਹਰਲੀ ਕੰਧ ਨੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਗੋਲੂ-ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਪੋਚਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਚਲ ਮਨਾ ਕੰਧ ਬੀ ਸੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਲੇਅ ਵੀ ਆਠਰ ਗਏ ਆ।'

ਫਿਰ ਉਹ ਤਵੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕਾਲੋਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਘਸਾਉਂਦੀ ਤੇ ਠਾਹ-ਠਾਹ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪਦੀ। ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਰੀਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਦੇਖ ਕੇ ਹੁੱਬਦਾ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਭਾਈਆ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ।

'ਲੈ ਨਜਰ-ਟਪਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਬੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।' ਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈਆ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ। ਉਹਦੇ ਬਰੀਕ ਤੇ ਛੋਟੇ ਦੰਦ ਬਦੋਬਦੀ ਨੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

'ਸਾਲੇ ਇਸ ਕੋਠੇ ਦਾ ਦਕੰਮਣ ਹਰ ਸਾਲ ਆਟ੍ਹਾ ਪਈਂਦਾ। ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਦੋਂ ਇਹਦਾ ਜੱਭ ਮੁੱਕਣਾ।' ਭਾਈਆ ਨਿਹੋਰੇ ਨਾਲ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਦੀ ਅਮੁੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ।

'ਸਦਾ ਦਿਨ ਇਕ ਜਏ ਨਈਂ ਰਹਿੰਦੇ।' ਮਾਂ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਫੜਦੀ ਲਗਦੀ।

ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਜ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਪੇਟੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੋਰ-ਮੋਰਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਫੁੱਲ-ਵੇਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੂਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਲੇਟੀ, ਹਰੇ, ਲਾਲ ਤੇ ਕਾਸ਼ਨੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਪੇਟੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਦੂਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੱਢਦੀ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰੇ ਦਾਦੀ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸੂਫ਼ ਦੇ ਕਾਲੇ ਘੱਗਰੇ ਪੈਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤੰਬੂਆਂ ਜਿੱਡੇ ਹੁੰਦੇ। ਕਾਨਿਆਂ-ਤੀਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲਕਾਰੀ ਨੁਮਾ ਕਢਾਈ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ-ਪੱਖਾ ਦਿਸਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਝੱਲਦੇ। ਉਹਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਝਾਲਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਐਨ੍ਹ ਗੱਭੇ ਚੌਰਸ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਬੜੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਡੰਡਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਲਈ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਝੱਲ ਮਾਰਦੇ ਤਾਂ ਦਲਾਨ ਦੀ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਉਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਕੱਠ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪੱਖਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ। ਕੋਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬਰਾਤੀ ਜਾਂ ’ਕੱਠ 'ਤੇ ਆਏ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਹਵਾ ਮਾਣਦੇ।

ਪੇਟੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਮੱਟ, ਘੜੇ, ਤੌੜੀ, ਕੁੱਜੇ, ਵਲ੍ਹਣੀ, ਝੱਕਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਟੇਕਣ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦਾ ਅੰਨ, ਗੁੜ, ਸ਼ੱਕਰ, ਦਾਲਾਂ, ਰੋਟੀਆਂ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਟੁਕੜੇ ਬਗੈਰਾ ਹੁੰਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਚੱਪਣ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿੱਚ ਭਾਈਆ ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਹਾੜਾ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਾ। ਬੀੜੀ ਪੀਂਦਾ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੲ੍ਹੀ ਆ ਪਈ ਦਿਨ ਫਿਰ ਜਾਣੇ ਆ। ਤਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੇ ਈ ਚੱਕਣ ਚੱਕ ਲੈਣਾ। ਸੀਬੋ, ਮੈਂ ਧਰਮੋ-ਧਰਮੀ ਕੲ੍ਹੀਨਾ ਪਈ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਮੇਰਾ ਧਜਾ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ।'

ਪੇਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਕੱਚੀ ਕੋਠੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਨਿਕਸੁਕ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਠੀ ਦੀ ਗਹੀ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਗੁੜ, ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਰਾਬ ਦੀ ਭਰੀ ਕੌਲੀ ਰੱਖਦੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਤਾਕੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕੁੰਡੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਜਿੰਦਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕੁੰਜੀ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਟੋਹਲਦੀ।

ਕੋਠੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਭਾਈਏ ਦਾ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਵਾਈ, ਕਲਬੂਤ, ਰੰਬੀ, ਕੁੰਡੀ, ਫ਼ਰਮੇ, ਜਮੂਰ ਤੇ ਹਥੋੜੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ। ਭਾਈਆ ਝਈ ਜਿਹੀ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਖੋਂਹਦਾ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ। ਇਹ ਸੰਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਈ ਗੁਆਂਢੀ ਜੱਟ ਤੇ ਝੀਰ ਮੰਗ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਕਿੱਲ, ਮੇਖਾਂ ਖੁਰੀਆਂ ਆਪੇ ਹੀ ਠੋਕ-ਜੜ ਲੈਂਦੇ।

'ਜੇ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਭਾਈਏ (ਮੇਰਾ ਫੁੱਫੜ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ) ਤੋਂ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਲਈਂਦਾ ਤਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਬਣ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸ਼ੈਹਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਰਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬਹਿ ਕੇ ਪੈਹੇ ਰੋਲੀ ਜਾਣੇ ਸੀ - ਹੁਣ ਮਾਂਗੂੰ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਅੱਝਾ ਤਿਨਾ (ਤਾਂ ਨਾ) ਹੁੰਦਾ।' ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਭਾਈਆ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਕਿਸੇ ਵਿਗੋਚੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

ਕੋਠੀ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਇਕ ਨੁੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਲਈ ਆਟਾ ਪੀਂਹਦੀ। ਨਾਲੇ ਗਾਉਂਦੀ:

ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਬਾਬਲ ਮੈਲ੍ਹ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ
ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਦੇਸ ਪਰਾਏ
ਬੇ ਮੇਰੇ ਧਰਮੀਆਂ ਬਾਬਲਾ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੌਂਫ਼, ਸੁੰਢ, ਛੋਲੇ, ਕਣਕ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੀਹ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨ ਕੇ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਰਲਾਉਂਦਾ - ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਜਾ ਕਹਿੰਦੇ। ਉੱਪਰੋਥਲੀ ਜੰਮੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਵੀ ਦਾਅ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਈਆ ਕਿਸੇ ਜੱਟ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਦਿਹਾੜੀ ਲਾ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਉਹਦੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ਾ ਲਮਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਹ ਕੁ ਵੇਲੇ ਜੰਮੀ ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਮੱਥੇ ਦੁਆਲੇ ਦੁਪੱਟਾ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੋਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਦਲਾਨ ਵਿੱਚ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕੀ ਹੋਇਆ?'

'ਕੁੜੀ!' ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

'ਦੁਰਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਤੇਰੇ!'

'ਮੁੰਡਾ ਜੰਮਣਾ ਮੇਰੇ ਬੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਭਲਾ।' ਮਾਂ ਨੇ ਬੇਬਸੀ ਵਰਗੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈਆ ਐਤਕੀਂ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਕਹੀ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੀ ਤੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਖੁਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਰੂੰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਰਮ ਛੋਟੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਕੰਧੇੜੀ। ਲਾਡ ਕਰਦਾ ਤੇ ਗੁਦਗੁਦੀਆਂ ਕੱਢਦਾ। ਛੀ-ਛੀ ਕਰਕੇ ਹਸਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੋਂ ਹੁੰਗਾਰੇ ਭਰਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਟੇ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਮਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲੀੜਾ-ਕੱਪੜਾ, ਪੋਤੜਾ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ-ਚੌਂਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਦਾਜ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਮੰਜੇ ਦੀ ਬਾਹੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਜਾਂ ਪਰਨੇ ਦੀ ਝੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਨਵ-ਜੰਮੀ ਨਿੱਕੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਪੁੱਤ, ਇਹਨੂੰ ਝੂਟੇ ਦਈਂ - ਰੋਬੇ ਨਾ। ਮੈਂ ਦਾਲ ਰਿੰਨ੍ਹਣੀ ਧਰ ਦਿਆਂ- ਨਾਲੇ ਖੂਹ 'ਚੋਂ ਦੋ ਡੋਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰ ਲਿਆਮਾਂ।'

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਤੀਜੀ ਭੈਣ ਜੰਮਣ ਮਗਰੋਂ ਸੂਤਕੀ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਡੇੜ੍ਹ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲੇ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਗੰਜ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਿਰ 'ਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਜਾਂ ਪਰਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ। ਉਹਦੇ ਲਿੱਸੇ ਸਰੀਰ ਕਾਰਣ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਟੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਆਣੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਪੁੱਛਦੀਆਂ, 'ਗੰਗੋ (ਦਾਈ) ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਆ ਠਾਕਰਾ? ਜਿੱਦਾਂ ਦੱਸਦੀ ਆ, ਓਦਾਂ ਈ ਓਹੜ-ਪੋਹੜ ਕਰੀ ਜਾਹ।'

ਭਾਈਆ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਹਾਅ ਮੂੜ੍ਹਾ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਦੇਹ।' ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਮੂੜ੍ਹੇ ਉਹ ਆਪੇ ਹੀ ਚੌਰਸ ਜਾਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਰਾਲੀ ਛਾਂਟ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੀਢੀਆਂ ਗੁੰਦਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

'ਕਧਾਲੇ (ਕੰਧਾਲਾ ਜੱਟਾਂ) ਆਲੇ ਚਰੰਜੀ ਲਾਲ (ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਕੀਮ) ਕੋਲ ਕਰੂਰਾ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰਸੋਂ, ਕਹਿੰਦਾ ਮਾਤਾ ਨਿੱਕਲ ਆਈ ਆ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਈਆ ਤਾਪ ਈ ਸਮਝਦੇ ਸੀ।' ਭਾਈਆ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਆਏ ਬੰਦੇ-ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ਲੱਥ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

ਹਜੇ (ਅਜੇ) ਤਾਂ ਛੋਟਾ-ਛੋਟਾ ਜੀਆ-ਜੰਤ ਆ ਭਾਈ, ਰੱਬ 'ਰਾਮ ਦੇਬੇ, ਸੀਬੋ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲਗਦੇ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਆ - ਤਖੜੀ ਹੋ, ਉੱਠ ਕੇ ਨਿਆਣੇ ਸਮ੍ਹਾਲ।' ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸਿਆਣੀ ਬੁੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਾਟੀ ਸਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਆਰਦੀ, ਜਿਸ ਥਾਣੀਂ ਉਹਦੇ ਕਾਲੇ ਗੋਡੇ ਉਹਦੇ ਮੈਲ਼ੇ ਲੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ।

ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੀਵੀਆਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਮੱਤ ਵੀ। ਉੱਠਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ 'ਠਾਕਰਾ ਓਦਰ ਨਾ, ਰੱਬ ਭਲੀ ਕਰੂਗਾ। ਜੇ ਮਾਤਾ ਤਾਂ ਰੱਖ- ਫਰਬੇਜ (ਪ੍ਰਹੇਜ਼) ਰੱਖ।'

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈਆ ਹੱਥ ਮਲ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਰੱਬ ਸਾਲਾ ਬੀ ਸਾਡਾ ਇਮਥਿਆਨ ਲੈਣ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਆ। ਪਤਾ ਨਈਂ ਇਹ ਦਲਿੱਦਰ ਕਦੋਂ ਤਾਈਂ ਰਹਿਣਾ। ਦਿਹਾੜੀ-ਢੱਪੇ ਤੋਂ ਬੀ ਘਰ ਬਹਿ ਗਿਆਂ। ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਅਧਾਰ (ਉਧਾਰ) ਫੜ ਫੜ ਬੁੱਤਾ ਲਾਈ ਜਾਮਾ।' ਕਦੀ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸੀਬੋ ਅਉਖੀ-ਸਉਖੀ ਝੱਗੇ ਨੂੰ ਦੋ ਤੋਪੇ ਤਾਂ ਲਾ ਦੇ - ਦੇਖ ਕਿੱਡਾ ਲਗਾਰ ਆ ਗਿਆ - ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਖੱਦਾ ਹੋ ਹੋ।'

ਓਧਰ ਅਸੀਂ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚਮਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦੀ। ਭਾਈਆ ਹੱਸ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ, 'ਦੇਖ ਸੀਬੋ, ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ-ਪੀ ਕਿੱਦਾਂ ਫਿੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਆ।'

'ਐਮੀਂ ਨਜਰ ਨਾ ਲਾ ਦਈਂ - ਖਨੀ ਏਸੇ ਧੀ-ਧਿਆਣੀ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚ ਚੱਲੀ ਆ।' ਮਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਬੋਲਦੀ।

ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਭੈਣ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਖਨੂਹਾ ਫੇਰੀ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਜੂੰਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀਕ ਕੰਘੀ ਫੇਰੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੋਲ-ਫਲਾਈ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਨਾ ਦਿਸਿਆ। ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਕੋਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਧੋਤੇ। ਸਿਰ ਦੇ ਗੱਭੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ਕ ਤੇ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਲਪਿਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਣਚੱਕ ਨਹੁੰ ਲੱਗਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਘਬਰਾਈ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਦੇਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਹਈਥੇ ਕੀ ਕਰਦਾਂ! ਮੈਂ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾਨੀ ਆਂ!'

'ਕੀ ਕਹਾਰੀ ਆ ਗਈ ਤਈਨੂੰ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਹਾ।

'ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੀੜੇ ਕੁਰਬਲ-ਕੁਰਬਲ ਕਰਦੇ ਆ!'

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਿਰ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਦਾਬ ਜਿੰਨਾ ਥਾਂ ਚਿੱਟੇ ਮੋਟੇ-ਲੰਮੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੋ ਕੁ ਬਾਹਰ ਵੀ ਨਿੱਕਲ ਆਏ ਸਨ।

'ਛੇਤੀ ਨਾ ਪਾਣੀ ਤੱਤਾ ਕਰ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਲਜਿੰਦਰ ਦਾ ਸਿਰ ਧੋਤਾ। ਮਾਂਜੇ ਦੀ ਤੀਲ੍ਹ ਨਾਲ ਕੀੜੇ ਕੱਢੇ, ਜੋ ਇਕ ਚਿੱਟੇ ਬਰੀਕ ਜਿਹੇ ਤੰਤੂ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਭਾਈਏ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, 'ਗੁੱਡ, ਔਹ ਆਲੇ 'ਚੋਂ ਫਰਨੈਲ (ਫਿਨੈਲ) ਦੀ ਬੋਤਲ ਚੱਕ ਲਿਆ ਜਿਹਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾੜੀ ਦੇ ਕੀੜੇ ਧੋਈਦੇ ਆ।'

'ਕੋਈ ਅਕਲ ਕਰ, ਇਹਨੂੰ ਭੋਗਪੁਰ ਲੈ ਜਾ।' ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਮਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈਆ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਸਾਇਕਲ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮੋਗਾ ਸੋਕੜਾ ਫਾਰਮੇਸੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੱਟੀ ਕਰਵਾਉਣ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਭੈਣ ਨੂੰ ਪੱਟੀ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲਿਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੋਈ ਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਲੱਗੀਆਂ ਡੇੜ੍ਹ-ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ ਕੈਂਚੀ-ਚਿਮਟੀ ਨਾਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦਾ। ਹਰੇਕ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੱਟੀ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਖਮ ਭਰਨ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਰੌਸ਼ਨ ਵਲੀ (ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਰੌਜ਼ਾ) ਦੇ ਰੋੜੇ (ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਵਿੱਚ ਰਲਾਇਆ ਗੁੜ) ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁੱਖਣਾ ਲਾਹੀ।

ਬਰਸਾਤਾਂ-ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦਲਾਨ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦੇ। ਕੋਠੜੀ-ਦਲਾਨ ਵਾਲੀ ਗਭਲੀ ਕੰਧ ਵਿਚਲੇ ਆਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਇਕ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਸੌਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੁੱਝਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁੱਝ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ। ਅਖੀਰ ਉਸ ਨੇ ਵੱਟ ਕੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਬੋਲਿਆ, 'ਔਹ ਦੇਖ ਸੱਪ, ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ ਥਾਣੀਂ ਆਇਆ।'

ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਭਕ ਗਏ - ਪਰ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਨਾ ਉੱਤਰੇ। ਉਸ ਕਾਲੀ ਸ਼ਾਹ ਚਮਕਦੀ ਖੱਲ ਵਾਲੇ ਫ਼ਨੀਅਰ ਨਾਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਦਾ ਵਲ ਕਲੰਡਰ ਲਮਕਾਉਣ ਲਈ ਗੱਡੇ ਕਿੱਲ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਫੰਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਸਾਰਾ ਕੰਧ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਖਿਲਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਭੁੰਜੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਭਾਈਏ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਅਜੇ ਪਸ਼ੂ ਅੰਦਰ ਬੰਨ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸਾਡੀ ਹਫ਼ੜਾ-ਤਫ਼ੜੀ ਤੇ ਉੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੀਅ ਉੱਠ ਪਏ। ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰਾ ਨਿਕਸੁਕ ਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੱਪ ਨੂੰ ਬਚ-ਬਚ ਟੋਲਦੇ, ਛੱਤ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਜਾਚਦੇ। ਬਾਂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੰਡੇ ਪਾ ਪਾ ਦੇਖਦੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਪੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੱਪ ਗਿਆ ਕਿੱਧਰ!

ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਲਗਦਾ।'

ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਹੁਣ ਏਨੇ ਨਿਆਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਆ - ਨਾਲੇ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਸੀ।'

ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਈ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆ, ਨਾਲੇ ਧਰਤੀ ਬਿਹਲ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ - ਫੇ ਬੀ ਸਰਦਲ ਮੋਹਰੇ ਸੁਆਹ ਛਾਣ ਦਿਓ ਤੇ ਗੁੱਗਲ ਧੁਖਾ ਦਿਓ - ਆਪੇ ਈ ਸਬੇਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਨੌਵਾਂ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਫੋਕੇ-ਥੋਥੇ ਚੱਕਰਵਿਊ) 

'ਮੈਂ ਤੌਣੀ ਲਾਉਨਾ ਇਹਨੂੰ, ਰਾਣੀ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ...।' ਵਿਹੜੇ ਵੜਦਿਆਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਤਲਖ਼ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਆਖਿਆ। ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ ਘੂਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੀਰ ਸਿੱਧੇ ਮੇਰੇ ਤਨ ਵਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ ਲਿਆਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਪਤੰਦਰਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ ਫਈਂਟਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਫੇ ਮਾਂ ਚੇਤੇ ਆਊ! ਗੰਦੀ ਅਲਾਦ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈਆ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਗੰਦਾ-ਮੰਦਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਤੇ ਦੇਹ ਬੇਹਰਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਮਾਂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉੱਪਰੋਥਲੀ ਜੰਮੀ ਮੇਰੀ ਤੀਜੀ ਭੈਣ ਦੇ ਜਣੇਪੇ ਕਾਰਨ ਗਲ਼ ਤਕ ਖੇਸੀ ਓੜ ਕੇ ਲੰਮੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਕੰਘੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ। ਮੱਥਾ ਦੁਪੱਟੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਦਿਸਿਆ।

ਮਾਂ ਦਾ ਲਿੱਸਾ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਲਾ ਭੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਭਾਈਏ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਫ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਖਾਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਆਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਧੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਡਰ ਕੇ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਰੋਣਹਾਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

'ਏਹਨੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਪੜਾਉਣੇ ... ਹੱਡ-ਹਰਾਮੀ ਨੇ! ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਲਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਬਾ ਬੀ ਸੁੱਝਦਾ ਏਹਨੂੰ ਕੁਛ ?' ਭਾਈਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਈ ਜਾਊਂਗਾ ਕਿ ਦੱਸੂੰਗਾ ਬੀ ਕੁਛ? ਜਿਹੜਾ ਅਈਨਾ ਇਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆਂ!'

'ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ? ਤੂੰਹੀਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਇਸ ਤੁਖਮ ਦੀ ਮਾਰ ਨੂੰ!'

'ਫੇ ਓਈਓ ਗੱਲ! ਕੁਝ ਦੱਸੂੰਗਾ ਕਿ ਅਬਾ-ਤਬਾ ਈ ਬੋਲਦਾ ਰਹੂੰ?' ਮਾਂ ਨੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

'ਹੈਕਨਾ ਦੀ ਖੂਹੀ 'ਚ ਚੋਰੀ-ਛੱਪੀ ਮੂਤਦਾ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ।

'ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਸੇ ਖੂਹੀ 'ਚ ਡਬੋ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣਾ, ਜੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ - ਹੁਣ ਈ ਲਾੱਪਿਆ ਬੜਾ ਚੌਧਰੀ ਬਣਨ! ਸਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਟੱਟੀ ਫਿਰ ਕੇ ਅਜੇ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਨੲ੍ਹੀਂ ਆਉਂਦੇ!'

'ਗੁਆਂਢ-ਮੱਥਾ, ਏਦਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾਂ - ਖੁਆਜਾ ਖਿਜਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਪੀਰ ਮੰਨਦੀ ਆ ਤੇ ਤੂੰ ...।' ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈਏ ਵਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

'ਅਖੇ ਜੱਟ ਸਾਨੂੰ ਖੂਹਾਂ 'ਤੇ ਨਈਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੰਦੇ ... ਆ ਗਿਆ ਬੜਾ ਮੁਖ਼ਾਲਫ਼ਤ ਕਰਨ ਆਲਾ। ਜਦ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਆ ਤੇ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਛੁਣਛਣਾ ਲੈਣ ਜਾਣਾ। ਬੜਾ ਚੱਕਿਆ ਲੰਬੜਦਾਰੀ ਦਾ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਮਰੋੜਾ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਮੇਰੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਹੰਝੂ ਇਉਂ ਡਿਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਕਾਨਿਆਂ, ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਤੋੜਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਟਪਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਮਾਂ ਨੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਭੁੰਜੇ ਉੱਤਰ ਕੇ ਭਾਈਏ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਓਦਾਂ ਨਈਂ ਸਮਝਾ ਹੁੰਦਾ? ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੱਚ ਅਰਗੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ - ਜੇ ਬਾਂਹ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਿਆਂ ਰਹੀਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ, ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ...।'

'ਮਈਨੂੰ ਏਹਦਾ ਤਵ੍ਹੰਜ ਉੜਾਉਣ ਦੇ ਅੱਜ - ਸਬਕ ਸਖਾਲਦਾਂ ਏਹਨੂੰ ਪਈ ਖੂਹਾਂ 'ਚ ਕਿੱਦਾਂ ...।' ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, 'ਸਾਨੂੰ ਨਈਂ ਪਤਾ ਜਿੱਦਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ...।'

ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਾੜ੍ਹ-ਤਾੜ੍ਹ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਚਪੇੜਾਂ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਪੁੜਪੜੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਡਦੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਮਾਰੀ। ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਡੈਂਬਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟਕੋਰੇ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

'ਨਾ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਾ ਕੇ ਹਟੂੰਗਾ - ਸ਼ੁਕਰ ਆ ਪਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ...।' ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।

ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਿਆਇਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ, 'ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਏਦਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕਰਨੀ - ਖੁਆਜਾ ਪੀਰ ਨਰਾਜ ਹੋ ਜਾਊਗਾ ...।'

ਉਹ ਬੋਲਦੀ-ਬੋਲਦੀ ਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲ ਗਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੁੱਠੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂੰਝੇ।

ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਈਏ ਨੇ ਕੁਟਾਪਾ ਨਹੀਂ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਕਈ ਹਰਕਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਔੜਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਸਹਿਬਨ ਹੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, '... ਮੈਂ 'ਕਲੇ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੋ ਮੂਤਿਆ ਸੀ - ਅਸੀਂ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਖੂਹਾਂ 'ਚ ਮੂਤਦੇ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂ - ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ-ਛੁਹਾਈ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ...।'

'ਦੁਰਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਇਸ ਤੁਖਮ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ - ਜੀਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੂੰਗਾ।' ਭਾਈਏ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚਪੇੜ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਲੱਗਣ ਹੀ ਲੱਗੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਭਾਈਏ ਦੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਈ।

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲਿਓਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਈ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਅਈਨੇ ਚਿਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਘੈਂਸੋ-ਘੈਂਸੋ ਲਾਈਊ ਆ ...? ਅਈਡੀ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਗਈ ?'

ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਖੀ, 'ਸਾਰੀ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਪਲ-ਪਲ ਦਾ ਹੱਗਿਆ-ਮੂਤਿਆ ਜਾ ਕੇ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਆ - ਆਪਣੇ ਈ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾ ਕੇ ਲੂਤੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਆ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਖੁੜਕ ਗਈ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਖੜਕ ਪਈ ...।' ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਘੂਰੀ ਵੱਟਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ, 'ਦੱਤਾਂ ਹੁਣ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕਿੱਦਾਂ ਅਟੇਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਮੀਸਣਾ ਜਿਹਾ, ਜਿੱਦਾਂ ਮੂੰਹ 'ਚ ਜਬਾਨ ਈ ਨਈਂ ਹੁੰਦੀ।'

'ਦੱਸਦੇ ਆ ਪਈ ਇਸ ਫਲਾਤੂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦਿਆਂ-ਤੀਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਟੋਟਕੇ ਜੋੜਿਓ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਦੱਸ ਕਿਹਦੇ ਕਿਹਦੇ ਬਾਰੇ ਆ ? ਬੋਲ ਦਬਾਸੱਟ! ਨਈਂ ਤਾਂ ਦੋ ਹੋਰ ਛੱਡੂੰ ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ!'

ਮੈਂ ਝੱਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਬਕ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਤੁਕਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ:

'ਤੇਸੇ ਉੱਤੇ ਆਰੀ।
ਧੰਨੀ ਸਨਿਆਰੀ।

ਤੇਸੇ ਉੱਤੇ ਆਰੀ।
ਰਾਮ ਪਿਆਰੀ

ਨੱਥਾ ਸੁੰਹ ਨਾਈ।
ਲਾਭ ਸੁੰਹ ਭਾਈ।

ਇੰਦਰ ਸੁੰਹ ਗੰਗੀ ਦਾ।
ਲਾਭ ਸੁੰਹ ਰੰਡੀ ਦਾ।

ਮਾਲਾਂ ਮਾਲਾਂ ਮਾਲਾਂ।
ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖੜਕਾਲਾਂ ...।'

ਭਾਈਏ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰੱਟਾ ਲਾਇਆ ਸਬਕ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆਂ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਇਹ ਟੋਟਕੇ ਮੈਂ ਨਈਂ ਜੋੜੇ, ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਓਂ ਆ ...।'

'ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਜੋੜੇ ਆ ?'

'ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਬਾਬਤ ਆ ...।'

'ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਹਰਾਮਦੀਏ ਜਿਣਸੇ ... ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਾਊਂਗਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ੂਮੀ ਵਾਂਗ ਆਖਿਆ। ਉਹਦਾ ਗੁੱਸਾ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਢੈਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਲੱਗਿਆ।

'ਚਲ ਛੱਡ ਪਰੇ ਹੁਣ ... ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਤਾ।' ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਕਦਮ ਪੁੱਟਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਚਿਰੋਕਣੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ।

ਭਾਈਆ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲਿਓਂ ਹਟ ਕੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਚਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛਤੜੀ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਕਦਮ ਮੇਰੀ ਨਵ-ਜੰਮੀ ਭੈਣ ਵਲੱ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥਾਣੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਪਾਣੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣਗੇ।

ਮਾਂ ਦਾ ਜਣੇਪੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਲਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੀਲਾ-ਬਸਾਰ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਮੈਨੂੰ ਤਰਸ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਹਦੀ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ  ਗਈ -  ਉਹਦਾ ਵੱਡਾ ਫੁੱਲਿਆ-ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਢਿੱਡ, ਤੋਰ ਵਿਚ ਨਾ ਚੁਸਤੀ ਨਾ ਫੁਰਤੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੀ ਸੁਸਤੀ ਹੀ ਸੁਸਤੀ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੁੱਢ ਬੈਠੀ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਨਾਲੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਡਲੀਆਂ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਖਾਂਦੀ ਦਿਸੀ। ਭਾਈਆ ਉਹਨੂੰ ਖਿਝ-ਖਿਝ ਦਬਕੇ ਮਾਰਦਾ।

ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਿਹੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਤੇ ਲਾਖੇ ਰੰਗ ਦਾ ਭਾਈਆ ਕਿਵੇਂ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਹਬ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਮੋਹਰੇ ਮੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਉੱਚੀ-ਲੰਮੀ ਤੇ ਸੁਨੱਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਇਕ ਖ਼ਿਆਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਉਂ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਢਲਣ ਮਗਰੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਥਾਣੀਂ ਧੁੱਪ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੱਕੋ-ਤੱਕੀ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਹਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਮੈਂ ਰੱਤੇ ਹੁਣਾਂ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬੰਦੇ-ਤੀਮੀਂ ਤੇ ਦੋ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗਦਾਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ!'

'ਫੇ? ਦੱਸ ਕੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੁਨਾ?' ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਉੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ:

ਬਸ ਦੋ ਜਾਂ ਤੀਨ ਬੱਚੇ।
ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਘਰ ਮੇਂ ਅੱਛੇ।'

ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸਿਆ। ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਛਲਕ ਪਿਆ। ਉਹਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੁਪੱਟੇ ਦਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਰਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਝਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁਮਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਸ ਇਕ ਟੱਕ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਲ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੈਠੇ ਭਾਈਏ ਤੇ ਦਾਦੀ ਹੁਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਾਂਬ੍ਹੜ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ 'ਅੰਨ੍ਹਾ ਸਾਧ' (ਗਰੀਬ ਦਾਸ) ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, '... ਹਲ੍ਹਾ! ਜਿੱਦਾਂ ਕਹੋ - ਜਿਹੜਾ ਕੲ੍ਹੀਨੇ ਆਂ ਓਹੀਓ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ ਦਿਆਂਗੇ ਰਾਤ ਨੂੰ!'

ਮੈਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਕਿ ਲੋਕ ਇਕਾਗਰ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ 'ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ' ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੂੰਬਾ ਤੇ ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਖੜਤਾਲਾਂ ਵਜਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਦਮ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਮੈਂ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਘੜੀ ਖੌ-ਪੀਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਵੀਆਂ-ਅਨੋਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਂ।

ਲੋਕ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਖੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆ ਜੁੜੇ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹਾਂ ਜੀ, ਭਲਿਓ ਲੋਕੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਈਂਦੇ ਸੀ - ਸੁਣੋ!' ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰਬੇ ਦੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੱਸਿਆ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਮਹਿਰਾਬ ਨਾਲ ਤਾਰ ਨੂੰ ਤੁਣਕਿਆ।

'ਭਾਈ ਪੁਰਾਣਾਂ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਪਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਮਨੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਮਣਾਂ, ਖੱਤਰੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ।' ਸੰਤ ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਚਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲਾਅ 'ਚ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ। ਉਹਦੀ ਕਾਲੇ-ਚਿਟੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੱਕੇ ਦੇ ਧੂੰਏ ਕਾਰਣ ਧੁਆਂਖੀ, ਭਰਵੀਂ ਤੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਤੁੰਨੀ ਦਾਹੜੀ ਦਾ ਪੋਲਾ ਜਿਹਾ ਉਭਾਰ ਮਖੀਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੱਤੇ ਵਰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੀਆਂ-ਪਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਬੋਲੀ ਚੇਤੇ ਆਈ, 'ਸਹੁੰ ਰੱਬ ਦੀ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲਾਂ, ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਊਠ ਜੰਮਿਆਂ।' ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਫ਼ਾਂ ਬਰਸਾਤੀ ਚੋ ਵਾਂਗ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਢਿੱਡ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ। ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਂਦੀ ਦਿਸੀ। ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਤੇ ਭੇਦ ਭਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਚਾਰ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਣੇਪੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਦਾਈ ਗੰਗੋ ਵਰਗੀ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਗਰਭ-ਉਭਾਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਣਗੇ?

ਫਿਰ ਯਕਦਮ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਮਾਮੀਆਂ-ਮਾਸੀਆਂ ਵੱਲ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨਿਆਣੇ ਜੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਚਾਰ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਥਾਹ ਨਾ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨਿਆਣਾ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਖਲ਼ਲ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਪੋਚਵੀਂ ਪੱਗ ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਕੋਰ ਕੁੜਤੇ-ਪਜਾਮੇ ਵਿਚ ਫੱਬਵੀਂ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਇਕ ਅੱਧਖੜ ਬੰਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, 'ਮਹਾਰਾਜ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨਈਂ ਸੀ?'

'ਸਿਗੀ, ਉਹਦਾ ਨਾਂ ... ਭਾਈ, ਹਾਂ ...ਹਾਂ ... ਆ ਗਿਆ ਚੇਤੇ ... ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਸਰਸਵਤੀ!' ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੋਚਣ ਬਾਅਦ ਦੱਸਿਆ।

'ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਧੀਆ-ਪੁੱਤਾ?'

'ਭਾਈ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਮਈਨੂੰ ਪਤਾ, ਉਹਦੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਈਂ ਸੀ - ਦੱਸਦੇ ਆ ਪਈ ਨਿਆਣੇ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਮੇ!'

ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਹੌਲ ਗੋਸ਼ਟ-ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

'ਏਹਦਾ ਮਤਲਬ ਪਈ ਉਹ ਖੁਸਰਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਮਰਦ?'

'ਨਮਰਦਾਂ ਜਾਂ ਖੁਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਨਿਆਣੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਆ ਤੇ ਨਾ ਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮਦੇ ਆ!' ਇਕ ਹੋਰ ਪੈਂਟ-ਕਮੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਕਾਹਲਾ-ਕਾਹਲਾ ਬੋਲਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ!

'ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇ?' ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

'ਭਾਈ ਏਨਾ ਕੁ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਤਾ ਪਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾਲ ਸਹਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ।'

'ਇਹ ਨਿਰਾ ਕੁਫ਼ਰ ਆ - ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾ ਏਨਾ ਅਨਰਥ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ! ਕੋਈ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ!' ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਭਾਈਏ ਨੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਆਖਿਆ।

'ਮਹਾਰਾਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੰਦਰ ਕਿੱਥੇ ਆ?' ਪੋਚਵੀਂ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਅੱਧਖੜ ਆਦਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਮੰਦਰ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਈਂ ...।' ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਦੱਬਵੀਂ ਜੀਭੇ ਨਿਕਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਤੂੰਬੇ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਤਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇ।

'ਕਿਉਂ ਵਿਚ ਖੱਪ ਪਾਈਊ ਆ? ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਗੇ ਸੁਣਨ ਦਿਓ, ਨਈਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਗ ਜਾਓ।' ਮੱਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਢਿੱਲੀ ਬੱਧੀ ਪੱਗ ਹੇਠਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਜ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, 'ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਕੀ ਪੜ੍ਹ ਲਏ - ਪਰ ਲੱਗ ਗਏ - ਧੁਆਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ ਪਈ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੱਦਾਂ ਚੱਲੀ!'

'ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਦਿਓ ਫੇ ਪਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਧੜ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗਰਭ ਕਿੱਦਾਂ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਊ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੇਹਨੇ ਕਿੱਦਾਂ ਭੋਗਿਆ ਹੋਊ? ਤੀਮੀਆਂ ਆਂਗੂੰ ਕੱਪੜੇ ਕਿੱਦਾਂ ਆਏ ਹੋਊਗੇ? ਸੌ ਹੱਥ ਰੱਸਾ ਤੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਗੰਢ, ਪਈ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਿਆਣੇ ਜੰਮੇ ਆ? ਭਰਮ ਫਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ - ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਖਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲਬਾਜਾਂ ਨੇ ...।' ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਰੂਸ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੂਤਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਏਧਰ ਸਾਡਾ ਲਾਣਾ ਅਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਭਰੀ ਸਿਰਜਣਾ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ।' ਪਕਰੋੜ ਉਮਰ ਦਾ ਉਹ ਬੰਦਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਾਘੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੱਸਾ ਬਾਹਬਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, 'ਭਲਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹੂੰਗੇ ਪਈ ਰਵਿਦਾਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਦਾਂ ਤਾਰਿਆ? ਪਰਸੋਂ ਨੂੰ ਕਹੂੰਗੇ ਪਈ ਧੰਨੇ ਨੇ ਪੱਥਰ 'ਚੋਂ ਰੱਬ ਕਿੱਦਾਂ ਪਾ ਲਿਆ? ਇਸ ਨਿਆਰੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਈ ਕੁਛ ਮਿਲਦਾ - ਐਮੀ ਥੋੜ੍ਹੋ ਦੁਨੀਆਂ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਜਾਂਦੀ ਆ! ... ਕੱਲ੍ਹ ਜੰਮ ਕੇ ਅੱਜ ਮੱਤਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਆ।'

ਲਾਲਟੈਣ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੋਂ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਸੱਚ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੌਲਿਆ ਹੀ ਨਾ।

'ਸਾਤੋਂ ਨਈਂ ਸੁਣ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਕੰਜਰ-ਖੱਪ!' ਪੋਚਵੀਂ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਆਖਿਆ ਤੇ ਉਹਦਾ ਦੂਜਾ ਸਾਥੀ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਨਾ ਕਿਹਾ।

ਆਪਣੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਲੋਕ:

ਪਾਹਨ ਪੂਜੇ ਹਰੀ ਮਿਲੇ ਤੋ ਮੈਂ ਪੂਜੂੰ ਪਹਾੜ
ਯਾ ਤੇ ਉਹ ਚੱਕੀ ਭਲੀ ਪੀਸ ਖਾਏ ਸੰਸਾਰ

ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆਇਆ।

'ਸਾਰਾ ਮਜਾ ਕਿਰਕਿਰਾ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ - ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚਲਦਾ ਸੀ ...।' ਮੱਸੇ ਨੇ ਆਦਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਕੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਵਿਗੋਚਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੇਤੂ ਭਲਵਾਨ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕੇ ਰੁਮਾਲੀ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਲੋਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬੇਰੁਖ ਹੋ ਗਏ।

ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਤੇ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਈਆ ਭਰਿਆ ਦੀਵਾਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮੰਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਈ ਦਲੀਲਾਂ ਤਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਆਲੀਆਂ ਸਿਗੀਆਂ - ਇਕ ਨਈਂ ਗਿਣਨ ਦਿੱਤੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ!'

'ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਐਂ ਲਗਦਾ ਪਈ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਆਂ - ਜਿੱਦਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਹਿਤਾ ਉੱਦਾਂ ਈ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫ਼ੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ ਹੋਵੇ, 'ਮੰਗੀ ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਲਗਦੀ ਆ ਪਈ ਜੇ ਰੱਬ ਹੈਗਾ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਬੀ ਕੋਈ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹੋਊਗਾ - ਕਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਜਿਹਦਾ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨਈਂ, ਕਿਹੜਾ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬੂਟਾ ਆ ਜਿਹਦੇ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਬੀ ਨਈਂ।' ਭਾਈਆ ਘਰ ਦੀ ਸਰਦਲ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਬੀੜੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਮੱਠੀ ਜਿਹੀ ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਲਦੀ ਤੀਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਘੁੱਟ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਬਲਦੀ ਤੀਲੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਸਾਰੀ ਕਲਪਣਾ ਈ ਆ - ਐਮੀਂ ਰਾਮ-ਰੌਲਾ ਆ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਣਦੀ ਦੇਖੀ ਆ - ਕੁਦਰਤ ਅਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਈ ਨਈਂ ਪਈ ਕਿੱਦਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਅਰਗੇ ਕੰਮੀਆਂ ਆਂਙੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੀ ਆ - ਰੁੱਖ-ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੋ ਰੲ੍ਹੇ ਆ - ਝੜਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਮੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ - ਕਮਾਲ ਆ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਵੀ ...।'

ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅੱਧਖੜ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ-ਜਵਾਬਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬਾਣ ਦੀ ਨੰਗੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਪਿਆਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਮੀਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਜਨਬੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਗਰ ਖ਼ਿਆਲ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਚਮਕਦੇ ਟਟਿਹਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਭਰਨ ਲਈ ਇੱਧਰ ਤੇ ਕਦੀ ਉੱਧਰ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਗੋਸ਼ਟੀ ਤੇ ਭਾਈਏ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਡਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਭਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਜਗਦੀ ਲਾਲਟੈਨ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਫੋਕੇ-ਥੋਥੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੂਤਾ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ: ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਮਸਲਾ) 

‘ਲੈ ਬਈ ਚਾਚਾ, ਗੁੱਡ ਐਤਕੀਂ ਪੂਰਾ ਹਾਲ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ - ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਤੇ ਤਾਲਣ ਚਮਿਆਰੀ, ਰਾਸਗੂੰਆਂ (ਰਾਸਤਗੋ), ਖੜ੍ਹਬੜਾਂ (ਸਿਕੰਦਰਪੁਰ), ਢੱਡਿਆਂ ਤੇ ਸੋਹਲਪੁਰ ਤਕ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ - ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਪਰੂੰ ਬੀ 'ਬਾਬਿਆਂ' ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਾਦ-ਜੁਆਰ (ਮੱਕੀ) ਗੁੱਡਣ ਦਾ ਰੁਕ ਬੀ ਆ ਗਿਆ। ... ਇਕ ਗੱਲ ਆ ਪਈ ਗੁੱਡ ਦਾ ਲੱਕ ਭਾਮੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਅਰਗਾ ਪਰ ਹੱਡੀ ਨਰੋਈ ਆ ...।' ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮੰਗੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉਤਲੇ ਪਰਨੇ ਅੰਦਰ ਲਪੇਟੇ ਤੇ ਪਿੱਠ ਪਾਸੇ ਲਮਕਦੇ ਗਲਾਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਭਾਈਏ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

ਮੈਂ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਲੱਕ ਤੇ ਧੌਣ ਫੱਟੇ ਵਾਂਗ ਆਕੜੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਤੇ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੱਦੂ ਕੀਤੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਹੁੰ ਮੋਹਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਪੀਕ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਰੋਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਖਾਜ ਕਰਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ। ਸੋਚਦਾ, ਸਕੂਲੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਾਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕੇਹੀ ਰੁੱਤ - ਸਿਰ 'ਤੇ ਵੱਢ ਖਾਣੀ ਧੁੱਪ ਤੇ ਪੈਰ ਤੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ-ਮਾਸੀਆਂ ਦੇ ਗਏ ਹੋਏ ਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਤੇ ਭਾਈ ਨਾਲ਼ ਥੁੜਾਂ-ਥੋੜਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ 'ਬਾਰੀਆਂ' ਦੇ ਸੋਹਣ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਈਂ ਵਾਲੇ ਨੀਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟੱਟੀ-ਲੇਂਡੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕ ਮਾਰਦੇ ਗੋਹੇ, ਕੱਖ-ਪੱਤ ਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਚੁੱਭਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਝੁਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੋਸ-ਕ੍ਰੋਧ ਮਨ ਵਿਚ ਤੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਬਾਲੇ ਮਾਰਦੇ। ਮੈਂ ਧੜੰਮ ਕਰ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਬਸ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂ।

'... ਚਾਚਾ, ਚਲ ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਡ ਰਲਿਆ ਸਮਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ!' ਮੰਗੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ।

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਬਿਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਕੋਠੇ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮ-ਸਵੇਰੇ ਦੇਖੀਆਂ ਅਮੁੱਕ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਛੋਹੰਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੇ ਲੰਮੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਂਗ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਮੰਗੀ ਦਾ ਸਿਰ ਇੱਟ-ਰੋਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾੜ ਦਿਆਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਦਾ ਵੀ, ਜੋ ਏਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦਿਲ-ਢਾਹੂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਓਸੇ ਪਲ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ - ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਆ - ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਡੀ.ਸੀ. ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ... ਮੈਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹਾਂ? ਸਾਰੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਾਂਗ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਾਂ ਤੇ ਚੱਟੀਆਂ ਭਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ!

ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੰਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੌਰ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਚਿਲਮ ਵਿਚ ਅੱਗ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਛੱਤੜੀ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਕੲ੍ਹੀਨਾ ਪਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਰਦੀ ਜੋਗੇ ਪੈਹੇ ਕਰ ਲਾ ਜਾਂ ਫੇ ਝੱਗਾ-ਪਜਾਮਾ ਸਮਾ ਲਈਂ ...।'

'ਪਰੂੰ ਬੀ ਏਦਾਂ ਈ ਕੲ੍ਹੀਂਦਾ ਸੀ - ਮਗਰੋਂ ਆਣੀ ਕੋਠੇ ਦੀ ਛੱਤ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਕੱਲਰ ਦੇ ਦੋ ਗੱਡਿਆਂ ਦੇ ਪੈਹੇ ਦੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕ ਕੇ ਆਖਿਆ।

'ਤੇਰਾ ਪਤੰਦਰ ਬੀਹ ਤਾਂ ਗੇੜੇ ਮਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ... ਉਹਨੂੰ ਗਲ਼ੋਂ ਨੲ ਸੀ ਲਾਹੁਣਾ!'

'... ਤੇ ਐਤਕੀਂ?'

'ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਰਾ। ਤਈਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਮਾ ਮਾਮਾ ਹੀਰ ਦਿਆ!' ਭਾਈਆ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੋਹਰਿਓਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਵਲ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਂ ਦੌੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਲਹਿੰਦੀ ਫਿਰਨੀ ਵਲੋਂ ਜੋਸ਼ ਭਰੀ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਲੰਬੜਾਂ - 'ਹੈਕਨਾਂ' ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਓਹਲੇ ਸੀ। ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

'... ਭੈਣੋ ਤੇ ਭਰਾਵੋ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ - ਉਹ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੀ!'

'ਇਹ ਤਾਂ ਭੂੰਦੀਆਂ ਆਲਾ ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਆ - ਭੋਗਪੁਰ ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰਦਾ!' ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਾਇਕਲ ਦਾ ਹੈਂਡਲ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਧੁੱਤਰੂ ਫੜ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਜੇ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਹੋਊ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਰ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ - ਉਜਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ - ਲਾਗੂ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਣਸਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਖਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਧਰਨੇ-ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।'

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਉਹਨੇ ਸਾਇਕਲ ਸਟੈਂਡ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਠੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਿਆ ਤੇ ਧੁੱਤਰੂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ, 'ਸਾਥੀਓ! ਜੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਝੰਡੇ ਝੁੱਲਣਗੇ ਤਾਂ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਆਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਆ - ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾ ਕਿ ਇਕ ਟੈਂਕ, ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਇਕ ਮਿਸਾਇਲ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨਾ ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਕਈ ਸਕੂਲ, ਕਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਕਈ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਆ। ... ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਰੈਲੀ ਕਰਾਂਗੇ - ਤੁਸੀਂ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਆਉਣਾ - ਦਿਨ ਤੇ ਤਰੀਕ ...।'

'ਇਨਕਲਾਬ - ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ। ਇਨਕਲਾਬ - ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ!' ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਲਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦਾ ਮੁੱਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ।

ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਵੇਲੇ ਵਾਂਗ ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ-ਸਿਆਣਿਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹਰਕਤ ਆ ਗਈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਤਣ ਗਏ। ਡੌਲ਼ੇ ਫਰਕਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਮੁੱਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ।

'ਪੁਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਬਗਣ ਲਗ ਪਈ!' ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਲਗਦਾ ਕਿਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ...। ਕੋਹ-ਕਾਫ਼ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕਿਤੇ ਏਧਰ ਬੀ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਲਹਿਰਾਂ-ਬਹਿਰਾਂ ਹੋ ਜਾਣ ...। ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਨਿਖ਼ਾਰ ਆ ਜਾਵੇ।'

ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਸਾਡੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਭਲਾ ਜੰਗ ਰੁਕ ਜਾਊ!'

'ਸਾਰੇ ਪੁਆੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਮਰੀਕਾ! ਪਾਕਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚੱਕੋਪਾਈ ਕਰਦਾ, ਨਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਬੇਚੀ ਜਾਂਦਾ।' ਕਾਮਰੇਡ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਜਿੰਨਾ ਚਿੱਕਰ ਰੂਸ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਆ - ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਜਾਲ ਨਈਂ ਪਈ ਇਹਦੇ ਅਲ ਅੱਖ ਚੱਕ ਕੇ ਦੇਖੇ! ਜੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੰਧੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਮੁਲਕ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਪੈ ਜਾਊ!'

'ਜੇ ਮੁਲਖ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਈਮਾਨੀ ਹਟ ਜਾਏ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਏ ਤਾਂਮ੍ਹੀ ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਰ  ਜਾਏ ...।' ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਰਾਮੇ ਨੇ ਆਖਿਆ।

'ਐਮੀਂ ਵਿਹਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ - ਲੜਾਈ ਧੁਆਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਲੱਗਣੀ ਆ!' ਮੰਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

'ਬਈ ਇਕ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ - ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਰਾਏ ਬਣਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਆ!' ਕਾਮਰੇਡ ਮੀਤਾ ਬੋਲਿਆ।

'ਬਈ ਗੱਲਾਂ ਭੂੰਦੀਆਂ ਆਲਾ ਕਾਮਰੇਡ ਖ਼ਰੀਆਂ ਕਰਦਾ - ਐਮੇਂ ਕਹੀਏ ...। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹਿ ਕੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਂਗੇ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ।

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰੇ ਤੇ ਫ਼ੁਰਤੀਲੇ ਸਰੀਰ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਭਰਵੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਸਾਇਕਲ 'ਤੇ ਲੱਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਔਹ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

ਔਰਤਾਂ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਮੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਅਹੁਲੇ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨੇ ਹਾਕ ਮਾਰੀ, 'ਗੁੱਡ ਆ ਹੁਣ ...।'

ਮੈਂ ਫਿਰ ਪਰਨੇ ਦੇ ਲੜ ਗਲਾਸ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਲਮਕਾ ਕੇ ਲੰਬੜਾਂ ਦੇ 'ਘੜੱਲਾਂ' ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਝੋਨਾ ਤਾਲਣ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਸਣੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਧੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਲੂਹ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਐਨ ਝੋਟੇ ਦੇ ਚੰਮ ਵਰਗਾ। ਸੋਚਦਾ - ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਬੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਹਿਲਦੇ ਦਬਕਾ-ਝਿੜਕਾ ਮਾਰਦੇ ਉਮਰ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ - ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਹਰੇ ਕੁਸਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲਾਂਗਾ! ਇਹ ਸਵਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਚੋ-ਵਿਚ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਖਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਜਾਪਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਟਾਹਲੀ ਦਾ ਕਾਲਾ-ਸ਼ਾਹ ਮੋਛਾ ਹੋਵਾਂ ਤੇ ਘੁਣ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

'ਓਹਅ ...।' ਢੱਡਿਆਂ ਦੇ ਬਸੀਮੇ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਠੋਕ੍ਹਰ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦੀ ਉਸ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਉਂਗਲ ਦਾ ਨਹੁੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲਹੂ ਸਿੰਮ ਪਿਆ।

'ਓਦਾਂ ਨੀਮੀ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਆਂ, ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਰ ਤਾਂ ...।' ਧਿਆਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਵਲ ਤੇ ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ।

'ਜਖਮ 'ਤੇ ਦਬਾਸੱਟ ਮੂਤ ਕਰ ਲਾ - ਆਪੇ ਈ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣਾ ਇਹ।' ਧਿਆਨ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੈਂ ਝੱਟ ਦੇਣੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਲ ਵਲ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ।

'ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਰੁੱਤ ਬਦਲ ਗਈ ਪਰ ਸਾਡੇ ਦਿਨ ਨਾ ਬਦਲੇ।' ਇਕ ਦਿਨ ਸਹਿਜ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। ਭਰ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਨਿੱਘ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਨ ਲੱਗਾ।

'ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਟਾਂ (ਵੋਟਾਂ) ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਚੋਣਾਂ 'ਚ ਪੂਰਾ ਡੂੜ੍ਹ ਮਹੀਨਾ ਪਿਆ ਅਜੇ।' ਤਾਏ ਮਹਿੰਗੇ ਨੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਕ ਟੈਂਪੂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਆਵਾਜ਼ ਆਈ:

ਝੰਡੀਏ ਤਿੰਨ ਰੰਗੀਏ,
ਤੈਨੂੰ ਵੋਟ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ,
ਝੰਡੀਏ ਤਿੰਨ ਰੰਗੀਏ ...

ਮਾਇਕ ਵਿਚ ਤੂੰਬੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਾਡੇ ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਿਸੇ ਰੋਸ ਤੇ ਰੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੀ ਭਾਸ਼ਨ ਕਰਨ ਡਹਿ ਪੈਂਦਾ - ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਤੇ ਕਦੀ ਉਚੀ, ਜੋਸ਼ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ - ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ!

ਵਿਚ-ਵਿਚ ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਏ ਨਾਅਰਾ ਲਾਉਂਦਾ - 'ਗਲ਼ੀ-ਗਲ਼ੀ 'ਚੋਂ ਆਈ ਆਵਾਜ਼', ਟੈਂਪੂ ਅੰਦਰ ਖੜ੍ਹੀ ਮਢੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ, 'ਦਾਤੀ ਸਿੱਟਾ ਕਾਮਯਾਬ!'

'ਜਿੱਤੂਗਾ ਬਈ ਜਿੱਤੂਗਾ!' - ਰਾਏ।

ਕਾਮਰੇਡ ਕੁਲਵੰਤ ਜਿੱਤੂਗਾ! - ਲੋਕ।

'ਮੋਹਰ ਕਿੱਥੇ ਲਾਉਣੀ ਆ?' - ਰਾਏ।

ਦਾਤੀ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ!' - ਲੋਕ।

ਫੁੰਮ੍ਹਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਟੈਂਪੂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ 'ਰੋਕੋ, ਟੈਂਪੂ ਰੋਕੋ' ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਝੂਟਿਆਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹੀ ਚੀਂਗਰਪੋਟ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰ ਜਾਂਦੀ।

ਅਸੀਂ ਥੱਕ-ਟੁੱਟ ਕੇ ਖੌਪੀਏ ਘਰ ਵੜਦੇ। ਭਾਈਆ 'ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ' ਦੇ ਮਾਰਖੰਡ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਰੱਸਾ ਤੁੜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਢਾਉਣ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ। ਕਹਿੰਦਾ, 'ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ (ਮਾਰਚ, 1969) ਤੇਰੇ ਅੱਠਮੀਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਆ - ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਈਂ ਲਾਉਨਾ - ਸਕੂਲ ਦੀ     ਲੈਬਰੇਰੀ 'ਚੋਂ ਲੈ-ਲੈ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆਂ! ਚੰਗਾ ਤਾਰੂੰਗਾ ਸਾਨੂੰ - ਜਿਹੜਾ ਹੁਣੇ ਸਾਲਾ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦਾ ਬਣਦਾ ਫਿਰਦਾਂ! ਉੱਤੋਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆਂ ਜਿੱਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਂ ਜਮੀਨ ਬੈ ਕਰਾ ਦੇਣੀ ਆ - ਕੁਲਵੰਤ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿੱਲਾ ਪੈਲ਼ੀ ਆ - ਦੋ-ਦੋ ਕਿਲੇ ਕੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਏ - ਹੋਰ ਨਈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੀਰੀਆਂ-ਨਉਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੁਆ ਦਏ ...।'

'ਪਾਰਟੀ ਆਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਜੇ ਇਕ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਮੀਨ ਦੇ ਬੀ ਦੇਬੇ ਤਾਂ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਊ - ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਜਮੀਨੀ - ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਣਾ! ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਜੇ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ!' ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੀਆਂ।

'ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਰਦੇ ਆ ਪਰ ਅਮਲਾਂ 'ਚ ...। ਜਮੀਨਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਹੀਆਂ - ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਜੱਟਪੁਣਾ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆ ਕਿਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਐਡੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਫੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦੇ ਆ।'

'ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੁਣੇ ਸੀ ਪਈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕੁਲਵੰਤ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ, ਲਈ ਚਲੋ, ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ - ਪਾਰਟੀ ਕੋਲ ਕਿਹੜੇ ਪੈਸੇ ਆ ...।'

'ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੌਧਰ ਚਾਹੀਦੀ ਆ - ਜਿੱਧਰ ਮਰਜੀ ਮਿਲ ਜਾਏ! ਚਾਹੇ ਕੁਲਵੰਤ ਨਾਲ ਦਾ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਬੰਦਾ ਨਈ ਪਰ ਆਹ ਬਾਤ ਦਾ ਬਤੰਗੜ ਬਣਾਉਣ ਆਲਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕੀ ਕਰੇ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਟਿੱਲ ਲਾਂਅਦੇ ਆ ਪਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਕੋਈ ਨਈਂ।'

ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭਾਈਆ ਉਸ ਦਿਨ ਕਦੋਂ ਬੋਲਣੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਗੂਹੜੀ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਹੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਪਾਸਾ ਵੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

'ਉੱਥੇ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ ਨਿਬੇੜੇ,
ਜਾਤ ਕਿਸੇ ਪੁੱਛਣੀ ਨਹੀਂ।

 

'ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ,
ਬਾਹਲੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ।

 

ਰੱਬ ਮਿਲਦਾ ਗਰੀਬੀ ਦਾਵ੍ਹੇ,
ਦੁਨੀਆਂ ਗੁਮਾਨ ਕਰਦੀ।'

ਇਕ ਤੜਕੇ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਟਿਕਾ-ਟਿਕਾ ਤੇ ਦੁਹਰਾਅ-ਦੁਹਰਾਅ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਉਸ ਰਮਤੇ-ਮੰਗਤੇ ਸਾਧੂ ਦੀ ਮਨ ਨੂੰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੈਰਾਗ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਮੈਂ ਮਲ੍ਹਕ ਦੇਣੀ ਝੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ।

ਹਾਂ, ਝੁੱਲ! ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਝੁੱਲ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ 'ਰਜਾਈ' ਸੀ - ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ। ਭਾਈਏ ਵਲੋਂ ਸ਼ੂਗਰ ਮਿਲ ਭੋਗਪੁਰ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਟ ਡਿਊਟੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਾ ਸੀ। ਬਲਦ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵਲੋਂ ਫੁੱਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਝੁੱਲ ਬੜੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਭਰਾਇਆ ਲਗਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਕੋਰੇ ਤੇ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਗੰਨੇ ਲੱਦੇ ਗੱਡੇ ਜਦੋਂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਮਿਲ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਗੱਡੇ ਦੀ ਲੱਦ ਦੀ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਪਰਨਾ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਡਿਗ ਪੈਂਦੀ - ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਝੁੱਲ।

ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਝੁੱਲ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਵੱਛਾ ਹੋਵਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੱਡੇ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਫਲ੍ਹੇ ਅੱਗੇ ਜੁੜਨਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕੰਨ੍ਹ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਾਧੂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਰ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਝੋਕ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਗਈ। ਨਾਲ਼ ਪਿਆ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਜਾਗ ਪਿਆ - ਮੈਨੂੰ ਝਟਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਮਤੇ-ਸਾਧੂ ਦੇ ਬੋਲ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਗੂੰਜੇ:

'ਉੱਥੇ ਜਾਤ ਨਈਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਣੀ,
ਬੰਦਿਆ ਤੂੰ ਮਾਣ ਨਾ ਕਰੀਂ।

ਨਾਮਦੇਵ ਦੀ ਬਣਾਈ ਛੱਪਰੀ,
ਧੰਨੇ ਦੀਆਂ ਗਊਆਂ ਚਾਰੀਆਂ।

ਨਾਮ ਜਪ ਲਾ ਨਿਮਾਣੀਏ ਜਿੰਦੇ,
ਔਖੀ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਆਊਗਾ।'

ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਨੁਮਾ ਬੋਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੜਕੇ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤਕ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਅੱਜ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਦੀ ਬਾਜੇ (ਹਰਮੋਨੀਅਮ) ਦੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਸੁਰ ਸਦਕਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਖ਼ਿਆਲ ਪਨਪਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਕ ਦੇਣੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਸਰਦਲ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾਕਿਆ। ਉਹ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ, ਠੰਢ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਿੱਘੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਦਾ, ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰਦਾ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਬਰੋਬਰੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਹਵਾ ਵਿਚ ਚੁੱਕਿਆ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਜੇ ਦੇ ਦੁਵੱਲੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਭਗਵਾਂ ਪਹਿਰਾਵਾ। ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ 'ਹੈਕਨਾਂ' ਦਾ ਕਾਲੂ (ਕੁੱਤਾ) ਮੋਹਰਿਓਂ ਦੌੜਦਾ ਆਉਂਦਾ ਭੌਂਕ ਪਿਆ ਪਰ ਸਾਧੂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਲ਼ੀ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਬਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਜਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਧਰ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ ਲਹੂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਸਰਪੱਟ ਦੌੜਨ ਲੱਗੀਆਂ - ਭਾਈਆ, ਮਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗਰੀਬੀ-ਭੁੱਖ ਦੇ ਘੋਰ ਦਲਿੱਦਰ, ਹੀਣ-ਜਾਤ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੇ, ਰੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਬਹਿਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧੰਨੇ ਦੀ ਛੱਪਰੀ ਵਾਂਗ ਸਾਡਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਸੁਆਰ ਦਿੰਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਗਰੀਬੀ-ਦਾਵ੍ਹੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਹਾਲਚਾਲ ਪੁੱਛ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਜੋ ਉਹਦੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਧੂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਰੇਡ ਮਲਕੀਤ ਚੰਦ ਮੇਹਲੀ ਦਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਹੋਏ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਤਕਰੀਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ - 'ਸਵਰਗ ਦਾ ਲਾਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਇਕ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਚਤੁਰਾਈ ਭਰੀ ਚਾਲ ਐ - ਇਹ ਵਿਹਲੜ ਟੋਲਾ ਜਿਸ ਮਿਹਨਤੀ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਪਲਦਾ - ਉਹਨੂੰ ਹੀ ਕੋਸਦਾ - ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਤੇ ਆਪ ਗਲ਼-ਗਲ਼ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਧੱਸਿਆ ਹੋਇਆ - ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੰਭ ਐ, ਪਾਖੰਡ ਐ। ਧੁਆਡੇ ਦੁੱਖ-ਦਲਿੱਦਰ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ - ਇਨਕਲਾਬ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਥ ਦਿਓ, ਇਨਕਲਾਬ ਸਾਡੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ 'ਤੇ ਐ।' ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਸਨ - 'ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰੋ ਇਕ ਹੋ ਜਾਓ, ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਏਕਤਾ - ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਇਨਕਲਾਬ - ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ!'

ਕਾਮਰੇਡ ਮੇਹਲੀ ਦੇ ਬੋਲਦੇ ਵਕਤ ਧੌਣ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਫੁੱਲ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਹਵਾ ਭਰ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਲਾਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲਗੀ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਰੋਹ ਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੇ ਉਹਦੇ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਪਾ ਦਿਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ-ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਲਾਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਬੀ ਵਾਲਾ ਖਿਡੌਣਾ ਛਣਕਾਟਾ ਪਾਉਂਦਾ ਅਗਾਂਹ-ਪਿਛਾਂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦੇ ਉਸ ਸਾਧਾਰਣ ਦਿੱਖ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਿਹੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਵਾਲੇ ਪੱਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੰਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਗ਼ ਹਨ, ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਤਰਦੀਆਂ ਹਨ! ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਉੱਕਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਰਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖ਼ੂਨ-ਖੌਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਮਤੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਬੋਲ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਹੁਣ ਹਵਾ ਵਿਚ ਰਲ਼ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਝੁੱਲ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕਿਆ।

'ਜੱਟਾਂ-ਜਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸੁਣਦਾ - 'ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ, ਬਾਹਲੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਆਲਿਆ! ਜੇ ਸੁਣ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਬੀ ਸੋਚਦੇ ਪਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਾਤੜਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁਰਕਾਰੋ, ਬਗਾਰਾਂ-ਬੁੱਤੀਆਂ ਨਾ ਕਰਾਓ, ਕੁਛ ਥਾਂ-ਥੱਥਾ ਦਿਓ, ਅਈਨੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਧੁਆਡੀ ਸੇਬਾ ਕਰਦੇ ਆ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਜੋ ਉਹਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਨਾਮ ਜਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਖੇਲ੍ਹ ਨੇ ਕੀ ਸੁਆਰਨਾ, ਬਥੇਰਾ ਕਰਮ ਕਰੀਦਾ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਖ਼ਤ ਮੇਹਨਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦਾ ਖੋਪਰ ਘਸ ਚੱਲਾ -  ਕੁਝ ਨਈਂ ਬਣਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਚ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੲ੍ਹੀਨਾ ਪਈ ਮਨ 'ਚ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਬੋ!'

ਝੁੱਲ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਿਰਜੂ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਹੱਥ-ਪੱਲਾ ਪੁਆਉਨਾ ਪਰ ਹਾਅ ਬਦਨੀਤਾ ਡੱਕਾ ਭੰਨ ਕੇ ਦੋਹਰਾ ਨਈਂ ਕਰਦਾ! ਰੋਟੀਆਂ ਭੰਨਣ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਬੱਸ।'

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਸੂਈ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ - ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਗੀਗਨਵਾਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਨਾਂ - ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਗਲ ਵਿਚ ਝੋਲੇ ਸਣੇ ਸੋਹਲਪੁਰੋਂ ਬਰਸੀਨ, ਛਟਾਲਾ, ਸੇਂਜੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕੜਬ ਦੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਭਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਨਾ - ਕਦੀ ਭਾਈਏ ਜਾਂ ਬੜੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਗੰਨੇ ਛਿੱਲਣ ਜਾਨਾਂ - ਢੱਡੇ-ਸਨੌਰੇ ਤੋਂ ਕਣਕ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦਾ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਕਿਲੋ ਆਟਾ ਪਿਸਾ ਕੇ ਲਿਆਉਨਾ - ਹੋਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ! ਮੈਂ ਕਈ ਦਲੀਲਾਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਭਾਈਆ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਬੋਲਣਾ ਹਟ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਢੂੰ-ਟੁੱਕੂੰ ਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਕਰੇ।

ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿਆਲ ਦੀ ਰੁੱਤ ਕਿਸੇ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਠੰਢ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਤੇ ਤਨ ਢਕਣ ਲਈ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਮਲੇਸ਼ੀਏ ਦੇ ਝੱਗੇ-ਪਜਾਮੇ ਥਾਣੀਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਲ਼ੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੀ ਹੋਵੇ। ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧੁੜਕੂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਅੱਜ ਫਿਰ ਨਾ ਪੁੱਛ ਲਵੇ ...। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਪੁੱਛਦਾ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਓ!'

ਮੇਰੇ ਸਣੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਮਨ ਰੋਣਹਾਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਬਗਲੇ ਵਰਗੀ ਮੇਰੀ ਲੰਮੀ-ਪਤਲੀ ਧੌਣ ਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨੀਵੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ - ਸ਼ੁਕਰ ਆ ਪਈ ਠੁਰਠੁਰ ਕਰਦਾ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ - ਕਿਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਡਿਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਲਪੁਰ ਵਾਲੇ 'ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ' ਦਾ ਕੱਟਾ ਸਿਆਲ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਫੁੜਕ ਕੇ ਡਿਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਈ ਉਹਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਖੱਬੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਖ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਤਨ-ਮਨ ਝੁਣਝਣੀ ਖਾ ਗਿਆ।

'ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਘਰ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਾਸਤੇ ਏਹੋ ਕੱਪੜੇ ਆ - ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ, ਬਾਕੀ ਬਹਿ ਜਾਓ!' ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਵਲ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦ, ਗੋਰੇ ਰੰਗ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾਧਾ-ਪੱਗ, ਗਲ਼-ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਤੇੜ ਪਜਾਮਾ ਪਹਿਨਦੇ ਮਾਸਟਰ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।

ਧੁੰਦ ਦੇ ਉੱਡਦੇ-ਜੁੜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ - ਮੇਰੇ ਨਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਹੀਣੀ-ਜਾਤ, ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਲਾਚਾਰੀਆਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਵਰਦੀ-ਸਿਆਪੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੁਰਗੰਧ ਵਾਂਗ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਨ੍ਹੇਰੀ-ਝੱਖੜ ਝੁੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾਉਣ, ਤਨ-ਤਣਾ ਭੰਨਣ-ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਟਿੱਲ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ - ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਜਾਤਾਂ, ਮਾਸਟਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਪਤਾ - ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਕਿਹੜੀ ਜੱਗੋਂ ਬਾਹਰੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਛਾਏ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਫਿਰ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਠੰਢ ਕੋਸੀਆਂ ਧੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪਤਝੜ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਨਿਪੱਤਰੇ ਬਿਰਖ ਇਉਂ ਲਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੋਣ। ਮਿਹਨਤੀ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨੰਗੇ ਤਨ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਗਰਮੀਆਂ-ਸਰਦੀਆਂ ਝੱਲਦੇ ਹਨ। ਔੜਾਂ-ਥੁੜਾਂ ਵਿਚ ਛਾਵਾਂ ਵੰਡਦੇ ਹਨ - ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਓਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੈਲਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਵਰਗੇ ਟਾਹਣ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤੀਜਾ-ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਛਾਂਗੇ ਰੁੱਖ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ, ਤਾਇਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ।

ਡਰਾਉਣਾ ਸਿਆਲ ਫਿਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੰਡ ਮਿਲ ਭੋਗਪੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦਾਅ-ਪੇਚਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਐਤਕੀਂ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ। ਨਤੀਜਾ; ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਕਾਮਰੇਡ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ।

ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਿਚਾਰ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ-ਫ਼ਰਾਟੇਦਾਰ ਭਾਸ਼ਨ ਕਰਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰਾਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੂਸ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ-ਭਰੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੁੱਬਦਾ।

... ਤੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੱਟ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ, 'ਈਸਰ, ਦੌਲਤੀ ਤੇ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸੁੰਹ ਛੜੇ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕਮਾਦ ਆ ਜਿਹੜਾ ਭਾਅ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਬਈਠੇ ਆ। ... ਬੜੇ ਕਾਮਰੇਡੀ ਦੇ ਚੱਕਿਓ ਆ।'

'ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਧੁਆਡਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਆ - ਭਲਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰੂੰਗੇ! ਕਿਉਂ? ਕੀ ਖਿਆਲ ਆ?' ਭਾਈਏ ਨੇ 'ਪੱਕਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ' ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੋੜਵਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਪੱਟ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸੀ।

ਵਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਉਤਲੇ ਚਿੱਟੇ-ਫੱਬਵੇਂ ਤੇ ਲੰਮੇ ਦਾਹੜੇ ਉਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਖੁਣਸੀ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧੁੱਦਲ ਭਰੀ ਲੱਕੀ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਣ ਨਾਲ ਝਾੜਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਬੰਬੀ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮੰਗੀ-ਸੋਹਣੂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਵਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, 'ਬੜੇ ਨਸ਼ੁਕਰੇ ਆ ਇਹ ਲੋਕ - ਕਿਸੇ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਉੱਕੀ ਪ੍ਰਬਾਹ ਨਈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਦਿਹਾੜੀ-ਢੱਪਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਬਈਠੇ ਆ ਤੇ ਇਹ ਟਾਂਚਾਂ ਕਰਦੇ ਨਈਂ ਥੱਕਦੇ। ਐਮੀਂ ਥੋੜ੍ਹੋ ਕੲ੍ਹੀਂਦੇ ਆ, ਜੱਟ ਕੀ ਜਾਣੇ ਗੁਣ ਨੂੰ, ਲੋਹਾ ਕੀ ਜਾਣੇ ਘੁਣ ਨੂੰ!'

ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਹਮਦਰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰੀ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ ਆ।' ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਢਹੇ ਚੜ੍ਹਿਓ ਆ।'

ਤੇ ਜਦੋਂ ਝੋਨਿਆਂ ਦੀ ਲਵਾਈ, ਤਾਲ਼ਾਈ ਤੇ ਮੱਕੀਆਂ ਦੀ ਗੁਡਾਈ ਆਈ ਤਾਂ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਕੰਮੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਏਕਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਰੁਪਿਆ ਦਿਹਾੜੀ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ। ਇਹਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

ਸਵੇਰੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਐਸੀ ਹਵਾ ਵਗੀ ਕਿ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਭਰ ਗਈ। ਜੱਟਾਂ-ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕੰਮੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਖਲਾਅ ਹੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਡਾਂਗਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤਕਾਲੀਂ-ਸਵੇਰੇ ਫਿਰਨੀ ਉੱਤੇ ਗੇੜੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਣ ਟੱਟੀ ਫਿਰਨ ਲਈ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਲੀ ਤੰਗੀ ਹੋ ਗਈ।

ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਕਿ ਉਹ ਮਾਧੋਪੁਰ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਆਉਣ। ਹਾਲਤ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ-ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਤਣਾਅ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ, ਕੱਟੀਆਂ-ਵੱਛੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਅਜੇ ਬੁਲੰਦ ਸਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸੂਤੇ ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਸਨ।

ਪੰਜਾਂ-ਛੇਆਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਬੈਠੇ। ਤਾਏ ਰਾਮੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਬਈ ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਨੇਹਾ ਘੱਲਿਆ ਕਿ ਦਿਹਾੜੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਛੱਡ ਦਿਓ - ਨਈਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਖਤ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰਾਂਗੇ।'

'ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਦਿਨ ਕਰ ਲੈਣਗੇ! ਮੋਹਰੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਈਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਆਪੇ ਆ ਜਾਣਾ ਟਿਕਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਜਰਾ ਜਿਗਰਾ ਰੱਖੋ!'

'ਮੇਰਾ 'ਰਾਦਾ ਪਈ ਕਾਮਰੇਡ ਅਜੈਬ ਤੇ ਮੀਤੇ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਏ - ਉਹ ਮਸਲਾ ਸੁਲਝਾ ਸਕਦੇ ਆ - ਫਿਰ ਬੀ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲਜੋਲ ਰਖਦੇ ਆ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟ ਕੇ ਆਏ ਆ!' ਇਕ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

'ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆਂ - ਉਹ ਕੲ੍ਹੀਂਦੇ ਆ, ਸਾਡੀ ਹਮਦਰਦੀ ਧੁਆਡੇ ਨਾਲ ਆ। ਅਸੀਂ 'ਕੱਲੇ ਕਿੱਦਾਂ ਦਿਹਾੜੀ ਬਧਾਈਏ? ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਮਸਲਾ - ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਨਈਂ ਹੋ ਸਕਦੇ! ਭਲਕੇ ਵੋਟਾਂ ਵੀ ਲੈਣੀਆਂ - ਸਰਪੰਚੀ ਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ...।' ਇਕ ਹਮਦਰਦ ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਦੱਸਿਆ।

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਰੇਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਾਂਗ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਬਦਖੋਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ - ਜੱਟ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਸਾਲੇ, ਕਰਦੇ ਘਾਲੇ ਮਾਲੇ। ਆਪ ਚੰਗਾ ਖਾਂਦੇ, ਮੰਦਾ ਬੋਲਦੇ। ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਕੱਢਦੇ, ਵੇਚਦੇ, ਵਲੈਤੀ ਖਰੀਦਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਖੇੜਦੇ। ਖ਼ਰਮਸਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ...। ਸਾਡੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੁੱਲੇ ਲੁੱਟਦੇ ਆ ਇਹ - ਦਿਹਾੜੀ ਦਾ ਰੁਪਈਆ ਬਧਾ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਦੋਗਾੜਾ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਸੀ - ਮਹਿੰਗਾਈ ਤਾਂ ਦੇਖਣ - ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀਊ ਆ, ਲੀੜਾ-ਕੱਪੜਾ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ, ਚਾਹ-ਪੱਤੀ ਨਈਂ ਮਾਣ!

'ਓਦਣ ਮੇਹਲੀ ਕਿੱਦਾਂ ਸੰਘ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਏਕਤਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਆ - ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਓ, ਸਹਾਰਾ ਬਣੋ। ਜਿੱਦਣ ਆਊਗਾ, ਪੁੱਛਾਂਗੇ ਪਈ ਤੂੰ ਐਸ ਏਕਤਾ-ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ ਸੀ - ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਭਾ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਗੋਚੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ।

'ਭਰਾਵੋ ਘਬਰਾਓ ਨਾ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਜਰੂਰ ਨਿਕਲ ਆਊਗਾ!' ਕਾਮਰੇਡ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਛੜਾ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਉੱਤੇ ਲਮਕਦੇ ਗਾਤਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਮੀਦ ਦਾ ਪੱਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਿਹਾ; 'ਜੱਟਪੁਣੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਕਿਤੇ ਸਉਖਾ, ਮੁੰਡੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ੈਦ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਰੇਡ ਮੁਣਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉਤਲੀ ਦਾਦ-ਖਾਜ ਨਾਲ ਪਏ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੇ ਦਾਗਾਂ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕੀ-ਧੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਰ ਵਕਤ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਲ੍ਹਮ ਮਲਣ ਦੀ ਉਹਦੀ ਹਰਕਤ ਤੇ ਇਸ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖਨੂਹੇ ਭਰੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਕਾਣੀ-ਵੰਡ ਦੇ ਕੋਹੜ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤੇਜਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਵਿਰਾਨ-ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰਿਆਵਲ ਲਈ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਰ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵਿਥਿਆ ਦਰ ਵਿਥਿਆ ਜੁੱਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਲੈ ਬਈ ਚਾਚਾ, ਗੁੱਡ ਐਤਕੀਂ ਪੂਰਾ ਹਾਲ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ - ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਤੇ ਤਾਲਣ ਚਮਿਆਰੀ, ਰਾਸਗੂੰਆਂ (ਰਾਸਤਗੋ), ਖੜ੍ਹਬੜਾਂ (ਸਿਕੰਦਰਪੁਰ), ਢੱਡਿਆਂ ਤੇ ਸੋਹਲਪੁਰ ਤਕ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ - ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਪਰੂੰ ਬੀ 'ਬਾਬਿਆਂ' ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਾਦ-ਜੁਆਰ (ਮੱਕੀ) ਗੁੱਡਣ ਦਾ ਰੁਕ ਬੀ ਆ ਗਿਆ। ... ਇਕ ਗੱਲ ਆ ਪਈ ਗੁੱਡ ਦਾ ਲੱਕ ਭਾਮੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਅਰਗਾ ਪਰ ਹੱਡੀ ਨਰੋਈ ਆ ...।' ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮੰਗੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉਤਲੇ ਪਰਨੇ ਅੰਦਰ ਲਪੇਟੇ ਤੇ ਪਿੱਠ ਪਾਸੇ ਲਮਕਦੇ ਗਲਾਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਭਾਈਏ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ।

ਮੈਂ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਲੱਕ ਤੇ ਧੌਣ ਫੱਟੇ ਵਾਂਗ ਆਕੜੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਤੇ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੱਦੂ ਕੀਤੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਹੁੰ ਮੋਹਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਪੀਕ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਰੋਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਖਾਜ ਕਰਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ। ਸੋਚਦਾ, ਸਕੂਲੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਾਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕੇਹੀ ਰੁੱਤ - ਸਿਰ 'ਤੇ ਵੱਢ ਖਾਣੀ ਧੁੱਪ ਤੇ ਪੈਰ ਤੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ-ਮਾਸੀਆਂ ਦੇ ਗਏ ਹੋਏ ਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਤੇ ਭਾਈ ਨਾਲ਼ ਥੁੜਾਂ-ਥੋੜਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ 'ਬਾਰੀਆਂ' ਦੇ ਸੋਹਣ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਈਂ ਵਾਲੇ ਨੀਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟੱਟੀ-ਲੇਂਡੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕ ਮਾਰਦੇ ਗੋਹੇ, ਕੱਖ-ਪੱਤ ਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਚੁੱਭਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਝੁਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੋਸ-ਕ੍ਰੋਧ ਮਨ ਵਿਚ ਤੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਬਾਲੇ ਮਾਰਦੇ। ਮੈਂ ਧੜੰਮ ਕਰ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਬਸ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂ।

'... ਚਾਚਾ, ਚਲ ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਡ ਰਲਿਆ ਸਮਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ!' ਮੰਗੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ।

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਬਿਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਕੋਠੇ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮ-ਸਵੇਰੇ ਦੇਖੀਆਂ ਅਮੁੱਕ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਛੋਹੰਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੇ ਲੰਮੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਂਗ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਮੰਗੀ ਦਾ ਸਿਰ ਇੱਟ-ਰੋਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾੜ ਦਿਆਂ ਤੇ ਭਾਈਏ ਦਾ ਵੀ, ਜੋ ਏਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦਿਲ-ਢਾਹੂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਓਸੇ ਪਲ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ - ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਆ - ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਡੀ.ਸੀ. ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ... ਮੈਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹਾਂ? ਸਾਰੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਾਂਗ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਾਂ ਤੇ ਚੱਟੀਆਂ ਭਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ!

ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੰਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੌਰ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਚਿਲਮ ਵਿਚ ਅੱਗ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਛੱਤੜੀ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਕੲ੍ਹੀਨਾ ਪਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਰਦੀ ਜੋਗੇ ਪੈਹੇ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ: ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਔੜ)

'ਬਿਰਜੂ, ਖਿਆਲ ਨਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜਿੱਦਾਂ-ਕਿੱਦਾਂ ਦਸਮੀਂ ਕਰ ਲਾ - ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਡੀ ਸੀ ਲੱਗਾ ਆ - ਕਿਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲੁਆ ਦਊ - ਤੇਰੀ ਜੂਨ ਸੁਧਰ ਜਾਊ ...।' ਭਾਈਏ ਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸਮਝਾਇਆ। ਬਖਸ਼ੀ (ਬਿਰਜੂ) 1970 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨੌਵੀਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ‘ਡੀ.ਸੀ.’ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਹੀ ਮੈਂਨੂੰ ਉਹ ਨਿੱਖਰਿਆ ਦਿਨ (1964) ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਭਾਈਆ, ਤਾਇਆ ਰਾਮਾ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬੁਣਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਬਜਾਜੀ ਵੇਚਣ ਆਏ ਹੰਸਰਾਜ ਤੇ ਭਵਗਾਨ ਜੋ ਆਪਸੀ ਵਿਚ ਸਾਲ਼ਾ-ਭਣੋਈਆ ਸਨ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚੱਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਪਹਿਲਾ ਵਾਂਗ ਸਜਾ ਕੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਹਰੇ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮਾਂ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਖੱਡੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤ (ਪੋਸਟ-ਕਾਰਡ) ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਦੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ, “ਮੈਂ ਆਈ ਏ ਐਸ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ - ਵਧਾਈ!”

ਆਈ ਏ ਐੱਸ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਨਾ ਪਵੇ। ਫਿਰ ਹੰਸਰਾਜ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਫੜੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹੀ, ਨਾਲ਼ੇ ਕਿਹਾ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਡੂ ਮੰਗਵਾਓ - ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕੀ ਗੱਲ ਏ!'

ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਾਹਲਾ ਪੈਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਲਾਲਾ ਦਬਾ ਸੱਟ ਦੱਸ ਇਹ ਕੀ ਹੁੰਦਾ?'

'ਆਈ ਏ ਐਸ ਡੀ.ਸੀ. ਲਗਦੇ ਨੇ, ਸੀਬੋ ਭੈਣੇ ਵਧਾਈ, ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਗਿਆ ਏ!'

ਭਾਈਆ ਭੱਜ ਕੇ ਜੈਰਾਮ ਦੀ ਹੱਟੀ ਤੋਂ ਲੱਡੂਆਂ ਦਾ ਥਾਲ਼ ਭਰਾ ਲਿਆਇਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਝੁਰਮਟ ਬਣਾ ਕੇ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਏ।

ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਮੁੜ ਮਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬਖਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾੜਕੂ ਜਿਹਾ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।

... ਤੇ ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕੋ 'ਨੰਨਾ' ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, 'ਚਾਹੇ ਇਕ ਬਾਰੀ ਕਹਾ ਲਓ, ਚਾਹੇ ਸੌ ਬਾਰੀ - ਮੈਂ ਨਈਂ ਪੜ੍ਹਨਾ!'

'ਚੱਲ ਗੱਲ ਮੁੱਕੀ ... ਭਲਕੇ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦਿਹਾੜੀ ਚੱਲੀਂ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਨਹੋਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿੱਤ ਦੇ ਔਖੇ ਕੰਮ ਤੇ ਦਬਕੇ-ਝਿੜਕੇ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਅਜੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ 'ਹਾਂ' ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

'ਦਿਹਾੜੀ-ਢੱਪੇ ਲਈ ਨਮਾਂ ਜਾਣਾ? ਚਹੁੰ-ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਨਾਂ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਰੁਪਈਏ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਚੇਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?' ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਚਿਤਾਰਿਆ।

'ਚੰਗਾ, ਜਿੱਦਾਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈਏ ਦਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮਨ ਉਦਾਸ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਦਾ ਵਿਗੋਚਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਆਪਣੇ ਵਲ ਘੁਮਾਈ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖਿਆ, 'ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ ...।'

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਤਾਏ ਰਾਮੇ ਨੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਸਰਦਲ ਟੱਪ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਖ਼ੌਲੀਏ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿਹਾ,

'ਬਿਰਜੂ ਤੇ ਘਿਰਜੂ ਨੇ
ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਗੜਾਸੀ ਮਾਰੀ।'

ਤਾਏ ਨੇ ਲਾਡ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕਈ ਨਾਂ-ਕੁਨਾਂ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ 'ਖੰਘ' ਕੇ ਘਰ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਟੋਟਕਾ, ਕਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਬੋਲ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਦੋ ਗਿੱਠਾਂ ਲੰਮਾ ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ।

ਭਾਈਏ ਕੋਲ ਤਾਏ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ ਨੜੀ ਤਾਏ ਵਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਤੇ ਕਾਹਲੇ-ਕਾਹਲੇ ਘੁੱਟ ਭਰੇ। ਤਾਇਆ ਧੂੰਆਂ ਮੂੰਹ ਥਾਣੀਂ, ਕਦੀ ਨਾਸਾਂ ਵਿਚੀਂ ਕੱਢਦਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਧੂੰਆਂ ਕਿੱਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੋਕ ਰੱਖਦਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿੱਦਾਂ ਮਸੋਸੇ ਬੈਠਿਓਂ ਆਂ? ਜਿੱਦਾਂ ਕੁੜੀ ਦੱਬ ਕੇ ਆਏ ਹੋਮੋ! ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਸਹੀ!'

'ਇਹਦੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੇ? ਪੜ੍ਹਦਾ ਨਈਂ ਜਾਂ ਸਾਤੋਂ ਨਈਂ ਪੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ? ਕੀ ਸੋਚੂਗਾ ਉਹ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਵਾਬ ਝਲਕਦੇ।

'ਹੋਰ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਕਿਤੇ ਆਹਰੇ ਲੱਗ ਜਾਊਂਗਾ - ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਬਚਾਰ ਲਾ!' ਤਾਏ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾ ਵਾਂਗ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ।

ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਭਾਈਏ ਦਾ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਟੱਕ ਧਰਤੀ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉਤਲੀ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉੱਗੀ ਦਾਹੜੀ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿਨ-ਪੁਰ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

... ਤੇ ਫਿਰ ਬਖਸ਼ੀ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿਹਾੜੀ-ਡਗਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਤਲਾ, ਫੁਰਤੀਲਾ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਹੱਡੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਸਰੀਰ ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦਾ, ਕਹੀ ਵਾਹੁੰਦਾ, ਇੱਟਾਂ ਚੁੱਕਦਾ, ਉਲਾਰਦਾ ਤੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਘਾਣੀ ਕਰਦਾ ਨਾ ਅੱਕਦਾ। ਉਹਨੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਫਾਹਾ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਆਪੇ ਹੀ ਪਾ ਲਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦਾ ਨਾ-ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਚਾਅ ਲੱਥਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਉੱਗਦੇ ਵਿਰਲੇ-ਵਿਰਲੇ ਮੋਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਪੁੱਟਦਾ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਭਾਵੀ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੂੰਹ ਉਤਲੇ ਕਿੱਲਾਂ-ਫਿੰਸੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਹੁਣ ਸਾਵੀਂ-ਪੱਧਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਪੀਕ ਤੇ ਕਿੱਲ ਕੱਢਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਿਆਣੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਭਾਈਆ ਤੇ ਮਾਂ ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ, ਫਿਕਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, 'ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਏਦਾਂ ਈ ਚੰਮ ਲੁਹਾਊ ਇਹ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਈਨਾ ਪਈ ਤੂੰ ਡੀ ਸੀ ਸਾਹਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ। ਕਿਤੇ ਪੁਲਸ 'ਚ ਭਰਤੀ ਕਰਾ ਦੇਣ! ਤਈਨੂੰ ਪਤਾ! ਪੁਲਸ ਆਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਆ, ਨਾਲੇ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਪੈਹੇ ਲਈਂਦੇ ਆ।'

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦਾ ਭਰਵੀਆਂ, ਕੱਟੀਆਂ, ਫੱਬਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਗੋਰਾ ਨਿਛੋਹ ਰੋਹਬਦਾਰ ਚਿਹਰਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਵਾਹੇ ਛੋਟੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਛਾਂਟਵਾਂ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ ਜੁਆਨ ਸਰੀਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੱਤਰ-ਖੰਭੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮਨ ਦੀ ਰੌਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ। ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਮਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈਏ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਣ ਲੱਗਾ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਪਿੰਡ ਆਏ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੀ ਅਕੱਥ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਖਾਤਰ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਸੀ, 'ਸਾਹਬ, ਜੇ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਜੀ.ਐਮ. ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਐਤਕੀਂ ਪੱਕਾ ਕਰਾ ਦਿਓ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਤੋਰਾ ਵਾਹਵਾ ਤੁਰ ਪਊ ...!'

'ਭਾਈਆ, ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ ...।' ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।

'ਨਿਆਣੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਪੜ੍ਹ ਜਾਣਗੇ - ਰੁਜਗਾਰ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣ ਜਾਊ - ਉਮਰ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਸਉਖੇ ਨੰਘ ਜਾਣਗੇ ...।' ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਗੂਹੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਅਪਣੱਤ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤਰਲਾ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ।

'ਠਾਕਰ ਦਾਸ, ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ - ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ - ਛੇਤੀ ਪਤਾ ਦਿਆਂਗਾ।' ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ।

ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਪਿੜਾਈ ਰੁੱਤ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ-ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਖਹਿੜੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ-ਸੁਣਦਾ ਝਿਜਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, 'ਚਲੋ, ਐਤਕੀਂ ਨਈਂ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਸੀਜਨ 'ਤੇ ਦੇਖ ਲਿਓ ...।'

'ਮਈਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੱਲੇ ਹਰ ਸੀਜਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੂੰ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਸਪਾਰਸ਼ਾਂ (ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ) ਸਿਗੀਆਂ, ਉਹ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਾਂ ਫੇ ਉਹ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੜ੍ਹਾ ਤਾ। ਅਸੀਂ ਅੱਠ-ਦਸ ਓਹੀ ਬੰਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੇਲੀ-ਵਾਰਸ ਨਈਂ, ਜੇ ...।' ਭਾਈਆ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨੂੰ ਹੁਣ ਮਾਮੀ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜਾਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਮਾਮਾ ਜੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬੈਠੇ ਆਪਣੀ ਨਕਟਾਈ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੱਥ ਫੇਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਵਲ਼-ਵੱਟ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਮਿੱਲ ਦੀ ਗੰਨਾ ਪਿੜਾਈ ਰੁੱਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਾਮਾ ਜੀ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ ਤਾਂ ਭਾਈਆ ਤੇ ਮਾਂ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਸ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਇਕ ਜਗਦਾ ਚਿਰਾਗ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।

ਭਾਈਏ ਨਾਲ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਬੰਦੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਲੈ ਬਈ ਠਾਕਰਾ, ਤੇਰੀਆਂ ਪੌਂ ਬਾਰਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਮਝ। ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਪੱਕੀ ਨਉਕਰੀ ਲੱਗੀ ਜਾਣ - ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁੱਟ ਜਾਊ। ਰੋਹਬ ਨਾਲ ਕਹਿ, ਤੇਰਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ - ਯਾਰ ਏਦਾਂ ਨਾ ਸੋਚ - ਮੁੱਲਾਂ ਸਬਕ ਨਾ ਦਊ ਤਾਂ ਘਰ ਬੀ ਨਾ ਆਉਣ ਦਊ!'

ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨੇ ਸੰਗ-ਸੰਕੋਚ ਨੂੰ ਛੰਡਦਿਆਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਸਾਹਬ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਬ ਕੁਛ ਧੁਆਡੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਆ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ...।'

'ਠਾਕਰ ਦਾਸ, ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਲੇਬਰ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ... ਠੀਕ ਹੈ! ਕਿਸੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ ...।' ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈਏ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਕੁੱਤਾ-ਝਾਕ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਗਈ।

ਬਲਿਹਾਰੇ ਕੇ ਉਹਨੇ ਆਸ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿਚਲੀ ਮੌਸਮੀ ਮਜਦੂਰੀ ਉਹਦੀ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਰਪੰਚ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੁਆਲੇ ਗੇੜੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿਰ ਤੋੜ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਨਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਗੜੇ ਪੈਣੋਂ ਓਦੋਂ ਰੁਕੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਛੱਡ ਤੂੰ, ਬਿਰਜੂ ਦੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਆਪ ਇਕ ਬਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਖ - ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤੁਲ਼ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਈਂ ਕੁਲ ਤਰ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਟੈਮ ਨੰਘਾਈ ਜਾਨੇ ਆਂ ਪਰ ਇਹਦੇ ਅਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਬੂ ਪਈਂਦਾ - ਅਜੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਈ ਆ। ਭਲਕੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਆ - ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਸਾਕ ਪੈਲ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਖਦੇ ਆ ਪਈ ਮੁੰਡਾ ਕੰਮ ਕੀ ਕਰਦਾ ਆ - ਸੌ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਆ! ਨਾਲ਼ੇ ...।'

ਭਾਈਏ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਜਾਹ, ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਖ, ਦਸ ਪਾਸ ਨਈਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਫੇਲ੍ਹ ਤਾਂ ਹੈ ਈ!'

ਭਾਈਏ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਫੈਸਲਾ ਲਏ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਟੋਏ ਨੂੰ ਛੜੱਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਟੱਪਣ ਵਾਸਤੇ ਲੰਮੀ ਲਾਂਘ ਪੁੱਟੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਭਲਕ ਦਾ ਝੋਰਾ ਉਹਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਢੋਰਾ ਬਣ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।

ਮਾਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਭਰਤੀ ਲਈ ਸੱਦਿਆ। ਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਭਾਈਆ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਹਣੇ ਮਾਰਦਾ, ਪੁੱਠਾ-ਸਿੱਧਾ ਬੋਲਦਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਮਾਰਦਾ। ... ਤੇ ਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿੱਕ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜ਼ਰ ਲੈਂਦੀ। ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਭਲਾ ਮੇਰੇ ਹੱਥ-ਵੱਸ ਕੀ ਆ? ਕਹਿਣ-ਸੁਣ ਈ ਹੁੰਦਾ ...।'

ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਬਖਸ਼ੀ ਲਈ ਸਉਣ-ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਜੋ ਕਦੀ ਵਰ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਨਾਲ ਦਾ ਬੰਨਾ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹਰਿਆਲੀ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦੇ ਤਨ-ਮਨ 'ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲੱਫ਼ਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਦੇ ਚੋ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਬਿਨਾਂ ਬਰਸਾਤ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ - ਦੂਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਹੀ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ - ਉੱਥੇ ਭਲਾ ਕੀ ਲੋੜ ਆ ਮੀਂਹ ਦੀ - ਉੱਥੇ ਉੱਚੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਵਰ੍ਹਦਾ ਈ ਰਹਿੰਦਾ! ਏਧਰ ਬਿਨਾਂ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁਛ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਭਾਈਏ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ, ਤਾਹਨੇ-ਮਿਹਣੇ ਤੇ ਬੇਉਮੀਦੀ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।

ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ, 'ਪੁਲਿਸ ਨਾਲੋਂ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀ ਕੰਡਕਟਰੀ ਕਿਤੇ ਚੰਗੀ ਆ। ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਹੋ, ਲਾਇਸੰਸ ਬਣਾ ਲਵੇ!'

ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਗੇੜੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੰਡਕਟਰ-ਲਾਇਸੰਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹਨੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਲਈ। ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਿਰਾਏ-ਭਾੜੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਾ ਲਗਦੇ। ਉਹਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਾਕਟੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੀਆਂ। ਘਰ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀ-ਭਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਜਾਣ, ਉੱਥੋਂ ਮਿੱਟੀ-ਪੱਥਰ ਤੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰ-ਕਰ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ 'ਤਕਨੀਕੀ ਜੁਗਤਾਂ' ਦੱਸ ਕੇ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਤੇ ਹੰਢੇ-ਵਰਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ 'ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਹੀ ਪਲ ਵਿਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।

'ਗੁੱਡ, ਤਈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ! ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੱਸ ਡਰੈਵਰ ਨੂੰ ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਨਾ! ਭੋਗਪੁਰ, ਕਾਲਾ ਬੱਕਰਾ, ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਚੱਕਦਾਂ, ਲਾਹੁੰਨਾਂ। ਬੜਾ ਮਜਾ ਆਉਂਦਾ ਜਦੋਂ ਡਰੈਵਰ ਮੇਰੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ 'ਤੇ ਬੱਸ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਚਲਾਉਂਦਾ। ਜਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, 'ਹੁਣ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਣੀ ਆ - ਤੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜੀ ਪੜ੍ਹ ਲਈਂ - ਕਾਪੀਆਂ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਟੋਟ ਨਈਂ ਆਉਣ ਦਊਂਗਾ। ਮਾਮੇ ਆਂਙੂੰ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਜਾਈਂ ...।' ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਕੱਦ ਹੱਥ ਭਰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਕੋਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ - ਮੈਂ ਛੜੱਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਸੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਦੱਥੀ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਤਲ਼ੀ 'ਤੇ ਧਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਣ-ਟੁੱਟਣ ਕਰਦਾ।

ਪਰ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਛੇਤੀ ਲਹਿ ਗਈਆਂ  ਜਿਵੇਂ ਚੋ ਦਾ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਲੱਫ਼ਾਂ ਮਾਰਦਾ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਿਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਮੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ... ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇ, ਤੇ ... ਨੂੰ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜੂਨੀਅਰ ਹੈ ... ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦਲਾਨ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਤੋੜਾ ਫਿਰ ਤਿੜਕ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥੰਮ੍ਹੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਦਾ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ ਜਾਪਦਾ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਜੇ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖੜੇ ਸੁਣਦੀ ...।'

ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਕੰਨੀਂ ਪੈਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਇਕਦਮ ਮੇਰੀ ਅੰਨ੍ਹੀਂ ਨਾਨੀ ਦਾ ਲਾਖੇ ਅਖਰੋਟ ਵਰਗਾ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਹਰਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੀ ਸੁਜਾਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਅੱਧ-ਉਜਾਲੇ ਵਾਲੇ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ-ਪੋਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ, ਬਿੜਕਾਂ ਲੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਲ ਚੇਤੇ ਆਏ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ ਜਦੋਂ (1964) ਨਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਟੋਹ-ਟੋਹ ਦੇਖਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਉੱਚਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੱਥ ਫੇਰਦੀ, ਕਲਾਵੇ ਭਰਦੀ, ਲਾਡ ਕਰਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਅਈਧਰੋਂ ਬੀ ਬੁੱਗੀ ਦੇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਦੀਦਿਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਹਤੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ - ਹੁਣ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਗੁੱਡ, ਹਨਾ ਸੀਬੋ? ਰੱਬ ਇਹਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਕਰੇ, ਸੁੱਖ ਰੱਖੇ ...।'

ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਦੂਰ ਪਿਛਾਂਹ ਗਿਆ ਉਦੋਂ ਪਰਤਿਆ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਤਾਏ ਰਾਮੇ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣੇ।

ਉਹਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਮਾਤਮ ਵਰਗੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਵਜਾਹ ਪੁੱਛੀ ਤੇ ਭਾਈਏ ਨੇ ਫਿਰ ਓਹੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੀ।

'ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਤਾਂ ਦਿੰਨਾਂ ਪਈ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਬੋ, ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖੋ - ਤੇ ਆਪ ਕਿਉਂ ਹੁਣ ਡੋਲਦਾਂ?' ਤਾਏ ਨੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਪਰੇ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੱਛਾਂ ਉਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗੁੱਠੂ ਫੇਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹਦੇ ਚਿੱਤ 'ਚ ਕੀ ਆਇਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂ, ਗੁੱਡ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਅ ਆ ...।'

'ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬੀ ਤਾਂ ...! ਸਾਤੋਂ ਖਬਨੀ ਦੂਰ ਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਆ - ਜਿਹੜਾ ਜਰਾ ਕੁ ਵੱਡਾ ਆਫ਼ਸਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ - ਉਹ ਪਿੱਛਾ ਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ...।’

ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਐਮੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਨਾ ਆਇਆ ਕਰ ...। ਲੋਕੀਂ ਬਥੇਰਾ ਕੁਛ ਕਈਂਦੇ ਆ ਪਈ ਬੜੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅਲੱਗ ਜਮਾਤ ਬਣ ਗਈ ਆ ਤੇ ਉਹ ਗੂਹੜੀ ਸਕੀਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਤੁਰੇ ਆ। ਗੁੱਡ ਦਾ ਮਾਮਾ ਤਾਂ ਅਜੇ ਫੇ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ।'

ਭਾਈਏ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੋਰ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਊੜੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਹਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸੋਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਸੀਬੋ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਉਹ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਸੁਰਜਨ ਸੁੰਹ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੀ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਦੋਂ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੋਕ ਜਾਂ ਮੁਤਰਾਲ ਚੁੱਕਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਾਣਤ ਆਉਂਦੀ। ਸਾਹ ਰੁਕਣ-ਰੁਕਣ ਕਰਦਾ। ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਕਿ ਦੌੜ ਕੇ ਕਿਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਕੀ ਕਰਨ ਹਾਂ? ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਉਹਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ।

'ਦੱਸ, ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ?' ਤਾਏ ਨੇ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਇਹੀ ਪਈ ਬਿਰਜੂ ਦਾ ਕਿਤੇ ਕੰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ...।' ਭਾਈਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬੋਲਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭਵਿੱਖ ਨੇ ਉਹਦੀ ਜੀਭ ਪਲਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧੂਹ ਲਈ ਹੋਵੇ।

ਫਿਰ ਇੱਕਦਮ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਇਕ ਖੂੰਜੇ ਪਈ ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਜ ਵਾਲੀ ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ (ਪੋਸਟਕਾਰਡ) ਕੱਢ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਕਹੇਂ ਦੀ ਫੜੀ ਥਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਟਿਕਾ ਦੇ ਖੀਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਲਾਂ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢੀ। ਅੱਗ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਲੂਹ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਇਸ ਹੱਥ 'ਤੇ ਲਾਊਂਗਾ - ਕਈਂਦੇ ਦਾਦ-ਖੁਜਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਆ।'

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਮੁੱਕਣੀਆਂ ਨਈਂ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਅੱਜ ਏਹੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲਮਾਂ।'

ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਾ ਭਰਿਆ।

'ਗੁੱਡ ਦਾ ਮਾਮਾ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਬੰਦਾ! ਨਾਲ਼ੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਲੂਣ ਖਾਂਦਾ ...! ਤਾਹੀਓਂ ਕਈਂਦਾ - ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੈ ਨਈਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲ ਜਾਣ! ਉਹ ਗਲਤ ਨਈਂ ਕਈਂਦਾ ਪਈ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪੇ ਅੱਗੇ ਆਬੋ! ਨਾਲ਼ੇ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹੋ ਭਾ ਬਥੇਰਾ ਪਈ ਉਹ ਗੁੱਡ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਮਾ!' ਤਾਏ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ।

ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤਾਏ ਦਾ ਕਿਹਾ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। 'ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਆਂਙੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫੇ ਸਤਾਉਣਾ', ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਵਾਗਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਸਹਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਡਾਹ ਕੇ ਦੂਹੋ-ਦੂਹ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਝੜਦੇ ਮਾਂਗਣੂਆਂ-ਖਟਮਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਘਸਾ-ਘਸਾ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਇਕ ਔਹ ਜਾਂਦਾ - ਇਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ।'

ਮੰਜੇ ਦੀ ਪੈਂਦ ਤੇ ਕਦੀ ਸਿਰਾਹਣੇ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਚੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਖੀਰ ਉਹ ਹੰਭ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਡਾਂਗ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਬਰਸਾਤ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਆ - ਔੜ ਪਤਾ ਨਈਂ ਅਜੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਹਿਣੀ ਆ!'

ਮੈਂ ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ: ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ - ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ)

'ਤੇਰੀ ਆ ਜਾਏ ਢਾਈਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਨਾਉਣੀ, ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਰਾ, ਆ ਲੈਣ ਦੇ ਤੇਰੇ ਜਣਦੇ ਨੂੰ, ਦੇਖੀਂ ਦਰੁੱਬੜੀ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੱਚੇ ਨੂੰ ਲੂਣ ਲਾ ਕੇ ਖਾਮਾਂ ...!' ਹੱਥ ਵਿਚ ਜੁੱਤੀ ਫੜੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਅਕਸਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਲੋਕ-ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਾਓ ਦਾ ਘੱਟ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੀ।

ਗਲ਼ੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀ ਨਿੱਤ ਵਾਪਰਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲਈ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜੁੜਦੇ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਲਾਂਘਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੋਹਰਿਓਂ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹੈ।

‘ਚਲ ਛੱਡ ਬੁੜ੍ਹੀਏ, ਮੁੰਡਾ ਬਸਮਝ ਆ।' ਇਹ ਗੱਲ ਕੋਈ ਜਣਾ ਝਕਦਾ ਝਕਦਾ ਹੀ ਆਖਦਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਭੜਕ ਕੇ ਦੱਸਦੀ, ‘ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣੇ ਸਕੂਲੋਂ ਦੋ-ਦੋ ਗਲਾਸ ਦੁੱਧ ਦੇ ਲੈ ਆਏ ਤੇ ਇਹ ਟੁੱਟ ਪੈਣਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਡੋਲ੍ਹ ਆਇਆ। ਆਵੇ ਸਹੀ, ਇਹਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਨਾ ਕਰ-ਕਰ ਖਾਧੀਆਂ ਤਾਂ ... ਨਾਲੇ ਰੰਬੇ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਚੰਡੀਏ, ਓਨਾ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ।' ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਪਿਛਾਂਹ ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਂਦੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਕੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਡੱਬੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕੜਾਹੇ, ਵਲਟੋਹੇ ਜਾਂ ਦੇਗ਼ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਨਿੱਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਨਿਆਣੇ ਇਹ ਦੁੱਧ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਗੇੜੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਦਾਦੀ ਦਾ ਪਾਰਾ ਸਹਿਜੇ ਕੀਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਆਉਂਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਗਲਾਸ ਵਗਾਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨੇਫੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਨੰਗੇ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿਚ ਗਲਾਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛਪ ਗਏ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਪਏ ਰਹੇ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਖੀਸੇ ਵਿਚ ਗੁੜ ਰੱਖਦੀ। ਮੈਂ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਮਲਕ ਦੇਣੀ ਗੁੜ ਦੀ ਪੇਸੀ ਕੱਢਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਖਿਸਕ ਕੇ ਗੱਚੀਆਂ ਵੱਢ-ਵੱਢ ਖਾਂਦਾ।

ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਲਾਡ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਮਾਸ ਲਮਕਦੇ ਮੋਟੇ ਡੌਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਫੜਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾੜਕੂ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇ ਦੇ।'

'ਨਿੱਜ ਹੋਣਿਆਂ ਖਾਇਆ-ਪੀਆ ਕਰ, ਹੋਰ ਓਦਾਂ-ਕਿੱਦਾਂ ਲੇਅ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ।' ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਲਰ ਕੇ ਮੱਤ ਦਿੰਦੀ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਪਿਛਾੜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਤਰਖਾਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਹੁਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ।

'ਮਾਈ ਘਰ ਨੂੰ ਆਈਂ ਜਰਾ।' ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ!

ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਕੁਕੜੀ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਪੁੱਠੀ ਲਮਕਾ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ। ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਂਡੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕੁਕੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਕੜੀ ਬੀਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਚੁਕਾ ਦਿੰਦੇ।

ਇਕ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਕੜੀ ਵੱਢਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਭਾਈਆ ਘਾਹ-ਪੱਠੇ ਲਈ ਅਜੇ ਘਰੋਂ ਨਿੱਕਲਿਆ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਗੰਨੇ ਛਿੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦਾਤੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਖੁਰਲੀ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਜੇ ਦੇ ਪਾਵੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਢਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਕੜੀ ਦੀ ਧੜ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦਾਤੀ ਮਾਰੀ - ਪਰ ਉਹਦੀ ਧੌਣ ਅਲੱਗ ਨਾ ਹੋਈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਦਾਦੀ ਅਬਾ-ਤਬਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ, 'ਫੁੜਕੀ ਪੈਣਿਆਂ, ਬੁੱਢ-ਵਲੇਦ ਹੋ ਗਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ...।'

ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਇਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਕੜੀ ਦੀ ਧੌਣ ਫੜੀ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਹੇਠ ਧੜ ਦੱਬ ਲਈ। ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਦਾਤੀ ਮਾਰੀ ਤੇ ਉਹਦਾ ਗਾਟਾ ਲਹਿ ਗਿਆ।

ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਇਸ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮਸੋਸਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਫੀ ਗਈ ਰਾਤ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹਦੀ ਧੌਣ, ਧੜ ਤੇ ਉਹਦੇ ਫੜਕਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਰੱਬ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਨੀਂਦ ਆਈ।

ਦਾਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਗੋਚੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਗੱਲ ਤੋਰਦੀ, 'ਟੁੱਟ ਪੈਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ-ਪਾਕਸਤਾਨ ਕੀ ਬਣਿਆ - ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਈ ਨਈਂ ਰਹੀਆਂ। ਰਾਸਗੂੰਆਂ (ਰਾਸਤਗੋ) ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗੋਸ਼ਤ ਦੇ ਭਰੇ ਟੋਕਰੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਦਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੇਲੇ-ਸੇਬ ਵੇਚਦੇ ਆ। ਰੱਜ ਰੱਜ ਕੇ ਖਾਈਦਾ ਸੀ।'

'ਧੁਆਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ ਜਦੋਂ ਨਉਕਰਾਂ (ਨੌਕਰਾਂ) ਦਾ ਵੈੜ੍ਹਾ ਬਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚਾਣਚੱਕ ਮਰਿਆ ਸੀ - ਬੜਾ ਮੋਟਾ-ਤਕੜਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਨੇ ਉਹਦਾ ਗੋਸ਼ਤ ਤੱਕੜੀ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਟੁੱਟ ਪੈਣੇ ... ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਭੜਥੂ ਪਾ 'ਤਾ ਪਈ ਸਾਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪੁੜਿਆਂ ਦਾ ਗੋਸ਼ਤ ਕਿਉਂ ਨਈਂ ਦਿੱਤਾ।' ਉਹ ਇਉਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਲਹਿੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।

'ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਅੰਨ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਸੀ! ਜੀਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਜਰਾ ਡੁੰਗਣ ਜਾਈਦਾ ਸੀ। ਛਿੱਟੇ ਸੁਕਾਉਣੇ, ਕੁੱਟਣੇ, ਛੜਨੇ, ਪੀਹਣੇ ਫੇ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ। ਗੋਸ਼ਤ ਦੇ ਸ਼ੋਰੇ ਨਾਲ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਬੁੱਤਾ ਸਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਲ ਨੂੰ ਬਥੇਰੇ ਪਸੂ ਮਰਦੇ ਸੀ। ਗੋਸ਼ਤ ਸੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖ ਲਈਦਾ ਸੀ। ਹੱਡ ਸੁਕਾ ਕੇ ਔਹ ਕੋਠੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਫੇ ਛੱਤ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਟੰਗ ਦਈਦੇ ਸੀ।' ਦਾਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹੋਰ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਉਹ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤੇ ਕਦੀ ਮਸੋਸੇ ਮਨ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੀ।

ਮੈਂ ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਫਾਕੇ ਭਾਵੇਂ ਬਥੇਰੇ ਕੱਟੇ ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ, ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਰ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

'ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੀ ਚਮਾਰ੍ਹਲੀ ਦੇ ਘਰੀਂ ਪਸੂਆਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਦੇ ਪੀਪੇ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਇਹਨੂੰ ਘੇ ਮਾਂਗੂ ਵਰਤਦੇ ਸੀ - ਤੁੜਕਾ ਲਾਉਂਦੇ ਸੀ - ਰੋਟੀਆਂ ਚੋਪੜਦੇ ਸੀ।' ਦਾਦੀ ਦੱਸਦੀ। ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਹੱਦਾਂ-ਬੰਨੇ ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ। ਮੈਂ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਆਵੇ।

'ਓਦੋਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਕੌਣ ਬਾਲਦਾ ਸੀ - ਸਾਡੇ ਘਰੀਂ ਚਰਬੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਲਦੇ ਸੀ।' ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਗੁਆਂਢੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਇਕ-ਇਕ ਗੱਲ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਾ, ਆਹ, ਛੱਜੂ, ਢੇਰੂ, ਮਾਘੀ, ਸ਼ੀਹਾਂ - ਮੀਹਾਂ, ਪਖੀਰ ਹੁਣੀਂ ਸਾਰੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਸੀ।'

'ਖੁਸ਼ੀਏ-ਬੰਤੇ ਹੁਰੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਪਸੂਆਂ ਦੇ ਪੁੜਿਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖੱਲ ਲਾਹੁਣ ਵੇਲੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਆ - ਸਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਆ ਭੋਗਪੁਰੋਂ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਗੋਸ਼ਤ ਲਿਆਂਦਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀਏ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਦੱਸਿਆ।

ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਡੋਬੂ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤਾਂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਜੰਗਲ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਇਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡੱਕਾ ਭੰਨ ਕੇ ਦੋਹਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ-ਧੀਆਂ ਦੀ ਬਦਖੋਈ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀ, 'ਕੰਜਰੀਆਂ, ਦਪੈਹਰ ਤਾਈਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਨਈਂ ਉੱਠਦੀਆਂ, ਐਹਲੇ ਤਾਈਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦਹਿ ਸੇਰ ਆਟਾ ਪੀਹ ਲਈਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਰਾਸ 'ਤੇ ਸਾਡਾ ਆਟਾ ਕੌਣ ਪੀਂਹਦਾ ਸੀ?'

ਉਹ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ-ਸਲਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਟਾਕੀ-ਟਾਂਕਾ ਲਾ ਲੈਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਲੀੜੇ ਆਪੇ ਧੋ ਲੈਂਦੀ। ਜੇਠ ਹਾੜ੍ਹ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਘਰ ਮੋਹਰਲੇ ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਮੰਜੀ ਡਾਹ ਕੇ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਝੱਗਾ-ਕਮੀਜ਼ ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਨੂੰ ਏਨੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਤਨ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਦੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਬੰਦਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਰ ਕੇ ਲੈ ਲੈਂਦੀ। ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ - ਦਿੱਬ ਦੀ ਪੱਖੀ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ।

ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤੇ ਜਾਂ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਬੁਣੀ ਹੋਈ ਡੱਬੀ ਖੇਸੀ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਓੜਦੀ ਤੇ ਪੈਰੀਂ ਧੌੜੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਰੱਖਦੀ। ਵਿਚ-ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਪੁਲਸੀਏ ਤਾਏ ਦੀ ਲਾਹੀ ਹੋਈ ਖਾਕੀ ਜਰਸੀ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੀ।

ਦਾਦੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਾ-ਟਾਕੀ ਕਰਦੀ ਜਦੋਂ ਭਰ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀਲੇ ਗਰਮ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਨਾ ਸਾਰਾ ਬਾਲਣ ਪਾਣੀ ਤੱਤਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਲਾ ਦੇਣਾ - ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਧੁੱਪੇ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੀ।'

ਹਾੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਿਆਲ ਦਾਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹਾਉਂਦੀ। ਉਹਦੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਆਉਣ ਸਾਰ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਖੁਰੇ ਵਿਚ ਮੰਜਾ ਵੱਖੀ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਪਰਦੇ ਵਜੋਂ ਪਾ ਕੇ ਨਹਾ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਦ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਮਾਂ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਨੁਹਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਓਹੀ ਰਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, 'ਸਾਬਣਾਂ ਨਾ ਨਲ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਆ - ਆ ਗਈ ਬੜੇ ਰਜੁਆੜੇ ਦੀ ਧੀ - ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਟੱਲੇ-ਲੀੜੇ ਰੇਹ (ਕੱਲਰ ਦੀ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਇਮ ਧੁੱਦਲ-ਮਿੱਟੀ) ਨਾ ਧੋ ਲਈਦੇ ਸੀ। ਸਿਰ ਲੱਸੀ-ਦਹੀਂ ਨਾ ਧੋ ਲਈਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਮੀਆਂ ਦੀ ਤਬਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।'

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਉਹਦੇ ਕੁਰੱਖ਼ਤ ਸੁਭਾ ਤੋਂ ਇਉਂ ਡਰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਧੁਣਖੀ ਤੋਂ ਕਾਂ। ਗੱਲ ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾ ਦਾਦੀ ਮੋਹਰੇ ਕੁਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਦੇ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਹੁੱਤ ਕਰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਕਿਧਰੇ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।

... ਕਦੀ-ਕਦੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਜੱਟੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਮਲਕ ਦੇਣੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਹਰੋ, ਘਰ ਨੂੰ ਆਈਂ ਜਰਾ!'

ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੀਲ-ਹੁੱਜਤ ਦੇ ਆਪਣੀ ਡੰਗੋਰੀ ਫੜ ਕੇ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹੀਂ ਪੈਰੀਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ। ਉਹਦੇ ਗੋਰੇ ਨਿਛੋਹ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਛੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ। ਉਹ ਸਰਦਲ ਲੰਘਦੀ ਤਾਂ ਉਲਟੇ ਦਾਅ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦੱਬੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੱਸੜ-ਖਾਧੇ ਬੂਹੇ ਦੀਆਂ ਚੀਥੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਆਣਾ ਅੱਡੀ ਭਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ, 'ਕਿੱਧਰ ਸਾਰਾ ਵਲੇਦਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੰਜਾ ਡਾਹੋ।'

ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਰੌਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਰੋਟੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕਣੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਇਹ ਟੁਕੜੇ ਵਿਆਹ, ਕੁੜਮਾਈ ਜਾਂ ਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਬਚ-ਖੁਚ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੜ-ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਿੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਨਾ ਲੱਥਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਨਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੱਤ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਦੀ ਧੋਣ ਵਿਚ ਰਿੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂਦਾ - ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਹੀ ਮੂੰਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਸੁਆਦ ਖਾਧਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ।

ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਕਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਗਈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਗਲੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਔੜ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਜੱਟ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ-ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦਾ ਦਲ਼ੀਆ ਦਿੰਦੇ। ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਜਾਗਰ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ, 'ਗੁਰਦੁਆਰਿਓਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਦਲ਼ੀਆ ਲੈ ਆਓ ਬਈ।' 'ਲੈ ਆਓ ਬਈ' ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੇਕ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਲੀ ਝੱਟ ਭਰਵਾ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਫਿਰ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਪਾ ਕੇ ਖਾਂਦੀ। ਉਂਜ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਕਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈਣ ਨਾ ਗਈ - ਨਾ ਕਦੀ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਉੱਤੇ ਦੀਵਾ ਬਾਲਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੀ ਦੀਵੇ ਨਾ ਜਗਾਏ। ਉਹਨੂੰ ਧਾਰਮਕ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵੇ ਵਜੋਂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਬੰਦਾ ਦਸਾਂ ਨੌਂਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰੇ, ਨਿੰਦਿਆ-ਚੁਗਲੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਨੇਕ ਨੀਤ ਨੂੰ ਮੁਰਾਦਾਂ। ਹੋਰ ਭਲਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣੀ ਆਂ।'

... ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਦੀਦਿਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਬੰਦਾ ਸਿਆਣਨ ਲਈ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਦਾ ਛੱਪਰ ਜਿਹਾ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਕਈ ਸਾਲ ਹੋਏ ਉਹਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦਾ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਪੱਟੀ ਬੱਝੀ ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਵੀ ਟਿਕ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਫੇਰਾ-ਤੋਰਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਏਨਾ ਕੁ ਫਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਹਬ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਬਦਬਾ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਟਾਵਾਂ-ਟਾਵਾਂ ਨਿਆਣਾ ਉਹਨੂੰ ਖਿਝਾਉਣ ਲਈ ਖਰੂਦ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈਂਦੀ, 'ਕਿਹੜੀ ਜਾਇਆਂ ਵੱਢੀ ਦਾ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੋਹਰੇ ਜਾ ਕੇ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰ, ਹਰਾਮਦਿਆ!'

ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਜੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੀਵੀਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੀ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, 'ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਿਹੜੀ ਯਾਰਾਂ-ਪਿੱਟੀ ਹੰਕਾਰੀਊ ਪਰਿਓਂ ਪਰਿਓਂ ਦੀ ਨੰਘ ਗਈ ਆ।'

ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਬੈਠੀਆਂ ਤਾਸ਼ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਬਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀ ਖੇਡਦੇ ਜਾਂ ਬੰਟੇ ਖੇਡਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ-ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਕਦਮ ਦਾਦੀ ਦੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਗੱਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਾਨਣ ਲਈ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

'ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਸੀ ਕੰਜਰੀ?' ਉਹ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦਾ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਨੌਲ਼ਦੀ। ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ-ਵੜਦੇ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ।

ਇਉਂ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਲੰਘਦੀ ਉਹਦੇ ਭਾ ਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਉਲਾਂਭੇ ਦਿੰਦੀ। ਮਿਹਣਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੀ। ਸੁਲ੍ਹਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਖੇਤੋਂ ਮੁੜਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ 'ਗਲਤੀ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, 'ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਛੇਤੀ ਸੀ, ਮਾਂ, ਆਹ ਲੈ ਤੱਤਾ-ਤੱਤਾ ਗੁੜ, ਵੇਲਣਾ ਵਗਦਾ।'

ਉਹਨੂੰ ਬੈਠੀ ਨੂੰ ਰਸ, ਗੁੜ, ਦਹੀਂ, ਸਾਗ, ਮੱਖਣ ਤੇ ਗੰਨੇ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ।

'ਮਾਂ ਪੈਰੀਂ ਪਈਨੀਆਂ!' ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਣੀ ਲੰਘਦੀ ਕਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠੇ ਭਾਂਬੜ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦਾ ਛੱਰਾਟਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ।

'ਗੁਰੂ ਭਲਾ ਕਰੇ!' ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਨਾ ਥੱਕਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਹਾਅ ਗੰਗੀ ਦੀ ਪੋਤ-ਨੋਂਹ ਕਲਬਿੰਦਰ ਹੋਈ, ਗੁੱਜਰ ਸੁੰਹ ਦੀ ਲਾਲ ਮੂੰਹੀਂ ਹੋਈ, ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਨੰਘਦੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ - ਬਥੇਰਾ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ, ਐਵੇਂ ਕਹੀਏ।'

ਕਈ ਘਰ ਉਹਨੂੰ ਪੀਰਾਂ ਵਾਂਗੂ ਮੰਨਦੇ। ਦਿਨ-ਤਿਓਹਾਰ 'ਤੇ ਕਈ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇ  ਜਾਂਦੇ। ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੰਨੇ ਦੀ ਰਸ ਵਿਚ ਬਣੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੀਰ ਕਈ ਜੱਟ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਖਾਣ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਦੋ-ਦੋ ਦਿਨ ਦਾਅ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਾਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ। ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਿਚ ਚਾਹ ਲਈ ਗੁੜ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਦੋ ਪੇਸੀਆਂ ਦੇ ਦਿੰਦੀ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਉਹਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੂਆ ਕਰਮੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸਾਂਦ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਗੇੜਾ ਲਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਥੱਕਦੀਆਂ। ਭੂਆ ਮੈਨੂੰ ਸੈਨਤ ਮਾਰਦੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਕਹਿੰਦੀ, ਨੰਤੀ ਦਿਓਂ ਕਲੀ (ਹੁੱਕੀ) ਤਾਂ ਫੜ ਲਿਆ ਪੁੱਤ।'

ਮੈਂ ਚਾਅ ਨਾਲ ਹੁੱਕੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦਾ। ਹੁੱਕੀ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਕਦੀ ਲੰਮਾ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ - ਹੁੱਥੂ ਛਿੜ ਪੈਂਦਾ। ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਭੂਆ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਹੁੱਕੀ ਪੀਂਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਗੁੜਗੁੜ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਬੋਲਦੀ, 'ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤਾਂ ਨੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆ, ਅੱਗ ਲਾ ਪਰੇ ਇਹਨੂੰ!'

ਉਹਦਾ ਗੜ੍ਹਕਾ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਈ ਤਾਰੋ (ਜੱਟੀ) ਤੇ ਚਾਚੀ ਛਿੰਨੀ ਪਿੱਪਲ 'ਤੇ ਪਾਈ ਪੀਂਘ ਝੂਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ ਕਿ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਂਦੀ ਆਈ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਟਣੀਆਂ, ਲੁੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਏਹੋ ਕੰਮ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਈ ਨਹੀਂ ਪਈ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਆਏ ਆ। ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀਆਂ।'

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਪੀਂਘ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਈ। ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਅਸਤ ਹੋਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਲਾਲੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ। ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਅਜੇ ਨਹਿਰੀਆਂ ਵੱਟਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਮਢੀਰ ਤਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ।

ਦਾਦੀ ਨਾਲ ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਦੀ ਬਣਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਤਾਈ ਦਾਲ-ਸਬਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤੁੜਕਾ ਲਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅੱਜ ਕੀ ਭੁੰਨਿਆ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ।

ਤਾਈ ਹੁਰੀਂ ਤਿੰਨ ਦਰਾਣੀਆਂ-ਜਠਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੁਕਾਣੇ ਜਾਂ ਵਾਂਢੇ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕੁੰਜੀਆਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਫੜਾ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਹੁੱਬ ਕੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੀ, 'ਆਹ ਚੰਦਾ ਸੁੰਹ ਦੀਆਂ ਨੋਹਾਂ, ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਕੁੰਜੀਆਂ ਸਮ੍ਹਾਲ ਜਾਂਦੀਆਂ - ਮੇਰਾ ਚੌਣਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੱਢਦੇ ਰਹੋ ਤਾਂ ਨਾ ਮੁੱਕੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਈ ਨਹੀਂ।'

ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਤਾਈ ਨਾਲ ਮਿਹਣ-ਕੁਮਿਹਣੇ ਹੋ ਪਈ। ਉਦੋਂ ਤਾਇਆ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜੀ ਵਾਲੇ ਬਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਡਾ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦਾਦੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਹੂਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਥੇਰੀਆਂ ਰੰਡੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਪਰ ਤੂੰ ਰੰਡੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੰਡੀ ਨਾ ਹੋਈ।' ਕਟਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣੇ ਹੋ ਗਏ।

'ਤੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਆਹੀ ਆਈ ਸੀ? ਉਦੋਂ ਤੇਰਾ ਸਹੁਰਾ ਅਜੇ ਸਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਘੀਆ ਲਾ ਕੇ ਨੰਗਾ-ਧੜੰਗਾ ਦੁੜੰਗੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆ ਗਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲਾਉਣ, ਸੈਂਤਲਬਾਜ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ।' ਅੱਗੋਂ ਤਾਈ ਨੇ ਹੱਸ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਗੱਲ ਆਈ ਗਈ ਹੋ ਗਈ।

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜੱਟ ਵਿਆਹਾਂ-ਕਾਰਜਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਸਲਾਹਾਂ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਦੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜੱਟ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਤਾਇਆ ਰਾਮਾ ਜੱਟ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਭੁੰਜੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਪਾੜੇ ਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਦਿਸਦੇ। ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਈਏ, ਤਾਏ ਹੁਰੀਂ ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਘਰੀਂ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਤਾਂ ਕੀ ਉਂਜ ਹੀ ਬੈਠਣ ਲਈ ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰਾਹ ਬਣਦਾ।

ਪਰ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਘਟਨਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਤੇ ਔੜ ਦਾ ਕਹਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗੋਹਾ-ਮਿੱਟੀ ਰਲਾ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੋਲੀ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 'ਨੋਬਿਆਂ' ਦੀ ਸੀਬੋ ਨੇ ਦਾਦੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਘੋਲ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਮੂਧੇਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਖੰਡ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

'ਜੱਧੀਊ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ, ਚਗ਼ਲ ਜਹੀ। ਕੁਛ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਧੌਲੇ ਝਾਟੇ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਕਰ ਲਈਂਦੀ, ਬੱਚਾ ਪਿੱਟੀਏ।' ਉਹ ਨਿਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦੀ ਉਹਦੇ ਘਰ ਤਕ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹੀਂ ਪੈਰੀਂ ਮੁੜ ਆਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਸਲਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੁੱਕਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਮੁਹਰਿਓਂ ਦੀ ਨਾ ਲੰਘੀ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਉਹਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਲਾਂਘਾ ਸੀ।

ਦਾਦੀ ਦਾ ਅੜਬ ਸੁਭਾਅ ਉਹਦੀ ਬਿਰਧ ਉਮਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।

ਅਸੀਂ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਦਾਦੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਧੋ ਦਿਆ ਕਰੇ। ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਦਾਦੀ ਉੱਖੜੀ ਕੁਹਾੜੀ ਵਾਂਗ ਪੈਂਦੀ, 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਹੋਣਾ, ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਰੱਬ ਪੜਦਾ ਦੇ ਦੇਵੇ।'

ਉਹਦੀ ਸੁਰਤੀ ਅਜੇ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੋਹ ਲੈਂਦੀ, 'ਹੁਣ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪੈਰ ਤੁਰਨੇ ਭਾਰੇ ਆ, ਮੈਂ ਤੁਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।'

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਐਲਜ਼ਾਬੈੱਥ ਬਾਰੇ ਝੱਟ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੀ, 'ਰੰਡੀ ਅਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਮਲਕਾ ਟਿੱਕੀ ਆ।' 'ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ' ਅਤੇ 'ਐਡਵਰਡ' ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣੇ ਸਨ।

ਦਾਦੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨ ਪੁਰ ਦਿਨ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਦੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਪਰ ਉਹਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਫਰਕ ਨਾ ਪਿਆ। ਲੱਸੀ, ਗੰਨੇ ਦੀ ਰਸ, ਮੈਲ਼, ਸਾਗ, ਮੱਖਣ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖਾਂਦੀ-ਪੀਂਦੀ। ਕਦੀ ਉਹ ਕੌਲ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੱਬਰਕੱਤਾ ਸਾਗ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਦੇ ਗੱਭੇ ਇਕ ਟੋਆ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮੱਖਣ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ। ਜੇ ਮੱਖਣ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੀ। ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਨਿੱਕਾ-ਨਿੱਕਾ ਚੂਰਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਗੇ ਵਜੋਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਵੀਹ-ਤੀਹ ਚਿੜੀਆਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਆ ਬਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਟੀ ਦੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਆਖ਼ਰੀ ਉਮਰੇ ਇਕ ਦੋ ਕੁੱਤੇ ਉਹਦੇ ਪੱਕੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ।

... ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਦਾ ਗੜ੍ਹਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਨਿਆਣੇ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੂਟਾਂ ਵੱਟ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਆਣਾ-ਸਿਆਣਾ ਟਾਂਚ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਰੱਬ ਕਰ ਕੇ ਧੁਆਡੇ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਦਿਨ ਆਉਣ।'

ਦਾਦੀ ਦੀ ਬਦਲੀ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀਆਂ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਦੀ, ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਨ, 'ਤੇਰਾ ਕੀਮਾ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਮਾਂ', 'ਤੇਰਾ ਕਾਲਜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਮਾਂ', 'ਤੇਰਾ ਗੋਸ਼ਤ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਮਾਂ', 'ਤੇਰਾ ਭੁੜਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਮਾਂ', 'ਤੇਰੀ ਮਿੱਝ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਮਾਂ', 'ਤੇਰੇ ਸੀਰਮੇ ਪੀਮਾਂ', 'ਤੇਰੇ ਰੁੱਕੜੇ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਮਾਂ।'

ਉਹਦੇ ਮੰਜੀ ਮੱਲ ਲੈਣ 'ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕ ਜਿਹਾ ਮੋਹ ਜਾਗਦਾ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ, 'ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਰ-ਘਰ ਥੋੜ੍ਹੋ ਜੰਮਣੀਆਂ। ਪੰਤਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਰੰਡੇਪਾ ਕੱਟਿਆ, ਨਿਆਣੇ ਪਾਲੇ, ਵਿਆਹੇ ਪਰ ਮਜਾਲ ਆ ਕਿਸੇ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ ਹੋਵੇ।'

ਘਰ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, 'ਪਤਾ ਨਈਂ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਆਲ ਕੱਢਣਾ ਕਿ ਨਈਂ, ਮਾਂ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਘੱਟ ਹੋਊ।'

ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੰਜੀ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਬੰਨ੍ਹੀਦੇ ਸੀ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉਹਦੀ ਮੰਜੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਧੁੱਪੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਸਿਆਣੇ ਤੀਵੀਆਂ-ਬੰਦੇ ਉਹਦੀ ਮੰਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ, 'ਹਰੋ, ਰੱਬ-ਰੱਬ ਕਰਿਆ ਕਰ।'

ਸਿਆਲ ਲੰਘ ਗਿਆ - ਗਰਮੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਕਣਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਭਾਈਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, 'ਕਿਤੇ ਵਾਢੀਆਂ ਵਿਚ ਈ ਮਾਂ ...।'

ਉਹ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹਦਾ ਕੱਪੜਾ-ਲੀੜਾ ਧੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉਹਦੇ ਗਲ਼ ਤੇ ਤੇੜ ਪਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਨਿਆਣਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਸੁਆਰਦੀ - ਵਾਲ ਵਾਹੁੰਦੀ। ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜੱਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਬਈ ਸੀਬੋ ਨਈਂ ਰੀਸਾਂ ਤੇਰੀਆਂ, ਬਥੇਰੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਆਂ, ਰੱਬ ਤੇਰੇ ਵੀ ਦਿਨ ਫੇਰੂਗਾ।'

ਦਾਦੀ ਦਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਰਵੱਈਆ ਨਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, 'ਰੱਬ ਤਈਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਦੇਵੇ - ਤੇਰੀ ਔਲਾਦ ਚੰਗੀ ਆ - ਮੈਂ ਨਾ ਦੇਖੂੰ ਪਰ ਤੇਰਾ ਰਾਜਭਾਗ ਜੱਗ ਦੇਖੂ!'

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮੱਤਾਂ ਦੇਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਤੀਵੀਂ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਹਰੋ, ਰੱਬ-ਰੱਬ ਕਰਿਆ ਕਰ। ਸੁਰਤੀ ਰੱਬ ਦੇ ਪਾਸੇ ਲਾ, ਜਰਾ ਛੇਤੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਊ।'

'ਬਥੇਰੀ ਅੱਗ ਲਾਉਂਨੀ ਆਂ ਬੱਚਾ ਪਿੱਟੇ ਨੂੰ, ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ।' ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੋਪਲੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹੋ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ। ਉਹਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨੀਂ ਜਦੋਂ ਚਮਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖੁਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਉੱਗਦੇ ਦੰਦ ਰੜਕਦੇ।

'ਮਾਂ, ਦੱਸ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ?' ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਆਖਿਆ, 'ਗੋਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ੋਰਾ।'

ਭਾਈਆ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਕੌਲੀ ਮਾਸ-ਤਰੀ ਦੀ ਭਰ ਕੇ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਣਕ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤਰੀ ਨਾਲ ਖਾਧੀ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਤੁੜ੍ਹਕ ਪਈ। ਉਹਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਹ (2 ਮਈ 1976) ਉਹਦੇ ਸਵਾਸਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਅੱਧਾ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਕੋਲ ਉਹਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।

'ਕੰਙਣ ਮਾਂਗੂ ਖੜਕਦੀ ਸੀ ਹਰੋ। ਰੰਡੇਪਾ ਕੱਟਿਆ ਇੱਜਤ ਨਾਲ। ਵਾਖਰੂ ਝੂਠ ਨਾ ਬੁਲਾਵੇ, ਅੰਗਰੇਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ ਉਹਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ। ਧਰਮ ਨਾ ਬੜੀ ਜਬ੍ਹੇ ਵਾਲੀ ਸੀ ਬੁੜ੍ਹੀ।' ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਮਸੋਸੇ ਗਏ ਸਾਂ।

ਨੜੋਏ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਥੀ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗ਼ੁਬਾਰੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉਡ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ: ਸਾਡਾ, 'ਚਮਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਹੜ’)

'ਆਹ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਵਿਚਾਲੇ ਅਈਨਾ ਫਾਂਸਲਾ ਸੀ ਪਈ ਅਸੀਂ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਗੱਭਿਓਂ ਦੀ ਨੰਘ ਜਾਈਦਾ ਸੀ।' ਇਕ ਦਿਨ ਲੋਰ ਵਿਚ ਆਏ ਭਾਈਏ ਨੇ ਘਰ ਮੋਹਰਲੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੋਹ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਬੂਰ ਪੈ ਗਿਆ।

'ਹੁਣ ਦੇਖ ਲਾ ਪਈ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਏ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਜੱਫੀ ਪਾਈਊ ਆ, ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਈ ਨੰਘਦੀ!' ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਈਆ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਮੈਂ ਕਾਹਲਾ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

'ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਜਬਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਿਆਂ, ਬਿਨਾਂ ਤੁਰਿਆਂ, ਜੁਆਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਏ ਨੂੰ ਗਲ਼ ਲਾ ਲਿਆ - ਤੇ ਏਧਰ ਬੰਦਾ ਆ, ਸਾਲ਼ਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਫੜਕਣ ਦਿੰਦਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰੀ ਪਰ ਉਹਦੇ ਲਾਖੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਲੂਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿਊੜੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਜ਼ਰਬ-ਤਕਸੀਮ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਖੜਖੜ ਕਰਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੜਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਲਿਸ਼ਕੋਰਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਦਿਸੀਆਂ।

'ਤਈਨੂੰ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂ - ਇਹ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ (ਪਿਤਾ, ਰਾਮ ਦਿੱਤਾ) ਤੇ ਝੀਰਾਂ ਦੇ ਰਾਮ ਸੁੰਹ ਦੇ ਬਾਬੇ (ਦਾਦਾ) ਠਾਕਰ ਨੇ ’ਕੱਠਿਆਂ ਨੇ ਲਾਏ ਸੀ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ 1876 ਤੋਂ 1880 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

'ਜੇ ਬਾਹਲਾ ਈ ਖਹਿੜੇ ਪਿਆਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸੁਣ ਲਾ - ਆਹ ਬੋਹੜ ਹੇਠਲਾ ਖੱਡੀਆਂ ਆਲਾ 16 ਮਰਲੇ ਕੱਚਾ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਹੜੇ ਆਲੇ ਕਰਤਾਰ ਸੁੰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਿਖਤ-ਪੜ੍ਹਤ ਦੇ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪੱਕਿਆਂ ਆਲੇ ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਸੁੰਹ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਨਾਪਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਲਈ ਤਾਂ ਕੀ, ਕੋਠਾ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਈਂ ਸੀ। ਇੰਤਕਾਲੇ ਅਰਾਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਸੀ - ਉਸ ਤਹਿਤ ਚਮਾਰ-ਚੂਹੜੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਜਮੀਨ ਨਈਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਸੀ।' ਭਾਈਆ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ ਜਿਸ ਮੋਹਰੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਜੱਟ, ਬਾਹਮਣ, ਤਰਖਾਣ, ਨਾਈ, ਝੀਰ, ਸਰੈਹੜੇ ਵਗੈਰਾ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਸਤਨਾਜਾ ਸਾਡੀ ਬੋਹੜ ਨੂੰ 'ਚਮਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਹੜ' ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ। ਕਦੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਜੱਟ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆਇਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਦੱਸਦਾ, 'ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਅਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਚਮਾਰ ਕਮਾਦ ਦਾ ਡਗਾਰਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆਂ।' ਕਈ 'ਚਮ੍ਹਾਰੜੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ। ਭਾਈਆ ਜੱਟ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਵਾਰ 'ਸਾਲਾ ਚਮਾਰਾਂ ਦਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢਦਾ।

ਵਾਢੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਖਾਓ-ਪੀਓ ਵੇਲੇ ਜੱਟ ਸਾਡੀ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਲਾਵੀ 'ਤੇ ਕਣਕ ਵੱਢਣ ਲਈ ਗੇੜੇ ਮਾਰਦੇ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਤੇੜ ਕੱਛਾ ਤੇ ਗਲ਼ ਮੈਲ਼ਾ ਜਿਹਾ ਕੁੜਤਾ ਜਾਂ ਬਨੈਣ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ। ਪਰਨਾ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਲਮਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਕੁਤੜੀ ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤਦਾ। ਉਹਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈਆ ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਪਤਾ ਨਈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਅਕਲ ਆਉਣੀ ਆਂ? ਪਈ ਤੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਆਇਆਂ, ਤੇੜ ਧੋਤੀ-ਪਰਨਾ ਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈਂਦਾ।'

ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰਾਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਹਦੀ ਰੋਹੀ, ਕਿਹਦੀ ਮੈਰੇ, ਕਿਹਦੀ ਰੱਕੜ ਵਾਲੀ, ਕਿਹਦੀ ਛੱਲ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕਿਹਦੀ ਘੜੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਟਿੱਬੇ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੂੰਹ ਹੀ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ, 'ਕਿਹੜਾ ਸਾਲਾ ਭੱਸੜ  ਭਨਾਏ - ਟਿੱਬੇ ਵਿਚ ਹੁੱਲੀਊ ਕਣਕ ਨੂੰ।'

ਕੋਈ ਜਣਾ ਕਣਕ ਲਾਵੀ 'ਤੇ ਵੱਢਣੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਤਿੰਨੋਂ ਵੇਲੇ ਰੋਟੀ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਚਾਹ ਮਿਲਦੀ। ਕਈ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਫਲਾਨੇ ਦੇ ਜਾਣਾ। ਮਗਰੋਂ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਭਰੀ ਹਾੜ ਕੇ ਚਕਾਉਂਦਾ ਮਾਮਾ, - ਮਾੜੀ ਨੀਤ ਆਲਾ, ਨਾਲੇ ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਖਹਿਬੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਖੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁੱਕਾ-ਬੀੜੀ ਬਾਹਲਾ ਪੀਂਨੇ ਆਂ। ਭਲਾ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਦਮ ਨਾ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਟਿਕਣ ਕਿੱਥੇ ਦੇਣ! ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੰਮ ਲੂਸ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਭਰੀ ਬਾਰੀ ਸੌ ਸੌ ਨਖਰੇ ਕਰਦੇ ਆ।'

ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ-ਸਵੇਰੇ ਬਹਿੰਦੇ ਤੇ 'ਐਇਉਆਂ' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ। ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਉੱਠੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਚੋਗਾ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਡਰਦੇ। ਕਾਂ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਗੋਹਲਾਂ ਨੂੰ ਠੂੰਗੇ ਮਾਰਦੇ। ਚਿੜੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਡਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਬਹਿੰਦੀਆਂ। ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੁਆਲੇ ਮੈਂ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੌਲੀ ਦੇ ਧਾਗੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਦੇਖੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ 'ਵਲੀਆਂ ਵਿਹੜੇ' ਦੇ ਬੋਹੜ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪੂਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ - ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਖੈਰ-ਸੁੱਖ ਮਨਾਈ ਸੀ।' ਭਾਈਆ ਪਿੱਪਲ ਤੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮੋਟੇ-ਲੰਮੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਬਥੇਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ-ਬਹਿਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਐਵੇਂ ਕਹੀਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖ ਲਈ ਮੌਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਆ, ਹੋਰ ਕੀ ...।'

ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੱਲੇ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਖੱਡੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁੱਝਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਅੱਟੀਆਂ ਦੇ ਚੀਰੂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਤੱਕਲੀ ਉੱਤੇ ਨੜੇ ਵੱਟੇ ਜਾਂਦੇ। ਭਾਈਆ ਤਾਣੀ ਲਈ ਕਾਨੇ ਗੱਡਦਾ ਜੋ ਹੇਠੋਂ ਜੁੜਵੇਂ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ 'ਵੀ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਇਕ ਲੰਮੀ ਇਕਹਿਰੀ ਪਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਕਦੀ ਉਹ ਦੋ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਕਤਾਰ ਗੱਡਦਾ। ਤੱਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਤਾਣਾ ਤਣਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਇਕ ਲਹਿਰ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ। ਜਦੋਂ ਨੜੇ ਦਾ ਧਾਗਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਨੜੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਮਰੋੜੀ ਥੁੱਕ ਦੀ ਲਵ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਤਾਣਾ ਤਣਦਾ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਖਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦਾ। ਭਾਈਆ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਾਣੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੇ ਕੁੱਚ ਨੂੰ ਫੇਰਦਾ ਕਿ ਧਾਗੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜ ਨਾ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਤਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰੱਸ਼ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਇਕ ਇਕ ਧਾਗਾ ਥੁੱਕ ਨਾਲ ਮਰੋੜੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਜੋੜਦਾ। ਫਿਰ ਪੱਲੇ ਲਈ ਖੱਡੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਹੁਣ ਬਾਣੇ ਲਈ ਨਲੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਭਾਈਆ ਖੱਡੀ ਵਿਚ ਲੱਤਾਂ ਲਮਕਾ ਕੇ ਬਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪਸਾਰਾਂ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਦਬਾ ਕੇ ਤਾਣੀ ਵਿਚੀਂ ਨਾਲ਼ ਕਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਨੂੰ। ਜੇ ਨੋਕੀਲੀ ਨਾਲ਼ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਲੀ-ਧਾਗਾ ਹੁੰਦਾ) ਜਿੱਡੀ ਚਲਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਹੱਥ ਮਲ਼ਦਾ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਾਲੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਘਸ ਕੇ ਇੰਨੀ ਮੁਲਾਇਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਲਕਦੀ ਜਾਂਦੀ।

ਭਾਈਏ ਤੇ ਤਾਏ ਦੀ ਖੱਡੀ ਕੋਲ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਜੱਟ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇਆ ਬਹਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਇਆ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਰੀ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲੁੰਜ ਹੀ ਸੱਦਦੇ ਜਾਂ ਉਹਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਚੰਨੂ ਮੈਨੂੰ ਹਾਕ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਗੁੱਡ, ਰੱਤੇ ਬਾਹਮਣ ਦਿਓਂ ਲੰਪ ਦੀ ਡੱਬੀ ਫੜ ਲਿਆ ਦੌੜ ਕੇ।' ਤਾਇਆ ਚੰਨੂ ਸਿਰ ਖਨੂੰਹਦਾ ਤੇ ਭੋਗਪੁਰ ਦੀ ਖੰਡ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਸੁਣਾਉਂਦਾ।

ਮੈਂ ਛੂਟ ਵੱਟ ਕੇ ਹੱਟੀ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਸਿਗਰਟਾਂ ਲੈ ਆਉਂਦਾ। ਤਾਏ ਹੁਰੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਕਦੀ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਕਦੀ ਇਕੱਲਾ-ਇਕੱਲਾ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੇ ਬੰਬੇ ਕੱਢਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਏ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰੇਸ਼ੂ (ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ) ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੇਡੀਓ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁਸਮੁਸਾ ਹੋਣ ਤਕ ਇੱਥੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਗੱਭਿਓਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਿਚ ਮੁੰਨਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਹਾਸਾ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਜਦੋਂ ਤਾਇਆ 'ਕੇਸ' ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਲੁਆਉਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆਨੂੰ ਨਾਈ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਵਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਦਾਹੜੀ ਦਾ ਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਤਾਏ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਦਾ ਗਾਇਆ ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਤੇ ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਤਾਇਆ ਅਣਵਿਆਹਿਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਉਹਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਛੜਾ ਜਾਂ ਬੋਕ-ਬੱਕਰਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਡਾਰ ਤੀਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਉੱਡਦੀ-ਬੋਲਦੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ।

ਭਾਈਆ ਜਦੋਂ ਖੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਲ਼ੀਆਂ ਲੈਣ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਉੱਠਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਸੂਟਾ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਭਾਈਆ ਮੇਰੀ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਧੀ-ਦੀ ਭੈਣ-ਦੀ ਇਕ ਕਰਦਾ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਜੱਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਜੱਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਸੂਤ ਜਾਂ ਰੂੰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈਏ ਕੋਲੋਂ ਡੱਬੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਖੇਸ-ਖੇਸੀਆਂ, ਚਤਿਹੀਆਂ, ਚਾਦਰਾਂ ਬੁਣਵਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦ ਕੇ ਸੂਤ ਜਾਂ ਰੂੰ ਤੱਕੜੀ ਵਿਚ ਤੋਲ ਕੇ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਮਾਂ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਕਰ ਕੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਵਜੋਂ ਕਣਕ ਜਾਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦਾ।

ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੱਟੀ ਸੂਤ ਜਾਂ ਲੋਗੜੇ-ਰੂੰ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁਕਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਸੀਬੋ ਰੁਕੀਂ ਜਰਾ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਗੁੜ ਦੀ ਪੇਸੀ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਵਰਾ ਹੋ ਜਾਉ।' ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਰੌਣਕ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਦਾ ਵਗਦੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ-ਡੌਲਿਆਂ ਉਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ ਲਾਇਆਂ ਪੂੰਝ ਲੈਂਦਾ। ਮਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹਰੇ ਦੌੜ ਕੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਤੌਲੀਏ ਬੁਣੇ ਜਾਂਦੇ। ਲਹਿਰੀਆ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਲਕ-ਲੀਲਨ ਦੀ 110-110 ਗ਼ਜ਼ ਦੀ ਤਾਣੀ ਅਤੇ 30-30 ਗਜ ਦਾ ਥਾਨ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਿਲਕੀ ਤਾਣੀ ਨੂੰ ਖੱਡੀ ਅਤੇ ਖੁੰਡੇ  ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਕੁਝ ਝੋਲ਼ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਭਾਈਆ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਫ਼ਰਾਟਾ ਮਾਰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਾ। ਭਾਈਆ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਉਂ ਪਾਣੀ ਬੁਲ਼ਕਦਾ ਤਾਂ ਤਾਣੀ ਐਨ ਤਣ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ।

'ਤਾਣੀ ਦਾ ਉਦੋਂ ਸਾਲ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਕੀ ਸੀ - ਪੰਜ ਰੁਪਈਏ ਥਾਨ ਦੇ। ਤਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਜੌੜਾ, ਖ਼ਾਨਪੁਰ, ਚੰਡਿਆਲ, ਖ਼ਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਤੇ ਨੈਣੋਆਲੀਏ ਮੁਣਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬੁਣਨ ਲਈ ਲਿਆਈਦਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪੈਂਡਾ ਪੈਰੀਂ ਤਹਿ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣੀਆਂ। ਕਦੀ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਧੁੱਪ, ਕਦੀ ਮੀਂਹ, ਕਦੀ ਨ੍ਹੇਰੀ, ਕਦੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਠੰਢ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਰੇ ਰਹੀਦਾ ਸੀ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਝੂਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਹੋਰ ਅਕੱਥ-ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਲਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੱਤ ਤੋਂ ਸਤਾਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

'ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਖਬਰੇ ਪੈਦਾ ਈ ਜੁਲਮ ਝੱਲਣ ਨੂੰ ਹੋਏ ਆਂ, ਕਾਹਦਾ ਜੀਣਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਸਾਡਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਦੁਖਦੀ ਰਗ਼ 'ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ।

'ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਤਾ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਭੋਗਪੁਰ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਦਾ ਦਰੋਗਾ ਅਈਥੇ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਨਾ ਬੜਾ ਜੁਆਨ ਸੀ ਸਾਲ਼ਾ ਉਹ ਲਾਲਾ। ਮਈਨੂੰ ਤੇ ਧੰਨੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਪਈ ਭਲਕੇ ਥਾਨ ਲੈ ਕੇ ਠਾਣੇ ਆਇਓ। ਬੰਨ੍ਹੋਗਿਰੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਥਾਨ ਲੈ ਗਏ। ਉਹਨੇ ਇਕ ਇਕ ਥਾਨ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਛਾਂਟ ਕੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਪਈ ਕੁਛ ਦਊਗਾ। ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਦਬਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਭੈਣ ਦਾ ਖਸਮ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਦੌੜ ਜਾਓ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਅਲ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਆਂ। ਧਰਮ ਨਾ ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਅਸੀਂ ਦਬਾ ਸੱਟ ਠਾਣਿਓਂ ਨਿਕਲ ਪਏ ਪਈ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਾਂ ਦਾ ਯਾਰ ਆ ਕੇ ਠੱਗੀ ਨਾ ਮਾਰ ਲਏ।' ਭਾਈਆ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ।'

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਲ-ਵਰੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਬੋਹੜ ਦੇ ਝੜ ਗਏ ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਭੰਬੀਰੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਦਿਸੀਆਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਵਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੌੜਦਾ ਹਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਤਨ-ਮਨ ਉੱਤੇ ਰੌਣਕ ਇਸ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਪਸਰ ਗਈ। ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵੇਲੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੇਸੀ ਠੇਕੇ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਅਣਸੀਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੂਟ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਸਾਮਾਨ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਕਲੀ ਕਰਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦੀ ਅੰਗੀਠੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹੁੱਥੂ ਆਉਂਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ।

'ਸਾਡਾ ਦਵਾਨ (ਮੇਰਾ ਤਾਇਆ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ) ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬੜੀ ਹਾਲੇ ਦੀ 'ਵਾਜ ਸੀ। ਅੱਧਾ ਪਿੰਡ 'ਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਉਭਰੀ।

ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ, ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਕੌਲਾਂ,ਤਾਰਾ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਦਹੂਦ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੂੰਬਾ (ਇਕ ਤਾਰਾ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਖੜਕਾਲਾਂ ਵਜਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਹਿਤ ਕਥਾ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ। ਨਾਲ਼ੋ ਨਾਲ਼ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਘੁੱਟ ਵੀ ਭਰ ਲੈਂਦਾ। ਉਹਦੀ ਲੰਮੀ, ਭਰਵੀਂ ਬੱਗੀ ਦਾਹੜੀ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਧੁਆਂਖ ਹੋ ਕੇ ਲਾਖੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦੇ ਚੋਲੇ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਝਉਲਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸੰਘਣੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਜੂੰਆਂ ਤੇ ਲੀਖਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਦਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਹੇਠਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਖਨੂਹਾ ਫੇਰਦਾ। ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ 'ਅੰਨ੍ਹਾ ਸਾਧ' ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ। ਗਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਗੁੱਡ ਚਿਲਮ ਵਿਚ ਅੱਗ ਧਰ ਦੇ।' ਉਹ ਅੱਧੀ-ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਉਂਦਾ ਦਿੰਦਾ, 'ਮਾਰ੍ਹਾਜ ਭਲਕੇ ਸਾਡੇ ਅਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਲਿਓ।'

ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਧ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅਸਲਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਰਵੇਂ ਜੁੱਸੇ ਦਾ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਡਾਂਗ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਹਰਾ ਚੋਲਾ ਤੇ ਹਰੀ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦਾ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਦੇ ਘਰ - ਮੇਰੇ ਭਾਈਏ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਕੋਲ। ਉਹ ਕੱਵਾਲੀ, ਕਾਫ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਜਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਂਦਾ। ਉਹਦੇ ਹੋਰ ਮੁਰੀਦ ਜੋੜੀ ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਂਦੇ। ਉਹਨੂੰ ਹਾਲ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਥੰਮ੍ਹਣ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਸਾਧ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਦਰੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਤਾਏ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਫ਼ਿਟਕਾਰਦਾ। ਉਹ ਲਲਕਾਰਦਾ, 'ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿੰਨਵੇਂ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ ਆ - ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਭਾਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪੜ੍ਹਾ ਲਵੋ।' ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਉਹਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ।

'ਇਕ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਮਹਿਨੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ, ਇਸ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖੰਡ (ਅਖੰਡ) ਪਾਠ ਕਰਾਇਆ।' ਇਹ ਗੱਲ ਤੋਰ ਕੇ ਭਾਈਏ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੋਰ ਜੋੜਨ ਤੋਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਤ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਗੋਰਾ ਨਿਛੋਹ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਭੋਗ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਰਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਹੱਥ ਧੋਣ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਖਿਸਕ ਗਏ। ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਹਿੰਦੇ, 'ਭਲਾ ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਏ ਥਣ ਲੈਣ ਸੀ।'

... ਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਹਲਾ ਹੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਾਂ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਸੋਹਲਪੁਰ, ਮਾਣਕਢੇਰੀ, ਰਾਸਤਗੋ, ਸਿਕੰਦਰਪੁਰ, ਢੱਡਾ-ਸਨੌਰਾ ਦੇ ਜੱਟਾਂ-ਜ਼ਮੀਂਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੱਝਾਂ ਅਧਿਆਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪੰਜ-ਦਵੰਜੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਲਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਲੱਸੀ-ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਬੋਹੜ ਕੋਲ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਡੋਲ ਕੱਢ ਕੇ ਨਹਾਉਂਦੇ। ਪੂਛਾਂ ਮੁੰਨਦੇ, ਧਲਿਆਰੇ ਪਾਉਂਦੇ। ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਟੱਲੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਝਾਂਜਰਾਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ  ਹੀ ਰੁੱਝਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਸੀਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ, ਮੇਰਾ  ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਤੇ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਵਗਦੇ ਚੋ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਰੇਤਾ ਲਿਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੇ ਬਖਸ਼ੀ ਰਾਹਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਤੋਂ ਝੜੇ-ਖਿੱਲਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੂੰਝ   ਲਿਆਉਂਦੇ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਨਿਆਂ ਦੀ ਖੋਰੀ ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਂਦੇ।

ਜਦੋਂ ਮੱਝਾਂ-ਝੋਟੀਆਂ ਸੂਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ 'ਵਾਜਬ' ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ। ਅਕਸਰ ਜੱਟ ਖ਼ਰੀਦਦੇ। ਇਉਂ ਮੇਰਾ ਭਾਈਆ ਸਾਲ, ਡੇਢ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੱਝ ਦਾ ਰੱਸਾ-ਸੰਗਲ  ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜੱਟ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਉਂਦਾ। ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਲੱਥ ਜਿਹੇ ਜਾਂਦੇ।

ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੱਝ ਸਾਡੇ ਘਰ ਹੀ ਸੂਅ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਕੱਟੀ-ਕੱਟੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ, ਲਾਡ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਟਰੂ ਰੱਸਾ ਚੱਬਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁੱਬਦਾ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲੈਰੀਆਂ-ਲੈਰੀਆਂ ਤਿੜ੍ਹਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੱਬਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਲ ਭਰ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਣ ਹੀ ਮੈਂ ਮੱਝ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਟੜੂ ਲਈ ਅੜੀ ਕਰਦਾ।

'ਆਪਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਮੱਝ ਲੈ ਆਮਾਂਗੇ - ਪੰਜ ਕਲਿਆਣੀ, ਬੂਰੀ - ਮੀਮੀਂ ਜਹੀ।' ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਿਆਉਂਦੀ।

ਭਾਈਆ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਘਰ ਗਈ ਮੱਝ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਨਾ ਥੱਕਦਾ, 'ਧਰਮ ਨਾ ਬੜੀ ਸੁਨੱਖੀ ਸੀ। ਚੱਡਾ ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਸੀ।' ਕਦੀ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੈਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰੱਖ ਲੈਣੀ ਸੀ - ਸਾਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ ਉਹਨੇ - ਬੜੇ ਰਵੇ ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਾਲ਼ੀ ਕਿਸਮਤ ਕਿੱਥੇ ...?'

ਇਸ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਰੁਲੀਆ ਨਾਈ ਸਾਡੀਆਂ ਹਜਾਮਤਾਂ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਆਣੇ ਉਹਨੂੰ ਤਾਇਆ ਸੱਦਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਮੁੰਨਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਗਲੋਂ ਝੱਗਾ ਲੁਹਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਤਾਏ ਮਹਿੰਗੇ ਜਾਂ ਦਲੀਪੇ ਤੋਂ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬੈਠਾ ਮੈਂ ਅੱਕ-ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਵਾਲ ਸੂਈਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਕੈਂਚੀ, ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਦਾ ਆਖ਼ਰੀ 'ਹਥਿਆਰ' ਉਸਤਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੁੱਛੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਦਾ ਤਾਂ ਚਮੜੇ ਦੇ ਇਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਚਾਰ ਵਾਰ ਕਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੇ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਘਸਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਉਹਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਜਾਚਦਾ ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਭਰੀ ਕੌਲੀ ਵਿਚ ਭਿਉਂ ਕੇ ਪੁੜਪੜੀਆਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤਰ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਦਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਉਹ 'ਬਸ-ਬਸ' ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਤੀਆਂ ਝੂਟੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਤਰੀ ਦਾਹੜੀ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰਦਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਪਰ ਮੈਲ਼ੀ ਪੱਗ ਹੇਠਾਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਈਆ ਕੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਤਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ, 'ਕੰਜਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨੰਘ ਗਈ - ਵਾਲ ਮੁੰਨਣੇ ਨਾ ਆਏ, ਦੇਖ ਕਿੱਦਾਂ ਧਲ਼ੀਆਂ ਪਾ ਤੀਆਂ। ਦੇਖ ਤਾਂ ਸਈ ਸੀਬੋ, ਸਾਲ਼ੇ ਨੇ ਏਧਰ ਵੀ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹਰੜਾਂ ਪਾ ਤੀਆਂ।'

ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਭਾਈਏ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤਾਇਆ ਸਾਡੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਢੱਡਿਆਂ (ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ) ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਆ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤਾਇਆ ਗਿਆਨੂੰ ਤੇ ਉਹਦਾ ਭਾਈਆ, ਬਾਬਾ ਨੱਥਾ ਸੁੰਹ ਜੁ ਹੈਗੇ ਆ।'

'ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਨਾਈ ਆ। ਸਾਡੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੰਨਦੇ।' ਭਾਈਆ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਨਾ ਪਈ। ਪਰ ਤਾਏ ਗਿਆਨੂੰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਮੁੰਨਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।

ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਹੇਠਲੀ ਖੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਥਾਂ ਕਾਰਣ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਰਗਰਮੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਬੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ। ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ। ਜਨੇਤਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਮਰਗ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਫੂਹੜੀ 'ਤੇ ਬਹਿੰਦੇ।

ਇਸ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਸਦਕਾ ਸਾਡਾ ਮੁਹੱਲਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਨਕਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। 'ਸਾਲ' ਹੁੰਦਾ। 'ਸਾਲ' ਦੀ ਰਸਮ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਸਰ ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਦੀ ਖ਼ੈਰ-ਸੁਖ ਲਈ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ 'ਸਾਲ' ਵਾਸਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰਸਦ ਲਈ ਪੰਜ-ਪਾ-ਪੂਛ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਘਰ-ਪਰਤੀ ਉਗਰਾਹੁਣ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਦਾਣੇ ਫ਼ੱਕੇ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ।

'ਸਾਲ' ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੇ 'ਸਿੱਧ' ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 'ਭਗਤਾਂ' ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਕਡਿਆਣੇ ਵਾਲਾ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ ਤੇ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ    ਭਗਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਕਈ ਮਾਲਾ। ਉਹਦੀ ਧੀ ਨੰਤੀ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦਾ ਜਵਾਈ ਮੱਸਾ ਵੀ ਚੇਲਿਆਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਹਾਉਂਦਾ ਪਰ ਮਢੀਰ ਉਹਨੂੰ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ - ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੱਝ-ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਟੇ ਦੇ ਪੇੜੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੇੜਾ ਕਰਾਉਣ ਆਈ ਬਾਰੇ ਹੁੱਬ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸਾਲੀ ਰਵਿਆਂ ਦੀ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਂਦੀ ਨਈਂ, ਦੁੱਧ ਕਿਤੇ ਅਸਮਾਨੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ ਭਲਾ!' ਉਹ ਗੱਲਾਂ-ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, 'ਆ ਗਈ  ਲੈ ਕੇ ਹੱਥ ਹੌਲਾ ਕਰਾਉਣ, ਅਖੇ ਭਾਈਆ ਵਹੁਟੀ ਦੇ ਪੈਰ ਭਾਰੇ ਨਈਂ ਹੁੰਦੇ - ਪਈ ਭਾਈਆ ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰੇ ...।' ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮਸ਼ਕੂਲੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੱਕ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ।

'ਸਾਲ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਡੇ ਘਰ ਪਿਛਲੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲਿੱਪੀ ਪੋਚੀ ਥੜ੍ਹਾ ਨੁਮਾ ਢੇਰੀ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਚਾਨੋ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ-ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਸੰਗਰਾਂਦ-ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਰੋਟ-ਮੰਨੀ ਤੇ ਚੂਰਮਾ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ-ਮੱਕੀ ਦੇ ਆਟੇ 'ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਰਲ਼ਾਅ ਨਾਲ ਪੱਕਾਏ-ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ।

ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਚਾਨੋ ਜਾਂ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਵਲੀ ਚਮਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਚਾਨੋ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ 'ਅਖਾੜਾ' ਲਗਦਾ। ਹਰਮੋਨੀਆ ਵਜਾਉਂਦਾ 'ਭਗਤ' ਸਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ 'ਦੋ ਭਗਤ' ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੱਲਾਂ ਵਾਂਗ 'ਕੁਸ਼ਤੀ' ਲੜਦੇ। ਭਗਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬੜੇ ਨੀਤੀਵੇਤਾ ਤੇ ਜੋਧਾ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਚਾਨੋ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਤਕ 'ਅਖਾੜਾ' ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਖੀਰ, ਦਿਨ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪਦਮ ਸਦਕਾ ਇਉਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਜੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ - ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਭਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ...।'

'ਅਖਾੜੇ' ਵਾਲੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ 'ਸਾਲ' ਹੁੰਦਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਕਿ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਨੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਵੀਆਂ, ਨਿਆਣਿਆਂ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਦੀਵਾਰ ਉਸਰਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਆਰਤੀ-ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ - ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ 'ਭੌਰਾ' ਚਿਮਟੇ ਨਾਲ ਮਘਦੇ ਕੋਲੇ ਫੜ-ਫੜ ਨਿਗਲਦਾ - ਚੱਬ ਕੇ ਵੀ ਖਾਂਦਾ। ਕਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੱਸ ਲੈਂਦਾ - ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਟਾ ਮਾਰਦਾ, ਚੰਗਿਆੜੇ ਕੱਢਦਾ। 'ਭਗਤ' ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, 'ਭੌਰਾ ਅੱਗ ਖਾਏਗਾ ...।' ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਾਜਿੰਦੇ ਪੈਰੋਂ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕ ਦਿੰਦੇ, 'ਥਾਅ ਥੱਈਆ, ਥਾਅ ਥੱਈਆ।' ਨਾਲ ਹੀ ਨੱਚਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਲਿਬਾਸ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਜੋੜੀ-ਬਾਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਪਿੜ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬੋਲ ਚੁੱਕਦਾ:

ਵਿਚ ਭਾਫ਼ਾਂ ਛੱਡੇ ਸਰੀਰ
ਕੁੜਤੀ ਮਲਮਲ ਦੀ

ਜਾਂ

ਲੱਕ ਮਿਣ ਨਾ ਦਰਜੀਆ ਮੇਰਾ
ਸੂਟ ਸੀ ਦੇ ਵੰਨ ਪੀਸ ਦਾ।

ਜਾਂ

ਗਲਗਲ ਵਰਗੀ ਜੱਟੀ
ਖਾ ਲਈ ਓ ਕਾਲੇ ਨਾਗ ਨੇ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੁਪਏ-ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਲਾਂਭਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਜਣਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਧੜੇ ਦਾ ਆਦਮੀ ਪੰਜ ਸੌ ਇਕ ਦੀ ਵੇਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੇਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਨੋਟ ਟਕੂਏ, ਡਾਂਗ, ਖੂੰਡੇ ਜਾਂ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਨਚਾਰ ਮੁੰਡਾ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਜਿੰਦੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, 'ਵੇਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੇਲ, ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੇਲ, ਮੀਤੇ ਛੜੇ ਦੀ ਵੇਲ - ਮੇਰੇ ਖਸਮ ਮੀਤੇ ਦੀ ਵੇਲ' ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਛੜੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਕਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਇਸ 'ਕੁੜੀ' ਨੂੰ 'ਫੜ' ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੋਂ ਅੱਖ ਦੱਬ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਢਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਸੋਲਾਂ ਕਲਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ।

ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਨਕਲਾਂ ਲਈ ਮਾਣਕਢੇਰੀ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਮਰਾਸੀ ਆਉਂਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 'ਸਾਲ' ਵਾਲੇ 'ਭਗਤ' ਤੇ ਨਕਲੀਏ ਪਿੱਪਲਾਂ ਵਾਲਾ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਮਾਰ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਸਨ। ਨਕਲੀਏ 'ਭਗਤ' ਜੱਟ ਤੇ ਸੀਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਕਲ ਲਾਉਂਦੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਇਉਂ ਹੁੰਦੇ:

ਜੱਟ: ਹਾਂ ਬਈ ਧੰਨਿਆ ਨੌਕਰ ਲੱਗੇਂਗਾ?

ਕੰਮੀ: ਜੀ ਸਰਕਾਰ।

ਜੱਟ: ਬੋਲ ਕੀ ਮੰਗਦਾਂ?

ਕੰਮੀ: ਖਾਊਂ-ਪੀਊਂਗਾ ਧੁਆਡੇ ਸਿਰ।

ਜੱਟ: ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਸਾਡੇ ਸਿਰ।

ਕੰਮੀ: ਲੀੜਾ-ਕੱਪੜਾ ਪਾੜੂੰ ਧੁਆਡੇ ਸਿਰ।

ਜੱਟ: ਲੀੜਾ ਕੱਪੜਾ ਸਾਡੇ ਸਿਰ। ਹੋਰ ...?

ਕੰਮੀ: ਤੇਲ ਸਾਬਣ ਧੁਆਡੇ ਸਿਰ।

ਜੱਟ: ਹਾਂ, ਤੇਲ ਸਾਬਣ ਸਾਡੇ ਸਿਰ। ਹੋਰ ...?

ਕੰਮੀ: ਜੁੱਤੀ ਤੋੜੂੰ ਧੁਆਡੇ ਸਿਰ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਬਾਰੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। 'ਜੱਟ' ਇਸ 'ਕੰਮੀ' ਦੀਆਂ ਸੱਜੀਆਂ ਪੱਸਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਤਿਕੋਨੀ ਪਟਾਕੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਨਕਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝੱਗਾ ਗਲ਼ ਤਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ।

ਇਉਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਭਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। 'ਸਾਲ' ਵਾਲਾ 'ਭਗਤ' ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਖੁਸ਼ੀਆ, ਭੀਮਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬੈਠੇ ਆ, ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਣ।'

'ਸਾਲ' ਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ 'ਭਗਤ' ਕਿਰਪੇ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਚਾਰ ਜਣੇ ਮੋਢੇ ਦੇ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਬਸੀਮੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਟੂਣਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈ 'ਭਾਰੀ' ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ 'ਕੱਢਦਾ'। ਮੰਜੇ ਦੇ ਮੋਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸੁੰਡ ਬਣਾ ਕੇ 'ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ' ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਂਦੇ ਵਕਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਹੁੰਦੀ। ਦੋ ਕੁ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਦੇਖਣ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਬਸੀਵੇਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ 'ਚੀਜ਼' ਨਿਆਣਿਆਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।

'ਬਈ ਐਤਕੀਂ ਬੜਾ ਭਾਰ ਪਿਆ - ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਸੀ ਪਸੂਆਂ 'ਤੇ।' ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੱਲ ਚੱਲੀ।

'ਕਿਰਪੇ ਭਗਤ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਹੜਾ ਘੱਟ ਆ - ਖ਼ੁਸ਼ੀਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਧਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ।

ਲੁਆਲ਼ਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਗਰ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ, 'ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਸਾਲ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਨੰਘਾਓ ਬਈ।'

ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਡਾਹਣੇ ਨਾਲ-ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਲਲੇਰਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਮੌਲੀ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਡਾਹਣਾ ਪੂਰੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਉਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਸੇਰੂ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਰਸਮ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰਾਂ-ਹਵੇਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਜਲ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਗੁੱਗਲ ਧੂਫ਼ ਦੀ ਧੂਣੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਧੂਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ।

ਸਾਡੇ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਗਰਮੀਆਂ-ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ-ਟਾਹਣੀ, ਨੱਕਾ-ਪੂਰ ਤੇ ਤਾਸ਼ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਜੁੜਦੀਆਂ। ਹੁੱਕਿਆਂ ਦੀ ਗੁੜਗੁੜ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਬੋਹੜ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ 'ਨਾਂਗਿਆਂ ਦੇ ਛੱਪੜ' ਉੱਤੇ ਬੋਲਦੇ ਬਰਸਾਤੀ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਗੜੈਂ-ਗੜੈਂ ਤੇ ਹੁੱਕਿਆਂ ਦੀ ਗੁੜ-ਗੁੜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਭੂਆ ਤੇ ਹੋਰ ਧੀਆਂ-ਧਿਆਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ-ਭਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖੜੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਰੱਖੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਰੱਖੜੀਆਂ ਭਾਈਏ ਹੁਰੀਂ ਗੁੱਟਾਂ 'ਤੇ ਘੰਟਾ ਦੋ ਘੰਟਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਜੋ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਬੱਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।

ਬੋਹੜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਮੋਟੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਬੰਦੇ ਪਾ ਕੇ  ਦਿੰਦੇ। ਤਾਈ ਤਾਰੋ (ਜੱਟੀ) ਤੇ ਚਾਚੀ ਛਿੰਨੀ ਏਨੀ ਉੱਚੀ ਪੀਂਘ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਹੰਘਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੌਲ ਜਿਹਾ ਪੈਣ ਲਗਦਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਤਲਾ ਸਾਹ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

ਸਾਡਾ ਬੋਹੜ ਜਿੱਥੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਪੂੜਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪੱਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣਦਾ ਉੱਥੇ ਤੌਖ਼ਲੇ, ਤਣਾਅ ਤੇ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਬਣਦੀ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਛ-ਫੁੱਟ ਗਭਰੂ ਆਪਣਾ ਗੱਡਾ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਮੋਹਰਿਓਂ ਦੀ ਲਿਜਾਂਦਾ ਤੇ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਏ ਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੁਚਕਾਰਦਾ ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਓਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਵਗਲਿਆਂ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਲੂਕ ਜਿਹੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾੜਦਾ। ਸਾਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਬਾਹਬਰ ਕੇ ਬੋਲਦਾ, 'ਮਾਮਾ ਗੱਡਾ ਫਿਰਨੀ ਤੋਂ ਦੀ ਨਈਂ ਜਾਂਦਾ' ਜਾਂ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਤੇਤੋਂ ਗੱਡੇ, 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਈਂ ਜਾ ਹੁੰਦਾ।' ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਣਾ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰਦਾ, 'ਬਣਿਆਂ ਫਿਰਦਾ ਸਾਲ਼ਾ ਰਾਣੀ ਖਾਂ ਦਾ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਧੌਂਸ ਦਿੰਦੇ ਆ, ਹੱਗਣਾ-ਮੂਤਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ - ਭਲਾ ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਢੂਹਾ ਦੇ ਕੇ ਆਇਓਂ ਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧੁਆਨੂੰ ਜਮੀਨਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ - ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਧੁਆਡੇ ਅਰਗੇ।'

ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਧੁੱਤ ਬਖਤੌਰਾ ਜਾਂ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ 'ਲੰਮਾ ਸੋਢੀ' ਆ ਕੇ ਬੁਲ੍ਹਬਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਮਾੜੀ-ਧਾੜ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ। ਦੋਹਾਂ ਬਿਰਾਦਰੀਆਂ ਦਾ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਟਕਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਡਾਂਗਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਲਰਦੀਆਂ। ਦਵੱਲਿਓਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਦਾਗੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪੰਜ-ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਤਾਇਆ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਹਊ-ਪਰੇ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਧੌਲ਼ੀ ਦਾਹੜੀ ਰੋਲ 'ਤੀ ਅਲਾਦ ਨੇ।'

'ਇਸ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀ ਨਈਂ ਹੋਇਆ', ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ।

'ਹਾਂ, ਦੱਸ ਭਾਈਆ।' ਮੈਂ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਬੜਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸੁੰਹ ਸਿੱਧਾ ਏਥੇ ਸਾਡੀਆਂ ਖੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ। ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹਦਾ - 'ਠਾਕਰਾ ਤੂੰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆ ਭਲਕੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਘੋੜੀ ਲਈ ਘਾਹ ਲਿਜਾਣਾ।'

'ਮੀਂਹ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨ੍ਹੇਰੀ, ਅਸੀਂ ਬੱਧੇ-ਰੁੱਧੇ ਠਾਣੇ ਘਾਹ ਲਿਜਾਂਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਬੜਦਾਰ ਨੂੰ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਦਿਖਾਲਦੇ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੰਡ 'ਤਾਂਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਾੜਦਾ - ਨਾਲੇ ਦੇਖਦਾ ਪਈ ਘਾਹ ਬਧੀਆ ਵੀ ਆ। ਠਾਣੇ ਜਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਓਦਾਂ ਡਈਂਬਰ ਜਾਂਦੇ। ਜਿੰਨਾ ਚਿੱਕਰ ਮੁਣਸ਼ੀ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ - ਅਸੀਂ ਪੰਡਾਂ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਬੜੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਤੇ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਕੁਛ ਇਹ ਹੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੁਲਸ ਆਲੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਘਾਹ ਲਿਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ 'ਤਾ ਪਈ ਹੁਣ ਮੁਲਖ ਅਜਾਦ ਹੋ ਗਿਆ।'

'ਹੋਰ ਦੱਸਾਂ।' ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।'

'ਦੱਸ,' ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ।

'ਇਕ ਵਾਰ ਜੈਲਦਾਰ ਅੱਛਰ ਸੁੰਹ (ਪਿੰਡ ਲੜੋਆ) ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸੁੰਹ ਲੰਬੜ ਅਈਥੋਂ ਦੀ ਨੰਘਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਖੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਬੁਣਾਈ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਚਾਣਚੱਕ ਜੈਲਦਾਰ ਘੋੜੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰਿਆ। ਚਾਚੇ ਛੱਜੂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਹੇ - ਮੇਰੀ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਨਈਂ ਫੜੀਆਂ। ਚਾਚੇ ਨੇ ਬਥੇਰੇ ਤਰਲੇ ਪਾਏ ਪਈ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਧੁਆਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਈਂ ... ਨਈਂ ਤਾਂ ਬਾਗਾਂ ਫੜ ਲੈਣੀਆਂ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਚਮ੍ਹਾਰਲੀ ਨੂੰ ਨੌਲ਼ਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਹੇ - ਪਈ ਘੋੜੀ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਦੀ ਪੈਛੜ ਨਈਂ ਸੁਣੀ? ਧਰਮ ਨਾ ਅਸੀਂ ਖੱਡੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਥਾਈਂ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਸ਼ੇਰ ਸੁੰਹ ਨੇ ਜੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ - ਛੱਡੋ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਜੀ। ਛੱਜੂ ਰਾਮਾ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ, ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਜਣੇ ਘੋੜੀਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਸਗੂੰਆਂ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੈਲਦਾਰ ਸਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਜੱਜ ਜਿੰਨੇ ਹੱਕ ਸੀ - ਜਿਹਨੂੰ ਮਰਜੀ ਅੰਦਰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਮਰਜੀ ਛਡਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੱਤ ਖੂਨ ਮਾਫ ਸੀ ਸਾਲ਼ੇ ਨੂੰ - ਤਾਹੀਓਂ ਦੁਨੀਆਂ ਡਰਦੀ ਸੀ ਉਹਤੋਂ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ: ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਗਿਆ ਦਰਿਆ)

'ਠਾਕਰਾ! ਠਾਕਰਾ! ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ!' ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਬੋਲੀ ਘਾਬਰੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ।

'ਬਾਊ ਬਸੰਤ ਸੁੰਹ ਲਗਦਾ!' ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਈਆ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਗਿਆ ਤੇ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੂੰਹ ਨ੍ਹੇਰੇ! ਕਦੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ... ਸੁੱਖ ਹੋਬੇ!'

'ਠਾਕਰਾ ਜੀਤ ਨੇ ਰਾਤੀਂ ਸੰਖੀਆ ਖਾ ਲਿਆ! ਤਈਨੂੰ ਸੱਦਦਾ! ਰੱਤੇ ਦਿਓਂ ਹਿੰਙ ਲੈ ਕੇ ਝੱਬੇ ਈ ਆ ਜਾ।' ਬਾਬੇ ਨੇ ਵਿਹੜੇ ਵੜਦਿਆਂ ਰੋਣਹਾਕੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਦੀਆਂ ਧਾਹਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰੀ ਲੋਈ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਉਡ ਜਿਹੇ ਗਏ।

'ਰਾਤੀਂ ਨਈਂ ਸੀ ਦੱਸ ਹੁੰਦਾ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਤਲਖ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੋਰਾ ਮਾਰਿਆ।

ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੇ ਫਿਰ ਨੱਕ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਠਾਕਰਾ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚ ਫੇ! ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਵੀ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ ਗਈਓ ਆ!'

ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਰਬੜ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰੇਲ ਨਾਲ ਧੁੱਦਲ ਦੀ ਇਕ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਪਰਤ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਸੀ ਜੋ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਦਾ ਗਲੇਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।

'ਕੋਹਨਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਮੂਰਖ ਨੇ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਹੌਲ਼ੀ ਦੇਣੀ ਆਖੇ।

ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਮਗਰੋਂ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਤੀ ਗੱਲ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਇਕਦਮ ਆ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਤਾਇਆ ਜੀਤ ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸੋਹਲਪੁਰ ਵਿਚਾਲੇ ਬਰਸਾਤੀ ਚੋ ਲਈ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਲੱਗੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦੀ ਤਿਰਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਕੁਤਰ ਵਿਚ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਲਾਡ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਗੁੱਡ!' ਤੇ ਪਰੈਣ ਸਣੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸੈਨਤ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਹਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਝੱਗਾ ਤੇ ਕੱਛਾ ਮੱਲੋਜ਼ੋਰੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮਾਰਖੰਡ ਬੌਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਆਪੇ ਈ ਲਾਹ ਲਾ ਹੁਣ!'

ਮੈਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਇਕ ਹੱਥ ਮੋਹਰੇ ਤੇ ਇਕ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨੰਗ ਢਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚੀ ਰੋਂਦਾ, ਤਾਇਆ ਉੰਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਸਦਾ। ਉਹਦੇ ਚੌੜੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਉਤਲਾ ਉੱਚਾ ਪੀੜ੍ਹ ਕਾਲੀ ਦਾਹੜੀ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜਚਦਾ। ਅਖੀਰ ਤਾਏ ਨੂੰ ਹੁੱਥੂ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦਾ ਭਰਵਾਂ ਤੇ ਸੁਨੱਖਾ ਚਿਹਰਾ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

'ਲੈ ਆਹ ਪਰੈਣ ਨਾਲ ਲਾਹ ਲਾ!' ਤਾਏ ਨੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਪਤਿਆਉਣ ਵਾਂਗ ਕਿਹਾ। ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਲੇ-ਚਿੱਟੇ ਬੌਲਦ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੇਸਲਾ ਸਿੰਗ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡੋਂ ਖਰੀਦੇ ਵਹਿੜੇ ਨਾਲ ਭਿੜਦਿਆਂ ਉਹਦਾ ਇਕ ਸਿੰਗ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁੱਲੀ ਉੱਤੇ ਡੇਢ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਬੁਸ-ਬੁਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਬਾਬੇ ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ (ਤਾਏ ਦਾ ਚਾਚਾ-ਬਾਬਾ) ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰੋਹਬ ਵਾਲਾ ਦਬਕਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਸ਼ਰਮ ਕਰ ਕੁਛ, ਬਥੇਰਾ ਮਸ਼ਕੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ!'

ਫਿਰ ਤਾਏ ਨੇ ਦਬਾ ਸੱਟ ਲੀੜੇ ਲਾਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਤਾਈ (ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ) ਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਦਾ ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਭਾਈਆ, ਵੱਡਾ ਬਾਬਾ ਤੇ ਛੋਟਾ ਬਾਬਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਊ ਹੀ ਸੱਦਦੇ ਸਨ) ਆ ਗਏ ਸਨ। ਜਦ ਤਾਈ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਏ ਨੂੰ ਘੂਰਦੀ ਹੋਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘਰ ਲੈ ਗਈ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਡੱਬਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜੀ ਲੰਮੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਉਦੋਂ ਰੁਕੀ ਜਦੋਂ ਭਾਈਏ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ 'ਓਹ! ਤੇਰੀ ...!' ਨਿਕਲਿਆ।

ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਈਕਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਭਾਈਏ ਦੇ ਸੱਜੇ ਗਿੱਟੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉਤਾਂਹ ਲੱਤ ਦੀ ਹੱਡੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੈਡਲ ਵਾਲੀ ਕਿੱਲੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਹਿਬਨ ਹੀ ਫਿਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, 'ਕਾਹਲੀ ਅੱਗੇ ਟੋਏ ਈ ਰਈਂਦੇ ਆ ਸਾਲੇ।'

ਭਾਈਆ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਸਾਈਕਲ ਭਜਾ ਕੇ ਸੋਹਲਪੁਰ (ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ) ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਈਏ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ-ਫ਼ਿਕਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਏ ਵਾਲੇ ਵਲੈਤੀ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਸਰਦਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, 'ਅੱਜ ਸਕੂਲੋਂ ਛੁੱਟੀ ਕਰ ਲਿਓ ਦੋਮੇ ਜਣੇ।'

ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰੋਟੀ-ਟੁੱਕ ਖਾ ਕੇ ਸੋਹਲਪੁਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕਈ ਡਰਾਉਣੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦੇ। ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਡਰ ਗਿਆ।

ਦੋਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਲੱਥੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰਾਹ ਵੱਲ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਬਸ ਏਨੀ ਕੁ 'ਦਪ੍ਹੈਰ ਢਲ ਚੱਲੀ ਆ, ਠਾਕਰ ਅਜੇ ਬੀ ਨਈਂ ਆਇਆ।'

ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਦਾ ਇਕ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਜੀਤ ਦੇ ਮੰਜੇ ਵਲ ਤੇ ਇਕ ਬਾਹਰ ਵਲ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਕਾਰ ਆਈ। ਭਾਈਆ ਤੇ ਇਕ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਗੋਰਾ ਨਿਛੋਹ ਚਿੱਟੀ ਭਰਵੀਂ-ਦਾਹੜੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤਾਏ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਹੁਣ ਦੋਨੋਂ ਬਾਬੇ ਵੀ ਇਕ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।

'ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਆਂ ਪੈਹੇ ਜਿੰਨੇ ਮਰਜੀ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਪਰਬਾਹ ਨਈਂ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ!' ਬਾਬਾ ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ।

ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਦੀ ਝਲਕ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਏ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਤਾਏ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਟੂਟੀ ਲਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ-ਚਿੱਟੀ ਪੱਗ ਉਤਾਂਹ ਕਰ ਕੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਤਾਏ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਉਲਟੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਮਗਰੋਂ ਪੁੜਿਆਂ 'ਤੇ ਟੀਕੇ ਲਾਏ।

'ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਆਂ ਧੁਆਡੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਭੋਗਪੁਰ ਜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਲੈ ਚਲਦੇ ਆਂ!' ਵੱਡੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਫਿਰ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ। ਦੋਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੋਰ ਫੱਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਬੇਜਾਨ ਜਿਹੇ ਬੁੱਤ ਬਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਅਹੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੱਬ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

'ਵਾਹਿਗੁਰੂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ, ਮੈਂ ਦਵਾਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਆ, ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆ!' ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਮੀਜ਼ ਹੇਠਲਾ ਆਪਣਾ ਗਾਤਰਾ ਠੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਕਾਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਰ ਧੂੜ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਤਾਏ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਣੀ ਹਾਲਤ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਧੂੜ-ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਓਧਰ, ਹਵੇਲੀ ਨਾਲ ਦੀ ਛੱਪੜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਬੈਠੀ ਦਾਦੀ ਰਾਓ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।

'ਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਗਿਆ ਡਾਕਦਾਰ?'

'ਕਹਿੰਦਾ, ਉਮਰ ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਆਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆ!'

ਦਾਦੀ ਹਉਕੇ ਭਰਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਔਹਲੀ। ਪਰ ਉਹਤੋਂ ਦੋ ਪੈਰ ਵੀ ਪੁੱਟ ਨਾ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਕਾਲਜਾ ਫੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਹਿ ਗਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤ੍ਰਿਪ-ਤ੍ਰਿਪ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤਾਏ ਦੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਟੱਟੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ-ਭਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਜਿਹੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਬੋਲਦਾ, 'ਸਾਰਾ ਅੰਦਰ ਬੱਢ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਚਰਬੀ ਵਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।'

'ਠਾਕਰਾ ਮਈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਾ, ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਆ!' ਤਾਏ ਨੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਮਰੋੜੇ ਮਾਰਦਿਆਂ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਫਿਰ ਤਾਏ ਦੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਟਿਕੀਆਂ। ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਇਉਂ ਵਗ ਤੁਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਆਡ ਦਾ ਨੱਕਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੋਟੀ ਵੱਟ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

'ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਈ ਆਂ ਸਾਰੇ- ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖ! ਭਾਈਏ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹਨੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝੀਆਂ ਸਨ।

'ਠਾਕਰਾ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਣਾ - ਬਚਾ ਸਕਦਾਂ ਤਾਂ ਬਚਾ ਲਾ - ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦਈਂ!' ਤਾਏ ਨੇ ਪਲ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੂਹੀ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦੇਣੀ ਆ।'

'ਜੀਤ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖ ...!' ਭਾਈਏ ਕੋਲ ਜਿਵੇਂ ਤਾਏ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਮੇਤੋਂ ਨਈਂ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਦੇਖ ਹੁੰਦੀਆਂ!'

ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੂਰਜ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਛੁਪਣ-ਛੁਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਿੰਦੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

ਭਾਈਆ ਖੂਹੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਤਾਇਆ ਦੂਜੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇੜ ਵਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਓੜ ਕੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜੀਤ, ਕੀ ਗੱਲ ਏਧਰ ਪੈ ਗਿਆਂ?'

'ਠਾਕਰਾ, ਬਸ ਆ ਹੁਣ!'

'ਜੀਤ, ਏਦਾਂ ਨਾ ਕਹਿ ... ਰੱਬ ...!'

'ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਅਲੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀਂ ਪਈ ਗਲਤੀ ...!' ਤਾਏ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਤਾਏ ਤੋਂ ਭਾਈਏ ਦਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੱਥ ਆਪੇ ਹੀ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਕੇ ਛੁੱਟ ਗਿਆ।

ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਢਾਹਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ। 'ਇਕ ਅਲਾਲਪੁਰ (ਅਲਾਵਲਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ) ਬਈਠਾ ਆ ਤੇ ਇਕ ਬਲੈਤ ਵਿਚ - ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਏਹੀ ਸੀ ਸਾਰਾ ਕੁਛ।' ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਡਿਗੂੰ-ਡਿਗੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤਾਏ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਬਹਿ ਕੇ ਜ਼ਾਰੋਜ਼ਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਦੋਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲ-ਪਾਹਰਿਆ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਦਾਦੀ ਦੁਹੱਥੜਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀ ਦੂਹੋ ਦੂਹ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਨ ਪਰਤ ਆਈ ਸੀ। ਉਹ ਕੀਰਨੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਤਾਏ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਵਿਲਕ-ਵਿਲਕ ਰੋਂਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਰੋਣ ਮੁੜ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕੇ ਸਨ। ਉੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਲੁਕੋ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਚੈਨ ਦੀ ਪੀਤੋ ਤੇ ਲੰਬੜਨੀ ਨੰਨ੍ਹੀ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਖੁਰਲੀ ਉੱਤੇ ਬੱਝੇ ਪਸੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਰੋਣ-ਪਿੱਟਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਲ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇ ਹੋਣੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

.... ਤੇ ਭਾਈਏ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚਲੋ, ਮੈਮ੍ਹੀਂ ਆਉਨਾ!'

ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਬਾਬਾ ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਠਾਕਰਾ, ਨ੍ਹੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕਠਾਰ ਜਾਹ- ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਪਈ ਜੀਤ ਬਹੁਤ ਬਮਾਰ ਆ- ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾਬੇ - ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪੜਦੇ ਨਾ ਸਮਝਾ ਦਈਂ ਪਈ ਮਕਾਣ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਆ ਜਾਬੇ। ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਭੂਆ ਤੇ ਭੈਣ (ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਭੂਆ (ਪ੍ਰੀਤੋ), ਭਤੀਜੀ (ਮੀਤੋ) ਨੂੰ ਸਲ਼ਾਲ਼ੇ ਦੱਸ ਜਾਮੀ।'

ਨੜੋਏ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਅੰਗਾਂ-ਸਾਕਾਂ ਤੇ ਤਾਏ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਗੀ ਘਟਨਾ 1965 ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਵੀਹ-ਬਾਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਤਾਏ ਦਾ ਭੋਗ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਰਵਾਹ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਭਾਈਆ ਫ਼ਖਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਜੀਤ ਅਰਗੇ ਬੰਦੇ ਕਿਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਜੰਮਣੇ ਆ। ਇਕ ਬਾਰੀ ਅਸੀਂ ਹਬੇਲੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਜੀਤ ਦੇ ਚਿੱਤ ਪਤਾ ਨਈਂ ਕੀ ਅਇਆ, ਮਈਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਖੁਰਲੀ ਕੋਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ - ਠਾਕਰਾ ਐਹਲੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪੱਗਾਂ ਨਈਂ, ਆ ਤੂੰਮ੍ਹੀ ਗੋਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ - ਲੈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਆਪਾਂ ਭਰਾ ਬਣ ਗਏ ਆਂ। ਫਿਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਨੂੰ ਨਿਆਣਿਆਂ ਆਂਙੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ - ਠਾਕਰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸੈਕਲ, ਪੈਹੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਨਾਂਹ ਨਈਂ ਕਰਨੀ, ਜੇ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੇਤੋਂ ਬੁਰਾ ਕੋਈ ਨਈਂ - ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭਰਾ ਬਣ ਗਏ ਆਂ।'

ਭਾਈਆ ਬਿੰਦ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਇਕ ਬਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਆ ਕੇ ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਨੇ ਮਈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਭਾਈਆ ਜੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਪਈ ਬਰਾਮੀਏ ਮਿੰਹਦੂ ਦੇ ਘਰ ਬਈਠੇ ਪੀਂਦੇ ਆ। ਜਰਾ ... ਮੈਂ ਦਬਾ ਸੱਟ ਸੈਕਲ ਚੱਕਿਆ ਤੇ ਜਾ ਹਾਕ ਮਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੇਟ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ - ਹਰਦੂਲਾਣਤ ਆ ਤੇਰੇ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਪੀਨਾ ਭਲਕੇ ਤੇਰੇ ਘਰ ਬੀ ਆਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਫੇ ਕੀ ਸੀ - ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।'

'ਹੋਰ ਦੱਸਾਂ?' ਭਾਈਏ ਨੇ ਹੋਰ ਦੱਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਇਕ ਬਾਰੀ ਪੀਂਦਿਆਂ-ਪੀਂਦਿਆਂ ਤੋਖੀ ਸੁਆਜਪੁਰੀਏ (ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ਪੁਰੀਏ) ਨੇ ਮਈਨੂੰ ਦਬਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਘੱਟ-ਬੱਧ ਕਿਹਾ। ਜੀਤ ਉੱਠ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ - ਜੇ ਬਾਧੂ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਈਂ - ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਆ। ਤੂੰ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਚਲੇ ਜਾ। ਤਲਬੰਡੀ ਆਲੇ ਸੁੱਚੇ ਨੇ ਬੀ ਇਕ ਬਾਰੀ ਚਮਾਰ-ਕਮੀਣ ਕਹਿ ਕੇ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੀਤ ਨੇ ਉਹਅਲੇ ਈ ਉਹਦੀ ਲਾਹ-ਪਾਹ ਕਰਤੀ ਸੀ।'

ਭਾਈਏ ਕੋਲ ਤਾਏ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਤਾਏ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੱਲ ਤੋਰ ਲੈਂਦਾ, 'ਜਦੋਂ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਬਿਆਹ ਸੀ ਤਾਂ ਮਾਣਕਢੇਰੀ ਆਲਾ ਬਾਵਾ ਫੁਲਕੇ ਬਣਾਉਂਦਾ-ਬਣਾਉਂਦਾ ਚਾਚੇ (ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ - ਅਖੇ ਠਾਕਰ ਤਵੀ ਥੱਲੇ ਬਾਲਣ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ! ਚਾਚੇ ਨੇ ਚੰਗਾ ਠੋਕ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਇਹਦੇ ਹੱਥਾਂ ਆਲੇ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਜਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆ! ਏਦਾਂ ਈ ਗਿਆਨੂੰ (ਨਾਈ) ਕਹੇ ਪਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਵਿਚ ਠਾਕਰ ਹੱਥ ਪਾਈ ਜਾਂਦਾ। ਦਾਰੂ (ਮਾਧੋਪੁਰ ਦਾ ਜੱਟ ਹਲਵਾਈ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਫੇ -- ਸ਼ਰਮ ਕਰ ਕੁਛ! ਤੂੰ ਹੈਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਬੜਾ - ਸਾਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਬੋਤਲ ਮਿਲਣੀ ਆਂ, ਉਹ ਬੀ ਨਈਂ ਮਿਲਣੀ ਏਦਾਂ - ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਤਾਂ ਠਾਕਰ ਦੇ ਹੱਥ ਆ। ਫੇ ਗਿਆਨੂੰ ਕਹੇ - ਚੰਗਾ ਜਿੱਦਾਂ ਧੁਆਡੀ ਮਰਜੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ-ਪੁੱਛਦਾ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਈ ਦੋ ਦਿਨ ਪਈਲਾਂ ਖੰਡ ਪਾਠ 'ਤੇ ਜੱਟਾਂ-ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲੱਸੀ ’ਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਚਾਟੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਮਾਧੋਪੁਰੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤਰਾਜ ਨਈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਬਿਚ ਕਾਹਨੂੰ ਘੜੰਮ ਚੌਧਰੀ ਬਣੀਂ ਜਾਨਾਂ।'

ਭਾਈਆ ਫਿਰ ਵਿਗੋਚੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ, 'ਦਿਨ ਤਾਂ ਜਿੱਦਾਂ-ਕਿੱਦਾਂ ਮੂੰਹ-ਤੂੰਹ ਲੱਗ ਕੇ ਨੰਘ ਜਾਂਦਾ, ਘੁਸਮੁਸਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਈਦਾਂ ਲਗਦਾ ਜਿੱਦਾਂ ਜੀਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਹੋਬੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਬਲ ਤਾਂ ਨੀਂਦ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ - ਜੇ ਆਉਂਦੀ ਆ ਤਾਂ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਤ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦੀ ਪਹੀ ਵਿਚ ਸੈਕਲ ਦੀ ਘਈਂਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹਾੜਾ ਆਪੂੰ ਪੀਂਦਾ ਤੇ ਇਕ ਮਈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ। ਕਹਿੰਦਾ - ਚੱਲ ਉੱਠ ਬੱਕਰੇ ਬਲਾਈਏ - ਤੂੰ ਘਬਰਾ ਨਾ ਮੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆ।'

ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਉਡਾਰੀਆਂ ਭਰਦਾ। ਤਾਈ ਦੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋਣਾ-ਰੁਦਨ ਸੁਣੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ। ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਗੋਲੀ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਵਗ ਜਾਂਦਾ।

ਵੱਡੀ ਦਾਦੀ ਈਸਰੀ (ਤਾਈ ਦੀ ਦਾਦੀ ਸੱਸ) ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਲੋਈ ਜਾਂ ਰਜਾਈ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਕੋਲ ਬਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਰਜਾਈ ਦਾ ਪੱਲਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਿੰਦੀ। ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਫੇਰਦੀ ਹੋਈ ਅਸੀਸਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਠਾਕਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰੁਪਈਏ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂ ਤਈਨੂੰ ਲਿਆ ਆ। ਮੈਂ ਪੱਗਾਂ ਬਟਾਤੀਆਂ ਸੀ ਜੀਤ ਤੇ ਠਾਕਰ ਦੀਆਂ! ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਤਕੜਾ ਹੋ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ।'

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਮਧਰੀ, ਪੱਕੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਆਰੇ ਵਾਂਗ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਲੰਬੜਨੀ ਭਾਗੋ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਲੀੜੇ ਮੈਲੇ, ਪੈਰੀਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਛਿਤਰੀਆਂ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ - ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਿਥ ਬਣਾ ਕੇ ਤੇ ਲੀੜੇ ਇੱਕਠੇ ਜਿਹੇ ਕਰਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ। ਰਾਹ-ਗਲੀ ਖੇਡਦਿਆਂ ਨਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜਣੇ ਦਾ ਉਹਨੂੰ ਹੱਥ ਛੋਹ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਝੱਟ ਡੰਡਾ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ-ਉਲ੍ਹਾਮਾਂ ਵੱਖਰਾ। ਉਹ ਭਿੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ, 'ਵੱਡੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਈਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਜੱਟ ਆ - ਮੁਰੱਬਾ ਜਮੀਨ ਆ - ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਆਲੇ ਤਾਂ ਰੜਾ-ਟਾਹਲੀ ਨੂੰ ਕਾਹੀ ਲਈ ਗੱਡੇ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੇ ਰੲ੍ਹੀਂਦੇ ਆ ਤੇ ਫੇ ਬੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਏਦਾਂ ਕਰਦੇ ਆ।'

ਵੱਡੀ ਦਾਦੀ ਇੰਨਾ ਲਾਡ ਕਰਦੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆਉਣ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ, 'ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਈ ਏਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਏਹੋ ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਗਦੀ ਆ।' ਸਹਿਜ ਹੀ ਭਾਈਏ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ, 'ਸੋਹਲਪੁਰ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਅਮਲੀਆਂ ਦਾ, ਹਾਅ ਖੁਸ਼ੀਆ ਨਈਂ ਆਪਣੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ - ਉਹਦੇ ਘਰੋਂ ਡੋਡੇ-ਮਾਵਾ ਮੰਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਆ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਅੜੇ-ਥੁੜੇ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਿਨਾਂ ਗਰਜ ਪੂਰੀ ਨਈਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੀ ਭਿੱਟ ਕਰਨੀ ਆ।'

ਮੇਰੇ ਇਸ ਉਥੇੜ-ਬੁਣ ਦੇ ਧਾਗੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੁੱਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤਾਈ ਚਾਹ ਦਾ ਤੱਤਾ-ਤੱਤਾ ਗਲਾਸ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਲਿਆ ਫੜਾਉਂਦੀ।

ਤਾਈ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਰੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗੁੜ, ਰਾਬ, ਸ਼ੱਕਰ-ਮੱਖਣ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਦਾਲ-ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਸਾਗ ਵੱਖਰਾ। ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਸੋਈ ਨਾਲ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚਲੀ ਚਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਫਾੜੀ ਕੱਢ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਧੋਣ ਜਾਂ ਮਾਂਜਣ ਨਾ ਦਿੰਦੀ।

ਤਾਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਪਣੱਤ ਭਰੇ ਤਰਲੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਛੁੱਟੀ ਆਲੇ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਜਿਆ ਕਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ। ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਲੱਗਾ ਰਈਂਦਾ!'

ਉਹਦੀ ਦੁਖਦੀ ਰਗ਼ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦੀ। ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਲ਼ਕਾ ਗੇੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੱਲ ਕੀ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਰੱਖਦੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਇਉਂ ਤੁਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬੱਕਰੀ ਪਿੱਛੇ ਮੇਮਣਾ।

ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਪੁੱਤ ਆਪਣੀ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਬੇ - ਤਾਰ ਦੇ ਬਿਆਹ ਦੀ ਆਈਊ ਤੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਮਸੋਸ ਨੂੰ ਆਈ ਆ, ਕਹੀਂ ਛੇਤੀ ਗੇੜਾ ਮਾਰੇ।'

ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਸੋਚਦਾ, 'ਅਸੀਂ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਕੋਲ ਕੋਠਾ ਪਾ ਲਈਏ। ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਜ਼ ਆਈਏ ਤੇ ਨਾ ਜਾਈਏ।'

ਮੈਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਤਾਈ ਨੇ ਅੱਜ ਕੀ-ਕੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਰੱਬ ਤੇਰੀ ਤਾਈ ਦੀ ਝੋਲੀ ਬੀ ਭਰੇ!'

'ਉਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਜਲੋਧਰ ਹੋ ਗਿਆ - ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਲਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸਬੇਰੇ ਈ ਪਚਾਉਂਦਾ ਸੀ - ਨਈਂ ਬਧੀਊ ਸੀ। ਕੁੜੀ ਜੰਮੀ ਤਾਂ ਅਈਂਦਾ ਈ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਰੱਬ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇਬੇ ਤੇ ਉਮਰ ਲਾ ਕੇ ਦੇਬੇ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

'ਜੜ੍ਹ-ਮਣਿਆਦ ਲਈ ਰੱਬ ਆਪੇ ਈ ਬੂਟਾ ਲਾਊਗਾ - ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ ਨਾ ਪਈਲਾਂ ਈ ਬਥੇਰਾ ਅਨਿਆਂ ਹੋ ਗਿਆ।'

ਮੈਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤਾਇਆ ਓਦਣ ਬੱਡੇ ਬਾਬੇ ਬਾਰੇ ...?'

'ਉਅਨੇ ਚਾਚੇ ਤੋਂ ਬੋਤਲ ਲਈ ਪੈਹੇ ਮੰਗੇ ਸੀ - ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦਸਹਿਰੇ ਦੁਆਲੇ ਪੀਣੀ ਸੀ - ਚਾਚੇ ਨੇ ਝਿੜਕ ਦਿੱਤਾ ਪਈ ਸ਼ਰਾਬਾਂ-ਕਬਾਬਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਹੇ ਹੈ ਨਈਂ - ਹਾਅ ਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੱਲ।' ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਡਾਕਟਰ ਸਰਦਾਰਾ ਸੁੰਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਓਹਅਲਾਂ ਈ ਤੁਰ ਪਈਂਦਾ ਜਦੋਂ ਦਾ ਮੈਂ ਗਿਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੀਤ ਨੇ ਬਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਮਾਮਾ ਫਫੜੇ ਈ ਕਰੀ ਜਾਬੇ - ਬਸ ਆਹ ਮਰੀਜ ਦੇਖ ਕੇ ਚਲਦੇ ਆਂ ਹੁਣੇ ਈ ... ਹਈਦਾਂ ਈ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਆਂਙੂੰ ਖੇਖਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਪੈਹਰ ਲਿਆਤੀ। ਫੇ ਕਹੇ ਉਮਰ ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਆਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆ - ਚੱਕਿਆ ਆ ਬੜਾ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ।'

'ਬੰਦੇ ਦੇ ਕੀ ਹੱਥ-ਬੱਸ ਆ - ਹੁਣ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀਅ ਦੇਬੇ - ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟ ਜਾਊਗਾ।' ਮਾਂ ਕੋਲ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲਈ ਏਹੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਤਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਦੇ ਵਾਰਿਸ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਭਰ ਸਿਆਲ ਵਿਚ ਨਿੱਘ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ।

ਇਕ ਦਿਨ (ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1966) ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈਏ ਨੇ ਸੋਹਲਪੁਰੋਂ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਮਲਕੀਤ ਕੋਰ ਦੇ ਕੁੱਛੜ ਕੁੜੀ ਆ!'

'ਰੱਬ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ...।' ਮਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਟਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਚਲੋ, ਰੱਬ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਕਰੇ!'

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਤਾਈ ਕੋਲ ਨਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜਣੇਪੇ ਵੇਲੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੇਡਦਾ ਉਹਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਦਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਆਹ ਦੇਖ ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਆ ਗਈ ਆ। ਹੋਰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਮੀ ਕਰ ਕੇ ਗੀਗਨੋਆਲ (ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਗੀਗਨਵਾਲ, ਜਲੰਧਰ) ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈਂ! ਨਾਲੇ ਦੇਬੀ ਨੂੰ ਖਲ੍ਹਾਇਆ ਕਰੀਂ।'

ਦੇਬੀ ਰੂੰ ਵਰਗੀ ਨਰਮ ਮੋਟੀ-ਭੁੱਚਰ, ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ- ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕਦਾ - ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਹੁੱਬ ਕੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਭਰਦੀ। ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਦਾਦੀ ਰਾਓ ਧੌਣ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਨਸਵਾਰ ਦੀਆਂ ਚੂੰਢੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿਚ ਧੱਕਦੀ। ਮੈਂ ਮਲ੍ਹਕ ਦੇਣੀ ਉਹਦੀ ਵੱਖੀ ਵਾਲੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸਵਾਰ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ। ਮੁੜ ਨਸਵਾਰ ਸੁੰਘਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੇਬ ਟੋਂਹਦੀ - ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦੀ, 'ਸਾਹ ਲਾ ਦਾਦੇ ਮਰਾਉਣਿਆਂ, ਮੈਂ ਲਈਨੀ' ਤੇਰੀ ਖ਼ਬਰ, ਬੰਦੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਬਣ ਕੇ ਡੱਬੀ ਦੇ ਦੇ।'

ਅੱਗਿਓਂ ਮੇਰੇ ਨੱਚਣ-ਟੱਪਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਪੋਪਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਭ ਹੀ ਹਿੱਲਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਗੱਭੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਛੱਪਰ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲ ਵੇਖਦੀ। ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉਧਰ ਡੰਡਾ ਟੋਲ੍ਹਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਪੌੜੀ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਡੰਡਾ ਉੱਤਰ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ, ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰਦੀ, 'ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਲਈ ਚਾਹ ਲੈ ਜਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ।'

ਮੈਂ ਬੰਬੀ 'ਤੇ ਬਾਬੇ ਮੋਹਰੇ ਚਾਹ ਦਾ ਡੋਲੂ ਰੱਖਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਗਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਹ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਪੋਸਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿਉਂ ਕੇ ਮਲ਼ਦਾ, ਪੋਣੇ ਵਿਚ ਪੁਣਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਚਾੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਨਸਵਾਰ ਸੁੰਘਣ ਕਾਰਣ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲਾਖੀ ਭਾ ਮਾਰਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਅਤੇ ਝੜ ਕੇ ਛੋਟੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਵਿਰਲੀ ਚਿੱਟੀ-ਕਾਲੀ ਤੇ ਮੈਲ਼ੀ ਜਿਹੀ ਦਾਹੜੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ, 'ਗੁੱਡ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਮੇਤੋਂ ਚਾਹ ਨਾ ਮੰਗੀਂ ਤੇ ਨਾ ਈ ਰਾਹ ਵਿਚ ਪੀਮੀ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਡੋਡੇ (ਪੋਸਤ) ਹੁੰਦੇ ਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਫਸਿਆਂ ਆਂ ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਨਾ ...।' ਫਿਰ ਚਾਹ ਦੇ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਮੱਤ ਦਿੰਦਾ, 'ਮੇਹਨਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰਾਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਐਮੀਂ ਥੋੜ੍ਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਦੱਬ ਕੇ ਬਾਹ ਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਖਾਹ। ਭਾਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਅਮਲ ਲੱਗਾ ਆ ਪਰ ਮੈਂ ਟੈਮ ਥੋੜ੍ਹੋ ਗੁਆਉਨਾ - ਬੰਦਾ ਜਿੰਨੇ ਜੋਗਾ ਹੋਬੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।'

ਬਾਊ ਦੇ ਗਲ਼ ਤੇ ਤੇੜ ਦੇ ਲੀੜੇ ਅਕਸਰ ਮੈਲ਼ੇ ਹੁੰਦੇ। ਅੜਿੱਕੇ ਬਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੱਛੇ ਦੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਮਾਰਦਾ। ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕਾਲੇ-ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਜਟੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਚੱਪਾ-ਚੱਪਾ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਜੂੰਆਂ-ਲੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਖਨੂਹਾ ਫੇਰਦਾ ਤਾਂ ਪੋਲੀ ਜਿਹੀ ਬੱਧੀ ਪੱਗ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਅੱਧੀਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿੱਕਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਹਾੜ੍ਹੀ-ਸਉਣੀ ਹੀ ਨਹਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਤੋਂ ਇਉਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬੱਕਰੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਊ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਤੇ ਮੈਂ ਪਸੂਆਂ ਲਈ ਚਰ੍ਹੀ, ਬਾਜਰਾ, ਗਾਚਾ, ਬਰਸੀਨ, ਚਟਾਲਾ, ਸੇਂਜੀ, ਲੂਸਣ ਵੱਢਦੇ। ਛੋਲੇ, ਮਸਰ, ਮੇਥੇ, ਰੁਆਂਹ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਸੌਂਫ, ਅਲਸੀ, ਅਰਹਰ ਪੁੱਟਦੇ-ਵੱਢਦੇ। ਗੰਨੇ ਛਿੱਲਦੇ - ਬੇੜਾਂ ਵੱਟਦੇ। ਮਿਰਚਾਂ-ਗੰਢਿਆਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਂਦੇ। ਮੂਲੀਆਂ-ਸ਼ਲਗਮਾਂ ਦੇ ਬੀ ਚੋਕਦੇ - ਸ਼ਕਰਕੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਕੱਟ-ਕੱਟ ਬੀਜਦੇ - ਕਮਾਦ ਦਾ ਬੀ ਟੁੱਕਦੇ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਾ ਅੱਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਲਵਾਂ।

ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਊ ਨਸਵਾਰ ਦੀ ਡੱਬੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਚੂੰਢੀ ਭਰ ਕੇ ਨਾਸਾਂ ਅੰਦਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ। ਵਿਸਮਣ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ ਵਿਚ ਝੋਕ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਦੱਬ-ਦੱਬ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ - ਘਰ ਦਾ ਦਲਿੱਦਰ ਚੱਕ ਹੋ ਜਾਊ।' ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਬਾਊ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧੁਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤਰੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਹਦੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੱਸ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

ਇਸੇ ਦਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਰੀਹ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਫਾਂਡਾ ਕਰਾਉਣ ਆਉਂਦਾ। ਬਾਊ ਬਾਬਾ ਹਥਲਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਗੁੱਡ ਔਹ ਡੇਕ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜ ਲਿਆ!'

ਮੈਂ ਪੱਤੇ ਲਿਆ ਫੜਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਗੀ ਦੀ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ, 'ਇਕ ਬਾਰੀ ਹੋਰ ਝਾੜਾ ਕਰਾ ਜਾਈਂ - ਕਿਹੜਾ ਮੁੱਲ ਲਗਦਾ, ਰੱਬ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ, ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਸੱਚ ਆਉਂਦੀ ਬਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਆਈਂ।'

ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਦਾ ਬਾਊ ਦੱਸਦਾ, 'ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਆ - ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਕੀ ਆ - ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਆ।'

 ਓਧਰ, ਵੱਡਾ ਬਾਬਾ ਹਾਕ ਮਾਰਦਾ, 'ਗੁੱਡ ਆ ਜਾ ਝੂਟੇ ਲੈ ਲਾ।'

ਮੈਂ ਦੁੜੰਗੇ ਲਾਉਂਦਾ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਹਾਗੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਥਾਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਤੁਣਕਦਾ ਤੇ ਪਰੈਣ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਉਲਾਰ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਬੋਲ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਧੁਆਡਾ ਬੇੜਾ ਤਰ ਜਾਏ।'

ਝੂਟਿਆਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵੱਡਾ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਟਾ ਪਿਸਾਉਣ ਬਹਿਰਾਮ ਸਰਿਸ਼ਤਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਗੱਡੇ ਦੇ ਟਾਇਰ ਨੂੰ ਪੈਂਚਰ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਭੋਗਪੁਰ ਨੂੰ। ਮੈਂ ਗੱਡੇ ਦੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੂਲੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਪਸੂਆਂ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੱਥਾਂ ਫੜ ਕੇ ਬਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਗੱਡਾ ਹਿੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜੀ ਅਸੂਲ ਜ਼ਰੂਰ ਵਰਤਦਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਗੱਡੇ ਦੀ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾ ਦੇ, ਕੋਈ ਰੱਸਾ ਜਾਂ ਦਾਤੀ ਨਾ ਖਿਸਕ ਕੇ ਡਿਗ ਪਬੇ।'

ਵੱਡਾ ਬਾਬਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਆਪਣੀ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ ਨੂੰ ਸੁਆਰ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਜੋ ਉਹਦੇ ਭਰਵੇਂ ਗੋਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਫੱਬਦੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਾਂ ਮਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ 777 ਨੰਬਰ ਦੀ ਮਲਮਲ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਗ ਚਿਣ-ਚਿਣ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਚਿੱਟੇ ਕੁੜਤੇ-ਪਜਾਮੇ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਤਨ-ਮਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿੱਖਰੀ-ਨਿੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ। ਉਹਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ।

ਬਾਬਾ ਅਰਜਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਬੋਲਦਾ - ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਕਦਾ-ਝਿੜਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹਤੋਂ ਸਾਰੇ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੇ। ਉਹਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਢਿੱਲ ਦੇ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਡਰਦਾ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ ਸਾਊ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਂਗ ਰਚਦਾ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਘਰ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਬੀ ਨੂੰ ਖਿਡਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅੱਠਵੀਂ-ਨੌਵੀਂ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਕਦੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ 'ਘੋੜਾ' ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਝੂਟੇ ਦਿੰਦਾ, ਹਸਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ 'ਅੱਥਰਾ ਘੋੜਾ' ਬਣ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਡੇਗ ਕੇ ਰੁਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦਿਆਂ ਤਾਈ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਹੋਰ ਡੇੜ੍ਹ-ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਡ ਤੂੰ ਟਾਂਡੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਪੈਣਾ - ਫੇ ਕੌਣ ਖਲ੍ਹਾਊ?'

ਦੀਸ਼ੀ (ਦੇਬੀ ਦੀ ਭੂਆ ਦੀ ਧੀ ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ) ਜੁ ਆ -ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੇ ਈ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬਣ ਜਾਣਾ।'

ਸੋਹਲਪੁਰੋਂ ਪਰਤਣ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਲਮਕਦਾ ਝੋਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੜਬ ਜਾਂ ਸੇਂਜੀ ਜਾਂ ਬਰਸੀਨ ਦੀ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ। ਦੇਬੀ ਤੇ ਤਾਈ ਬਾਰੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੋਚਦਾ ਤਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਭਾਰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਈ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਭਦੇ ਜਦੋਂ ਹਵੇਲੀਓਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਕਹੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨਿਰਾ ਜੱਟ ਲਗਦਾਂ।'

ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਦਾਦੀ ਰਾਓ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

**

ਟਾਂਡਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪੈਣ ਕਾਰਣ ਮੇਰਾ ਸੋਹਲਪੁਰ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਗਿਆ। ਤਾਈ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਬਾਬੇ ਮਿਲਣ ਆਉਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹੇ ਘੱਲਦੇ ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਵੇਂ ਸਹੇੜੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਕਦੀ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਕਦੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ। ਜਦੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੱਸਦੇ, 'ਐਨ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਮੌਜਾਂ, ਇਕ ਬਾਰੀ ਚੱਲ ਤਾਂ ਸਹੀ।' ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਬੀ.ਏ. ਪਾਰਟ-2 ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਨਕਾਂ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਲੱਗੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ।

'ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਆਉਨਾ ...! ਮੀਂਹ ਹੱਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਧਿਆਨ ਨੇ ਆਖਿਆ।

ਉਹ ਲੌਢੇ ਕੁ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, 'ਗੁੱਡ ਤੇਰਾ ਭਾਈਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸ ਦਈਂ ਪਈ ਚੌਥ (26-6-1977) ਚਾਚਾ ਅਰਜਣ ਸੁੰਹ ਗੁਜਰ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਦਮਾਗ ਦੀ ਨਾੜ ਫਟ ਗਈ ਸੀ।'

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੱਪਲ ਥੱਲੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਗੁਟਕਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 'ਜਪੁਜੀ' ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ 'ਰਹਿਰਾਸ' ਪੜ੍ਹਦਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਦੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲਾਵੀ-ਠੇਕੇ ਦੀਆਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਗਾਹੁਣ ਲਈ ਫਲ੍ਹਾ ਪਾਉਂਦਾ - ਕਦੀ ਡਿੱਗੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੱਡੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਪਸੂਆਂ ਨੂੰ ਹਿੱਕਦਾ, ਕਦੀ ਭਾਈਏ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਏ, ਦਬਾਏ ਤੇ ਸੁਕਾਏ ਤਮਾਖੂ ਦਾ ਗੱਡਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਰੰਮ ਦੇ ਗਲਾਸ ਪੀਂਦਾ ਨਾਲੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਦਿਸਦਾ-ਸੁਣਦਾ, 'ਦਬਾਨ ਆਹ ਦੇਖ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਗੁੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨੰਘ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਰਫ਼ਲ ਨਈਂ ਸੀ ਛੱਡੀ - ਪਨਾਮਾ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਉਦੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ।'

ਤਾਇਆ ਵੀ ਹੁੱਬ ਕੇ ਦੱਸਦਾ, 'ਅਸੀਂ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਆਲੇ ਬੀ ਮਿਜ਼ੋਆਂ ਦੇ ਬੜੀ ਲੱਠ ਫੇਰਦੇ ਆਂ - ਪਰ ਮਜਾਲ ਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਭੇਤ ਦੇ ਦੇਣ - ਫ਼ੀਜ਼ੋ ਬੜੀ ਚੀਜ਼ ਆ।'

ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸਣ ਕੱਢਦਾ ਹੋਇਆ ਧੂਣੀ ਸੇਕਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਦਿਸਦਾ-ਸੁਣਦਾ, 'ਹਾਅ ਬਰਾਮ (ਬਹਿਰਾਮ ਸਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੇ ਥੇਹ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਇਕ ਭਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਹੈ) ਆਲੀ ਬੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਬੇੜੀ ਬੱਝਦੀ ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਦੇਖੀਊ ਆ।'

ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਲੱਠੇ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਕਮੀਜ਼-ਪਜਾਮਾ ਘੁੰਮ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਠਵੀਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਰਧਾਮ ਯਾਤਰਾ ਪਿੱਛੋਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ - ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਾਊ ਬਾਬੇ ਕੋਲ ਵੀਹ-ਬਾਈ ਰਾਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਵੇਲੀ ਸੁੱਤਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈਏ ਨੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ 'ਆਹ ਘਰ ਮੋਹਰਲਾ ਇਕ ਮਰਲਾ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇ ਗਿਆ ਚਾਚਾ। ਗੁੱਡ ਲਈ ਫੀਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੈਹਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣੀ ਤਾਂ ਚਾਚੇ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, ਜਿੰਨੇ ਚਾਈਦੇ ਆ ਅਲਮਾਰੀ 'ਚੋਂ ਲੈ ਲਾ - ਬਾਕੀ ਸਮ੍ਹਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਈਂ।'

ਭਾਈਏ ਨੇ ਫਿਰ ਰੁਕ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਜਦੋਂ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਅਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਕਹਿਣਾ - ਠਾਕਰਾ ਤੁਸੀਂ ਸੀੜਾਂ (ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜ-ਛੇ ਫੁਟ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਤਲੀ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਜੁਗਤ) ਪੱਟ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਰਿਜਕੇ ਪਾ ਤਾ, ਪਈਲਾਂ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਬੀਂਡੇ ਬੋਲਦੇ ਸੀ। ਦਾਣਾ-ਫੱਕਾ ਖਾਣ ਜੋਗਾ ਬੀ ਮਸੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਹੁਣ ਸੌ-ਸਵਾ ਸੌ ਬੋਰੀ ਕਣਕ ਦੀ ਮੰਡੀ ਸਿੱਟਦੇ ਆਂ। ਇਹ ਧੁਆਡੇ ਪੌਂਖੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਆ। ਅਸੀਂ ਜਨਮਾਂ ਤਕ ਧੁਆਡਾ ਦੇਣ ਨਈਂ ਦੇ ਸਕਦੇ।'

ਭਾਈਏ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਮੁੱਕ ਸਨ, 'ਚਾਚੇ ਦਾ ਬਾਘ ਅਰਗਾ ਮੂੰਹ ਹੁੱਬਦੇ ਦਾ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਜਦੋਂ ਹਬੇਲੀ ਕੁੱਪ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਪਈਲੇ ਢਾਹੇ ਕੁੱਪ ਦੀ ਤੂੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਮਜਾਮੇ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸੌ-ਸੌ ਦੇ ਨੋਟ ਉਹਨੂੰ ਫੜਾਉਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਚੇਤਾ ਬੀ ਨਈਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਹੇ ਫੜਦਿਆਂ ਚਾਚੇ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, ਅਮਾਨਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਜਮੀਂ-ਅਸਮਾਨ ਬੱਝਿਓ ਆ ਭਾਈ, ਨਈਂ ਤਾਂ ਪਈਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ? ਤਾਂਹੀ ਠਾਕਰਾ ਮੈਂ ਕਹਿੰਨਾ ਪਈ ਗਰੀਬ ਦੋ ਸੇਰ ਦਾਣੇ ਬਾਧੂ ਬੀ ਲੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਆ - ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਸਾਡਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਆਂ। ਘਰ ਆਂਙੂੰ ਟੁੱਟ-ਟੁੱਟ ਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆਂ। ਧੁਆਡੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਅਲਾਦ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਚੇਤੇ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ - ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਆਂ। ਐਮੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੀਊ ਆ - ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਵਿਚ!'

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਬੁੜ੍ਹਾ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਊ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰਾ ਗਿਆ - ਹੁਣ ਆਪੇ ਈ ਜਿੱਦਾਂ ਮਰਜੀ ਨਿਬੜਨ। ਚਾਚੇ - ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨੰਘ ਗਈ - ਐਮੀਂ ਕਈਏ!'

'ਬਾਊ ਬੀ ਕੰਢੀ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖੜਾ ਹੁਣ - ਕੀ ਪਤਾ ਕਿਹਲੇ ਕੀ ਹੋ ਜਾਏ।' ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮੰਗੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ।

'ਉਹਦਾ ਬੀ ਹਿਆਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੁਣ - ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਈ ਤੁਰਾ-ਫਿਰਦਾ ਲਗਦਾ।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ 'ਸਾਡੀ ਬੀ ਸੋਹਣੀ ਨਿਭ ਗਈ ਆ - ਨਾ ਕਦੀ ਬੋਲੀ ਨਾ ਉਲ੍ਹਾਮਾ, ਦੇਖ ਲਉ ਪਈ ਸਾਗ-ਪੱਠਾ, ਗੰਨੇ-ਛੱਲੀਆਂ ਜਿੱਦਾਂ ਮਰਜੀ ਟੱਕ ਤੋਂ ਬੱਢ ਲਿਆਈਏ। ਕਦੀ ਬਿਆਹ - ਬਾਂਢੇ (ਵਿਆਹ-ਵਾਂਢੇ) ਜਾਣ ਹੋਬੇ ਤਾਂ ਪੱਠੇ ਕੁਤਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਆ। ਕਣਕ ਬੱਢਦਿਆਂ ਕੋਲ ਤਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਈਂ ਆਏ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ: ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ)

'ਸਾਰਾ ਚਮਾਰ-ਵਾੱਧਾ ਪੜ੍ਹਨ ਡਹਿ ਪਿਆ - ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਮਾਕ ਖਰਾਬ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਉਕਰੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੌਣ ਕਰੂਗਾ! ਭੱਈਏ? ਡਾਕਾਂ ਬੰਨ੍ਹ-ਬੰਨ੍ਹ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਹੜੇ? ਦਸ ਬਾਰੀ ਕਹੋ ਤਾਂ ਇਕ ਬਾਰੀ ਹੱਥ ਹਲਾਉਂਦੇ ਆ - ਉੱਤੋਂ ਦਸ-ਦਸ ਰੋਟੀਆਂ ਪਾੜਦੇ ਆ!' ... 'ਬੂਝੜ' ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਤਾਂ-ਅੱਠਾਂ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ।

ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਲੱਦਿਆ ਵਿਚਾਰ ਤੁਰਤ ਆਇਆ, 'ਸਾਡੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬੁੱਤੀਆਂ ਕਰ-ਕਰ ਉਧਾਰ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ - ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਠਾ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਉਹਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਨ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਚਾਹ ਸਾਡੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਦੀ ਟਿੱਚਰ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ:

‘ਚਾਹ ਚੂਹੜੀ, ਚਾਹ ਚਮਿਆਰੀ, ਚਾਹ ਨੀਚੋਂ ਕੀ ਨੀਚ
ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪਾਰ ਥੇ, ਜੇ ਚਾਹ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਬੀਚ।’

ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮਨ ਦਾ ਮੋਕਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਪਲ ਵਿਚ ਸੁੰਗੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਹ ਦੇ ਘੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਗਲਾਸ ਵਿਚਲੀ ਤੱਤੀ ਚਾਹ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਉਹਦੀ ਧੌਲੀ ਦਾਹੜੀ ਪੁੱਟ ਦਿਆਂ - ਜ਼ਰਾ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ ਕਿ ਤਨ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਰਦਾ ਹੈ! ਉੱਧਰ ਭਾਈਏ ਦੇ ਬੋਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਦੇਖ ਉੱਠ-ਨੱਠ ਕਰ ਕੇ, ਸਹੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਅਰਗੇ ਨੋਟ ਫੜ ਕੇ ਤਈਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦਾਖਲ ਕਰਾਤਾ! ਬੰਦੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਕਰੀਂ - ਬਿਆਜ ਸਣੇ ਮੂਲ ਮੋੜਨਾ!'

ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਿਆਲ ਜੁਬਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

ਲੋਕ ... ਨੂੰ 'ਬੂਝੜ' ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਦੀ ਬਹੁਤੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਘੱਟ ਕਾਲੀ ਭਰਵੀਂ ਦਾਹੜੀ ਖ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਕ ਸੰਘਣੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵੱਟ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਤੁੰਨ ਲੈਂਦਾ। ਇਉਂ ਉਹਦੀ ਦਾਹੜੀ ਬਿੱਜੜੇ ਦੇ ਆਹਲਣੇ ਵਰਗੀ ਪੋਲੀ ਤੇ ਲਮਕਦੀ ਜਿਹੀ ਲਗਦੀ। ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੁਆਲੇ ਇੰਨੀ ਚਰਬੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ!

ਜਦੋਂ 'ਬੂਝੜ' ਦੇ ਬੋਲ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਦਿਲ 'ਤੇ ਟੋਕਾ ਚੱਲਦਾ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਕੁਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ। ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਸੋਚੇ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਹੀਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਹੈ - ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕੰਬਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਾਈਏ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਲਾਟ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ। ਨਿਗਾਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਉਹਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਕਮਾਈ ਵੱਲ। ਜਦੋਂ ਭਾਈਏ ਦੇ ਭਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦੀ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਜੀਅ-ਭਿਆਣਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੇ ਦੋ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨੇ ਦੋਧੇ ਦੰਦ ਕੱਢੇ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇ ਅਜੇ ਟੁੱਟੇ ਨਹੀਂ।

ਦਰਅਸਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ - ਸਾਡੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਛੜ-ਕੰਧੇੜੀ ਚੁੱਕਿਆਂ ਹੁਣ ਸੰਗ ਆਉਂਦੀ ਆ।'

ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਦੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਨਰਾਜ਼। ਅਖ਼ੀਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ, 'ਰੱਬ ਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿੱਦਾਂ ਧੱਕੇ ਮਾਰੇ!' ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਆਖੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜੁੱਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦਾ, 'ਸਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦਾ – ਲੱਗ ਪਪਿਆ ਮੱਤਾਂ ਦੇਣ ... ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਮੈਂ ਰੱਦੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਬਹਿ ਜਾਮਾਂ।'

ਮੈਂ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ - ਘਰ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਭਾਈਏ, ਮਾਂ ਤੇ ਦਾਦੀ ਸਣੇ ਅਸੀਂ ਦਸ ਜੀਅ ਚਾਰ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਨ ਤੇ ਇਸ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸੌਂਦੇ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੁੰਮਸ, ਵੱਟ-ਘੁੱਟ ਤੇ ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਪਸ਼ੂ ਬੱਝਦੇ। ਘਰ ਵਿਚ ਭੀੜ-ਨਿਰੀ ਸਿਰ ਪੀੜ। ਤੌਬਾ! ਤੌਬਾ!

ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ... ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਚਿਮਨੀ ਵਾਲਾ ਟੇਬਲ-ਲੈਂਪ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਲਾਟ ਦੀ ਲੋਅ ਟਿਕਵੀਂ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਵਾ ਹੁਣ ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਸਰ ਰਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲੈਂਪ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ - ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੱਲ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਮੈਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਜੁਗਤ ਸੁੱਝੀ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਡਾਹਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਬਣਾਈ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ-ਸੌਂ ਲਵਾਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਰਾਮਪਾਲ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ।

... ਤੇ ਉੱਧਰ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ-ਕਾਪੀ, ਫਿਰਨ-ਤੁਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ। ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਪਿਆ ਅਥਾਹ ਗਿਆਨ। ਸੋਚਦਾ - ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਵੇ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪਲ੍ਹਰਨ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦਾ।

ਇਨ੍ਹੀਂ ਹੀ ਦਿਨੀਂ (5 ਅਕਤੂਬਰ, 1972) ਅਚਾਨਕ ਮੋਗਾ ਗੋਲੀ-ਕਾਂਡ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਸਾਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਟਾਂਡਾ ਸਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਚੇ ਲੰਮੇ ਦਾਹਵਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਖ਼ੌਲਦਾ। ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਦੋਂ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਫੜਾਈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਹੈ ਕੀ?

ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਸਤ ਵਾਪਿਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਕਿਉਂ ਦਰਕਦਾ ਮੋਕ ਮਾਰੀ ਜਾਨਾਂ - ਕਮ-ਦਿਲਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾ!'

ਮੈਂ ਬੋਝ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਕਾਲਜ ਨਾ ਗਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਲਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਭਾਈਏ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ, 'ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਮਢੀਰ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਲੱਗਿਓ ...।'

ਭਾਈਏ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਲਹਿੰਦੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਸੋਚਦਾ - ਭਾਈਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਉਂ ਕਿਉਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

ਕਾਲਜ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਕੰਢੇ ਬਾਂਸਾਂ, ਨਿੰਮਾਂ, ਟਾਹਲੀਆਂ ਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁਰਮਟ ਵਿਚਕਾਰ ਖੂਹ ਵਾਲੀ ਬੀਤੀ ਘਟਨਾ ਮੁੜ ਬਦੋਬਦੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ - ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਤੀਜੀ-ਚੌਥੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਨੇ ਮਲ਼ਵੀਂ ਜੀਭੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਗੁੱਡ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਕਰਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਖੂਹ ਹੱਕਣ ਘੱਲਦੇ - ਮੇਰਾ ਅਵਤਾਰ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਜਾਊਗਾ।'

ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਮੈਂ ਖੂਹ ਹਿੱਕਦਾ ਗਾਧੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਝੂਟੇ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਈ ਸ਼ਾਹਵੇਲੇ ਦਾ ਭੱਤਾ ਲੈ ਆਈ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ, 'ਗੁੱਡ, ਜਰਾ ਕੁ ਭੁੰਜੇ ਉਤਰੀਂ, ਤੇਰੇ ਤਾਏ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਭਰਨਾ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਆੜ 'ਚੋਂ ਈ ਪੀ ਲਮੀਂ।'

ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੂਲ ਵਾਂਗ ਖੁੱਭ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀ (ਤਾਈ ਤਾਰੋ ਦੇ ਪਤੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੱਲ) ਗੱਡਾ ਵਾਹੁੰਦਾ ਮੈਂਹੇਂ ਦੇ ਪੁੜਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਆਰ ਖੁਭੋ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਦਾ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਪਾਣੀ।

ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਛਿੜੇ ਹੋਏ ਡੂੰਮਣੇ ਵਲ ਨਿਗਾਹ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਰਾਹ ਲਾਗਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਉੱਤੇ ਕੜਬ ਲੱਦਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਡੂੰਮਣੇ ਨਾਲ ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਬੇਵਸੀ ਵਿਚ ਉੱਜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀਆਂ ਨਾਲ।

ਕਾਲਜ ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਦ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਭੂਤਰੇ ਸਾਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਦਿਸਦੇ। ਕੋਈ ਨੇਤਾ-ਨੁਮਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਾਹਾਂ ਉਲਾਰ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸਾਥੀਓ ਬਟਾਲੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਗਈ ਆ, ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜ਼ਖਮੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਆ। ਇਹ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਘੜੀ ਆ - ਆਓ, ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰੀਏ। ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੇ ਲਾਈਏ - ਮੈਮੋਰੰਡਮ ਭੇਜੀਏ - ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ, ਜਿੱਤ ਤੁਹਾਡੀ ਆ - ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ! ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ!'

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਹੂ-ਭਿੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ। ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਲਜ 39 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਬੰਦ ਰਿਹਾ। ਰੁੱਤ ਸਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ।

ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਬਲਬੀਰ - ਇਹਦਾ ਅਰਥ-ਭਾਵ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਪਦਾ - ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਵੰਗਾਰ-ਲਲਕਾਰ ਤੇ ਮੋਟੀ ਗੱਲ ਕਿ ਜਾਤ ਦਾ ਕਲੰਕ ਨਾ ਝਲਕਦਾ। ਨਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਚੰਦ' ਮੈਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚ ਕੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀਣ-ਕਮੀਨ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਫੈਲਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ।

ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਜਦੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਭੋਗਪੁਰ ਤੋਂ 'ਸੀਤਾ-ਰਾਮ' ਦਾ ਕਲੰਡਰ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਪਾੜ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਮਧੋਲ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ।

ਭਾਈਏ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਕਾਰਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਕਮੂਤ ਦੀਏ ਮਾਰੇ? ਏਦਾਂ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਊ!'

'ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇਸ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।' ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸੂਮ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਹੁਰੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕ ਤੋਂ ਆਏ ਆਰੀਆ ਪੁੱਤਰ ਆ - ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਆਂ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡਾ ਰਾਜਭਾਗ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਅਛੂਤ ਬਣਾ ਤਾ ...। ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ...। ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਆ। ਕੋਈ ਕਿਲਾ ਬਣਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਲੀ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ - ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ 'ਪੁੰਨ' ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਅਛੂਤ - ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਕੁਕਰਮ'? ... ਨਾਲੇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਬੀੜ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਾਈਦਾ ... ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਕਿੱਦਾਂ ਹੋਏ ...?' ਮੈਂ ਦਮ ਮਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਾਓ। ... ਤੇ ਮੈਂ ਮੋਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸਿਗਾ ਪਈ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਆਂ - ਸਾਡੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਆ!'

'ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਪਤਾ ਨਈਂ ਸੀ ਪਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨਸੂਬੇ ਆ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ।

ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਭਾਈਏ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਚਾਹੁੰਦਾ ਮੈਂਮ੍ਹੀਂ ਆਂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪਖੰਡੀ-ਦੰਭੀ ਚਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਏਦਾਂ ਉਲਟਾ ਦਈਏ ਜਿੱਦਾਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਬੋਹੜ-ਪਿੱਪਲ ਨੂੰ ਪੁੱਟਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੋਛੇ ਪਾਏ ਸੀ। ਪਰ ਗੱਲ ਇਹ ਆ ਪਈ ਕੱਲੇ-ਕੱਲੇ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਛ ਨਈਂ ਬਣਨਾ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਸਲਾ - ਸਾਂਝਾ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨਾ ਚਾਈਦਾ!'

ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਸੁਆਰਦਿਆਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਠਾਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤਸੱਲੀ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਤਲਾਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਭਾਈਆ ਮੇਰੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉੱਤੋਂ-ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਝਿੜਕਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ - ਨਾਂ ਬਦਲ ਲਵਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਕੀਤੀ - ਨਾਂ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ - ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਬਿੱਤਲੇ ਬਤਾਊਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਪਹਿਰਾ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਝਲਕਦਾ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਣਾ ਮੇਰਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਭਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਲਾਨਾ ਪੇਪਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬੱਸ ਅੰਦਰ ਹੋਈ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਵਿ-ਹਾਦਸਾ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਰ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂਹੜੀ ਮੱਸਿਆ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਲ ਇਉਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਹੋਈ -

'ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ...।' ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੋਂ ਇਕ ਅਣਖੀਲੀ ਤੇ ਰੋਸ ਭਰੀ ਜਨਾਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸਾਡੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਇਕਦਮ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤਿਰਸ਼ੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਦਾ ਉਹ ਜਮਾਤੀ ਮੁੰਡਾ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਾ ਪੈਣ ਦੇਵੇ, 'ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ - ਸਹਿਵਨ ਪੈਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਊ - ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ...।'

'ਬੜੇ ਓਵਰ-ਕਲੈਵਰ ਬਣ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਆ - ਘਰ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਨਹੀਂ? ਬੱਸ ਠਾਣੇ ਲੈ ਚਲੋ।' ਉਸ ਮਲੂਕ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਕੰਡਕਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਦਾ ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਹੋਰ ਰੋਹਬਦਾਰ।

'ਚੱਲ ਛੱਡ ਬੀਬਾ, ਹਊ ਪਰੇ ਕਰ!' ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀ ਜਮਾਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਏਦਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨਈਂ ਕਰਨੀ।'

ਜਿਉਂ ਹੀ ਅੱਡਾ ਆਇਆ ਅਸੀਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਤਰ ਗਏ। ਕੁੜੀ ਮਦਦ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹਿ ਗਈ।

ਮਸਾਂ ਚਾਰ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਗਏ ਤਾਂ 'ਉਸ' ਜਮਾਤੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਧਰਮ ਨਾ, ਹਲਕੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੋਤੇ ਦੀ ਚੁੰਝ ਵਰਗਾ ਤਿੱਖਾ ਨੱਕ, ਗੋਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਗੋਲ ਠੋਡੀ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆਂ ਭੁੱਖ ਲਹਿੰਦੀ ਸੀ!'

'ਲਹਿੰਦੀ ਕਿ ਚਮਕਦੀ।' ਮੈਂ ਟੋਣਾ ਮਾਰਿਆ। ਦੋ-ਚਾਰ ਹੋਰ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, 'ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਵਿਚ ਏਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਖ ਦਈਂ।'

ਡੂੰਘੀ ਰਾਤ ਤਕ ਇਹ ਘਟਨਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਗਈ। ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੁੜੀ ਸੱਚੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਹੱਕ-ਪੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੌਲ਼ਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਅਗਲੇ ਪੇਪਰ ਮੋਹਰੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵਿਚ ਪੈਨ-ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਚਪਨ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਬੀਜ ਮਨ ਵਿਚ ਅਚਨਚੇਤ ਫੁੱਟ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਤਕ ਮੈਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ-ਤੋੜਦਾ, ਲਿਖਦਾ-ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਬਣੀਆਂ ਤੇ ਅਖੀਰ ਡੇਢ ਕੁ ਸਫ਼ਾ ਭਰ ਲਿਆ। ਮਨ ਨੇ ਪੈਲ ਪਾਈ - ਖੰਭ ਫ਼ੈਲਾਏ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਤੁਕਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਾਵਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਕਾਲਜ ਦੇ 'ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ' ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਛਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਹ-ਕਾਫ਼ ਜਿੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਪੈਲ ਪਾਉਂਦਾ ਮੋਰ ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਲ ਦੇਖ ਝੁਰਦਾ - ਉਵੇਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਡਲ਼ੇ ਵਾਂਗ ਖੁਰਦਾ - ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਸਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਨ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਕੀਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣਾ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਬਦਲ ਲਵਾਂ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ: ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ) 

ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੰਜਾ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਨਾਹਗੀਰ ਵਾਂਗ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚਲੀ ਬੈਠਕ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਤਾਕੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖਿੜਕੀ ਮੋਹਰੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਇੱਟਾਂ ਚਿਣ-ਚਿਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਟੇਕਣ ਲਾ ਲਈ ਤੇ ਟੇਬਲ ਲੈਂਪ ਟਿਕਾ ਲਿਆ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਲੰਮੇ-ਦਾਅ ਸਰੀਏ ਉੱਤੋਂ ਇਕ ਚਾਦਰ ਪਰਦੇ ਵਜੋਂ ਲਮਕਾ ਲਈ। 'ਆਪਣੇ' ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਖੜੇ ਸੀਮਿੰਟ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ - ਕਈ ਉਦਾਸ ਤੇ ਕਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਰੌਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀਆਂ-ਟੱਪਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੈਟ ਵਾਲਾ ਸਿਰ, ਨਿੱਕੀਆਂ-ਤਿੱਖੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਿਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੈਨਿਨ-ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਉੱਭਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਫੱਬ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਜ ਗਿਆ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਂ-ਸੱਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦਾ ਚੰਦ ਜਿਵੇਂ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਕਮਾਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਉੱਡਦਾ ਗੁਬਾਰਾ ਫ਼ੂਕ ਨਿਕਲਣ ਕਾਰਨ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕਦਮ ਆ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦਰਅਸਲ, ਇਕ ਰਾਤ ਅਚਾਨਕ ਮੀਂਹ-ਹਨੇਰੀ ਆ ਗਏ। ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਪਰਦਾ-ਚਾਦਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਵਲ ਨੂੰ ਉੱਡੀ। ਟੇਬਲ-ਲੈਂਪ ਮੰਜੇ ਦੇ ਪਾਵੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉੱਬੜਵਾਹੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਭਿੱਜਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲੱਗਾ - ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੀ ਤਲ਼ੀ ਵਿਚ ਚਿਮਨੀ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਖੁੱਭ ਗਏ। ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਟਪਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜੇ ਤੇ ਮੈਂ ਭਾਈਏ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਜੇ ਹਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਬੈਠਕ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ...!'

ਭਾਈਏ ਦੇ ਅੱਧੇ ਬੋਲ 'ਤੇ ਹੀ ਹਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਬੈਠਕ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਲਈ ਪਰਾਲ਼ੀ ਦੀਆਂ ਟਿੱਟੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਝੜ ਵਿਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁੰਗਾਰੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਫੁੱਟ ਪਏ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਕਮਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇੰਨਾ ਭਾਵੁਕ ਮੋਹ ਤੇ ਲਗਾਅ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਚਾਹੇ ਕਣਕ ਵੱਢ ਕੇ ਮੁੜਾਂ, ਚਾਹੇ ਮੱਕੀ ਜਾਂ ਕਮਾਦ ਗੁੱਡਣ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਅੰਦਰ ਗੇੜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰਦਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਚਿਰ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਨਿੱਤ-ਨੇਮ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਥਕੇਵਾਂ ਲੱਥਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਸਤਾ ਕੰਮਾਂ ਜਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਤਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਤੇ ਵੇਲੇ-ਕੁਵੇਲੇ ਭਾਈਆ ਛਾਪਾ ਮਾਰਦਾ। ਪੁੱਛਦਾ, 'ਪੜ੍ਹਦਾ ਬੀ ਹੁੰਨਾ ਕਿ ਸੁੱਤਾ ਈ ਰਹਿਨਾ ... ਇਕ ਗੱਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲਾ - ਨਿਰਾ ਸ਼ੇਅਰੋ- ਸ਼ੇਅਰੀ ਨੇ ਢਿੱਡ ਨਈਂ ਭਰਨਾ - ਪਈਲਾਂ ਚੌਦਾਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਾ - ਫੇ ਜੋ ਮਰਜੀ ਇਹ ਕੁੱਤਖ਼ਾਨਾ ਲਿਖਦਾ ਰਹੀਂ।'

ਭਾਈਏ ਵਲੋਂ ਚਿਤਾਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਉਹਤੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਕ ਸੈਂਟਰ ਵਲੋਂ ਲਗਾਈ ਪੁਸਤਕ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭੁਸ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਮਾਰ ਕੇ ਘਰੋਂ ਜਾਂ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦਾ।

ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਤਾਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਚ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸੋਚ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਉੱਦਮ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ, ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ, ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਝੁਕਾਅ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਲ ਹੋਇਆ। ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼-ਬਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਭਾਸ਼ਨ-ਨੁਮਾ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ। ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀ ... ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ... ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉੰਨ੍ਹੀਵੇਂ-ਵੀਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ (1974-75) ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਰਾਂਚ ਤੇ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਦੀਆਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਬੈਠਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ - ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਮ ਹੀ ਭਰਵੀਂ ਤੇ ਅਮੁੱਕ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ। ਗੱਲ ਸਾਂਝੇ ਮਸਲਿਆਂ ਭਾਵ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਆਬਾਦੀ ਵਾਧੇ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ 'ਤੁਹਾਡੇ ਬੰਦੇ', 'ਤੁਹਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ', 'ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਹੜੇ', 'ਆਦਿ ਧਰਮੀਆਂ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਸਾਥੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ, 'ਐਮੇਂ ਨਾ ਗੱਲ ਵਧਾਓ ... ਜਾਤ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੋ - ਜਮਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋ - ਨਾਲ਼ੇ ਜਦੋਂ ਆਰਥਕ ਹਾਲਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਜਾਤ ਨੂੰ ਕੇਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ...!'

'... ਤੇ ਜਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ - ਸਾਡੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਦੇ ਬਾਬਤ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ...।' ਇਕ ਸਰਵਹਾਰਾ ਸਾਥੀ ਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

'ਬਈ ਮੈਂ ਪਾਰਟੀ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੋਵੇ। ਇਹਦਾ ਆਧਾਰ ਆਰਥਕਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾਲ਼ੇ ਲਿਆਕਤ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਆ ...।' ਸਾਥੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

'ਕਾਮਰੇਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰਵਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਦਾਈਏ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਆਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ - ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਬਰਾਬਰੀ, ਆਰਥਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਲੇ ਹੈ ਕੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਆ? ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ? ਨਾਲੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਆ - ਕੋਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਦੀ ਆ! ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਭਲਕੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਪਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੁਸੀਂ ਲੈ ਲਓ, ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਗੱਫ਼ਾ ਲੈਣਾ ਬੰਦ ਕਰੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ? ਨਾਲ਼ੇ ਆਪਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂ ...!' ਮੈਂ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, 'ਸਮਾਜਕ ਬਰਾਬਰੀ ਖਾਤਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਪਿਆਰ-ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ।'

'ਬਈ ਪਾਣੀ ਰਿੜਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ - ਜੋ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ - ਉਹ 'ਤੇ ਵਕਤ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰੋ ... ਜ਼ਮੀਨ ਜੱਟ ਦੀ ਜਾਨ ਆ ... ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦਾ - ਹਮ੍ਹਾਂ-ਤੁਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।' ਇਕ ਹੋਰ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਸਾਥੀ ਬੋਲਿਆ।

'ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਆ ਪਈ ਬਿਜਲੀ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਖਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਭਲਕੇ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਿੰਨੇ ਬੰਦੇ ਲਿਜਾਓਗੇ!' ਸਾਡਾ ਆਗੂ ਗੱਲ ਸਮੇਟਦਾ।

ਇਉਂ, ਪਾਰਟੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਨੰਗੀ ਅਸਲੀਅਤ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ 'ਪੁਰਾਣੇ' ਤੇ 'ਧਾਕੜ' ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ 'ਅੰਦਰਲਾ' ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗਾਤਰਾ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਪਾਰਟੀ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੈਂ 'ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ' ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸਾਹਿਤ ਜਿਸ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ, ਗਗੋਲ, ਸ਼ੋਲੋਖੋਵ, ਚੈਖੋਵ, ਅਕਸਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ, ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ (ਬਹੁਜਨਾਂ) ਵਲੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਤਰੱਕੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਕਰਨ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਮੀਹੀਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਲਬਲੀ ਮਚਦੀ। ਸੋਚਦਾ - ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਵਡੱਤਣ, ਸਮੂਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਹਿਕਾਰਤਾ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੇ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਬਦਲੇ ਗੰਦੇ-ਮੰਦੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਬੋਲ, ਜਾਤ ਦੇ ਮਿਹਣੇ, ਧੌਲ਼-ਧੱਫ਼ਾ ਤੇ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੈ ਕੀ?

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ - ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮੇ, ਜਾਤ-ਵੰਡ, ਅਧਿਕਾਰ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਥਾਂ ਮੱਲਦੇ ਗਏ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੋਹ-ਵਿਦਰੋਹ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪੇ ਬਦਲ ਕੇ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਲ ਮੇਰਾ ਝੁਕਾਅ ਵੱਡੇ ਛੜੱਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਬਠਿੰਡਾ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ, ਦਿੱਲੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸਾਂ ਵਿਚ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਾ, ਹਮਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਭਰਵੀਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ - ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਦੇਖ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਪਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੇ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਹਰੇ ਲਾਉਂਦੇ:

'ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਦੇਖੋ ਖੇਲ੍ਹ' - ਇਕ ਜਣਾ ਬੋਲਦਾ।

'ਖਾ ਗਈ ਬਿਜਲੀ ਪੀ ਗਈ ਤੇਲ' - ਬਾਕੀ ਅੱਗੋਂ ਬੋਲ ਚੁੱਕਦੇ।

'ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੂਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਡੁੱਲ੍ਹੂ' - ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਹਰਾ ਮਾਰਦਾ।

'ਉੱਥੇ ਲਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁੱਲੂ' - ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ।

ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸੀਂ ਹੇਠਲੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਤਿੱਖੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ 'ਫ਼ਿਰਕੂ' ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 'ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ' ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਕਹਿ ਕੇ ਲੰਮੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਦੇ - ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ 'ਸਿਰ ਫਿਰੇ ਨਾਸਤਿਕ' ਕਹਿੰਦੇ - ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਤੇ ਮਨ-ਮੁਟਾਵਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ - ਗੱਲ ਕੀ, ਅਸੀਂ ਪਾਰਟੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਠੋਕ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ। ਸਰਬ ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਵਲੋਂ ਬੰਤ ਬਰਾੜ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜਲੰਧਰ, ਭੋਗਪੁਰ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਾਡੀ ਸਕੂਲਿੰਗ ਕਰਦੇ।

ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਐਮਰਜੰਸੀ, ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਣ, ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਭੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਗੁੱਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਵਾਸਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿਹੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਾਰਜਾਂ ਸਦਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਰਵੇਂ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਮੱਤਭੇਦ ਉੱਭਰੇ। ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ 'ਜਮਹੂਰੀਅਤ' ਕਾਰਨ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢਦਾ। ਜਿਵੇਂ:

ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਾਂ ਇੰਜ,
ਡੀਗੋਗਾਰਸ਼ੀਆ ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ।

**

ਮੇਰਾ ਤਨ ਮਨ ਉਸ ਕੋਲ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ,
ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਜਿਵੇਂ ਗਿਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਦੀਆਂ। ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ ਛਪ ਜਾਂਦਾ। ਆਈ. ਸੇਰੇਬਰੀਆਕੋਵ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ' ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ' ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਮਾਸਕੋ ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ) ਨੇ ਮੇਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਵਿਚ ਪਾਇਦਾਰ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਭਾਈਏ ਵਲੋਂ ਮੇਰੀ ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਕਹਿ-ਕਹਾ ਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਐੱਮ.ਏ. ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਬਖਸ਼ੀ ਪਿਛਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਖ਼ੈਰ, ਕਾਲਜ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤਿਅੰਤ ਸਾਜ਼ਗਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਤੇ ਮਿਲਾਪੜੇ ਜਿਵੇਂ ਟਾਂਡਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ (1954 ਵਿਚ ਲਿਖੀ 'ਲੂਣਾ' ਦੇ ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕਕਾਰ) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅੰਦਰ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਟਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ - ਮੈਨੂੰ, ਮਿਸਰਦੀਪ ਭਾਟੀਆ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਾਸ਼, ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜੁਝਾਰੂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਵਿਭਾਗ ਵਲੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਦੂਜਾ, ਜਲੰਧਰ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਗੜ੍ਹ - ਮੇਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਸ। ਵਜ੍ਹਾ - ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ - ਰਸਾਲੇ, ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਹੋਂਦ। ਰੂਸੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦਾਂ ਦੀ ਆਮਦ - ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤਾੜੀਆਂ - ਇਹ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਮਨ ਇਨਕਲਾਬ ਖ਼ਾਤਰ ਸਿਰ ਤਲ਼ੀ 'ਤੇ ਧਰਨ ਨੂੰ ਕਰਦਾ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਨਿੱਖਰੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਲਾਅਨ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉਡੀਕਿਆ। ਮੌਸਮ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ, ਜਹਾਜ਼ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਲੈਨਿਨ-ਕੱਟ ਦਾਹੜੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਹਿਤ ਜਮਹੂਰੀਅਤ। ਵਫ਼ਦ ਵਿਚ ਆਏ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕਾਂ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੇ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ।

ਸੋਚਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ - ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਰਗਾ ਰਾਜਸੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਧੱਬੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਲੱਥ ਜਾਣ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੰਮੀਆਂ-ਕਿਰਤੀਆਂ, ਨਿਮਨ ਤੇ ਅਛੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਜਾਂ ਧੌਂਸ ਜਮਾ ਕੇ ਰੱਖੇ। ਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ ਆ ਕੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਤੁਰਤ ਆ ਜਾਵੇ। 'ਘੜੇ ਦੀ ਮੱਛੀ', 'ਦਾਲ ਬਰੋਬਰ ਮੁਰਗੀ' ਤੇ 'ਚਮਾਰੀ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਖੀ ਉੱਥੇ ...' ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਛੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ-ਕੰਮੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਧੇ।

ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਮੋਕਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ 1978 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਿਗਮ (ਐਫ਼.ਸੀ.ਆਈ.) ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ - ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਤੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭੁਲੱਥ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਜਨਤਕ ਅਦਾਰੇ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤਲਖ਼ ਤਜਰਬੇ ਹੋਏ। ਕਣਕ, ਚੌਲਾਂ ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਭਰੇ ਟਰੱਕ ਆਉਂਦੇ। ਗੁਦਾਮਾਂ ਅੰਦਰ ਲਹਿੰਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਥੋਂ ਜਾਂਦੇ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਉੱਚੇ ਚੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਬੋਰੀਆਂ 'ਬਣਾਈਆਂ' ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, 'ਕਾਮਰੇਡ ਐਸ਼ ਕਰ ਤੂੰ, ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਲਾ, ਕੰਮ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦਾ!'

'ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ' ਬੋਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਗੱਲਾਂ ਤੁਰਦੀਆਂ-ਤੁਰਦੀਆਂ ਮੇਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, 'ਕਾਮਰੇਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਣਾ ਕਰੋ, ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈਗਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ ਹੈਗਾ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰਨੀ ਨੂੰ ਮਗਰ ਪਾ ਦਿਓ!'

ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥਕੇਵਾਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ 'ਮਹਿਫ਼ਿਲ' ਜੁੜਦੀ। ਲਤੀਫ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਔਰਤ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਗੁਦਾਮ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀਆਂ।

ਮੇਰੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਛੁਰੀ ਫਿਰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਣਕ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਫੇਰੀ ਜਾਂਦੀ। ਮਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਦੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗੁਦਾਮ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਕਿ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਾ-ਬਹਿਣਾ ਹੈ।

'ਸਮਝਾਤਾ? ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ!' ਇਕ ਦਿਨ ਚੱਕੇ ਉਹਲਿਓਂ ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟਿੱਚਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

'ਹਾਂ, ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਊਗਾ ...।'

'ਨਾ ਗੱਲ ਬਣੇ ਤਾਂ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਬਣਾ ਲਓ, ਬੱਲੇ ਓ ਧੁਆਡੇ ਵੱਡੇ ਕਾਮਰੇਡੋ! ਧੁਆਡੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਲੀਡਰ ਬਣਿਆ ਫਿਰਦਾ, ਉਹਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਿਹਤੋਂ ਗੁੱਝੀਆਂ? ਢਕੀਆਂ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ...।' ਉਹਨੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲ ਫੇਰਨ ਤੇ ਦਾਹੜੀ ਨੂੰ ਸੁਆਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਅਜੇ ਨਮਾਂ-ਨਮਾਂ, ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪੇ ਈ ਇਸ ਲੀਹੇ ਤੁਰ ਪੈਣਾ!'

ਆਪਣੇ ਯੂਨੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਗੁਦਾਮ ਦਾ ਸ਼ਟਰ ਇਕ ਫ਼ੁਰਤੀਲੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੰਦ ਪੀਹ ਕੇ ਤੇ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

'ਮਹਿਫ਼ਿਲ' ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ 'ਅੰਦਰ ਗਈ' ਆਪਣਾ ਜਲਵਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਭਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ, 'ਜੱਟ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਹਾਲੇ,' 'ਜੱਟ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ, ਲਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ', ਜੱਟ ਨਾਲ਼ ਪੰਗਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਮਹਿੰਗਾ ਪਊ', 'ਜੱਟ ਧੁਆਡੇ ਅਰਗੀ ਲੁੰਡੀ-ਬੁੱਚੀ ਨੂੰ ਟਿੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈਗਾ,' 'ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਐਸ਼ ਕਰਨ ਆਈਦਾ, ਪੱਚੀ ਘੁਮਾਂ ਪੈਲ਼ੀ ਆ ਜੱਟ ਦੀ।'

ਇਉਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਯੱਭਲ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, '... ਸਾਹਿਬ, ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਟ ਨਾ ਲਾਓ ਤਾਂ ਚੰਗਾ, ਨਾਲ਼ੇ ਇੰਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋ ...।'

'ਕਾਮਰੇਡ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈਗੀ - ਪਰ ਜੱਟ ਸ਼ਬਦ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈਗਾ - ਨਾਲ਼ੇ ਸੁਭਾਅ ਈ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਗਾ!' ... ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲ ਗਈ - ਦੂਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ। ਮੇਰਾ ਪੈਂਡਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਾਇਕਲ ਉੱਤੇ ਪੈਂਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਣ ਤੇ ਪੈਂਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਆਉਣ। ਘਰ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਗੇੜਾ ਲਗਦਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਨਾ ਪਛਾਣ। ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ (ਫ਼ੌਜੀ) ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ। ਖ਼ਰਚਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਘਰਦੇ ਸੋਚਦੇ - ਖ਼ਬਰੇ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮੀਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਰੋੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦਾ।

'ਲੋਕ ਤਾਂ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੁੱਟ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜਦੇ ਆ ਤੇ ਤੂੰ ...!' ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈਏ ਨੇ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ।

ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, 'ਨਡਾਲੇ-ਬੇਗੋਆਲ ਦੀਆਂ ਤੀਮੀਆਂ ਵੈਲੀ ਆ। ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਰਾਬ-ਕਬਾਬ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ! ਜਰਾ ਸੰਭਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ...।'

ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨ ਮੈਂ ਝੋਨਾ-ਮੰਡੀ ਕੱਟੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੈਰ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਗੁਦਾਮ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾ ਕੇ ਭੁਲੱਥ ਤੋਂ ਦੂਰ ਫਿਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਰੁਝੇਵਾਂ ਇੰਨਾ ਕਿ ਪਲ ਭਰ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਾ ਲਗਦਾ - ਸਿਵਾਏ ਲੜਨ-ਝਗੜਨ ਦੇ, ਜਦੋਂ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਮੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਅਕਸਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੇਲ-ਹੈੱਡ ਉੱਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਲਦਾਈ ਲਈ ਲਗਦੀ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਨੌਕਰ ਕੀ ਤੇ ਨਖ਼ਰਾ ਕੀ? ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਢਾਲ ਲਿਆ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੌਲ-ਕਣਕ ਚੋਰੀ ਕਰ ਕੇ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ - ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਦੋ-ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ।

'ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ - ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਿਆ ਕਰ!' ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਦੂਰੋਂ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਪੱਲੇਦਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਮੇਰੇ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਟੜੀ ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਕੋਲਾ ਚੁਗਦੀ ਇਕ ਪਕਰੋੜ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।

'ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਕੰਡ ਈ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਦਾਂ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਗਦੀ ਆ - ਭਾਮੇਂ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਚੁੱਭੀਆਂ ਮਾਰੇ ...।' ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਤਰਕ ਮਾਰੀ।

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਤਾੜੀਆਂ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, 'ਟਰੱਕ ਮੇਂ ਦਾਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਤੀ ਹਮਾਰੀ ਬਿਮਲਾ ਕੋ ਭਗਾ ਕੇ ਲੇ ਗਿਆ - ਹਮਾਰੀ ਬਿਮਲਾ ਕੋ ਲੇ ਗਿਆ ...।'

ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਏ ਖ਼ੁਸਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਟੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਇੰਨੀ ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਡਰੈਵਰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਘਟੀਆ ਕਾਰਾ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਐਫ਼.ਸੀ.ਆਈ. ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਐਮ.ਏ., ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਭੋਗਪੁਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਹਮ-ਖ਼ਿਆਲ ਸਾਥੀ ਸਨ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਐਫ਼.ਸੀ.ਆਈ. ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭੁਲੱਥ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 23-24 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੱਟੇ-ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਭਾਈ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ... ਅਗਰ ...!'

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, 'ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਪਰ ਚਾਰਾ ਕੁਤਰਤੇ ਵਕਤ ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਕਟ ਗਏ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਆਦਮੀ ਕੱਠਾ ਕੀਆ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਔਰ ਹਾਥੋਂ ਦਾ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਨਾ ਮਾਨਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੁਕਰ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋ ਗਾਂਵ (ਤਲਵੰਡੀ ਹੁਸੈਨਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ) ਸੇ ਭਗਾ ਦੀਆ। ਮੇਰੀ ਬਹਨਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰਤੀ ਹੋਗੀ - ਰਕਸ਼ਾ ਬੰਧਨ ਸੇ ਪੰਦਰਹ ਦਿਨ ਪਹਲੇ ਯੇਹ ਹਾਦਸਾ ਹੂਆ ...।'

'ਹਮ ਕੁਛ ਲੋਗ ਉਸ ਕੋ ਦੋਬਾਰਾ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ ...।'

'ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ...!'

ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭਈਏ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, 'ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਚਲ, ਬਿਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਤੇਰਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ...।'

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਈ ਘਰੋਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਝੋਲਾ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੂਹੜੇ ਮਿੱਤਰ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਭਈਏ ਸਣੇ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਤ ਅਸੀਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਰੁਕੇ। ਭਈਏ ਤੋਂ ਬਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛੀਆਂ। ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਟੁੰਡ-ਨੁਮਾ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਮੁੜ ਬੈਠਕ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਅੰਗੀਠੀ ਤੇ ਦੀਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਆ ਆਪ ਚਮਾਰ ਹੋ?'

ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ- ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਜੜਾ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

'ਭਈਆ ਪਹਲੇ ਪੂਛਨਾ ਥਾ?'

'ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੂਈ?' ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਵੋਹ ਰੈਦਾਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਨਾ? ਸ਼ਰਮਾ ਤੋ ਚਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ!' ਭਈਏ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਬ ਤੋ ਖਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ...।'

'ਉਲਟੀ ਕਰ ਦੇ ਅਗਰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਲਗਤੀ ਹੈ!' ਮੈਂ ਆਖਿਆ।

'ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੇ ਦਹਿਨੇ ਹਾਥ ਕਾ ਅੰਗੂਠਾ ਬਚ ਗਿਆ - ਇਸ ਸੇ ਰੋਟੀ, ਕੁਰਲਾ ਔਰ ਬਾਕੀ ਕਾਮ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ!' ਉਸ ਨੇ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਿਆ।

ਖ਼ੈਰ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਦਾ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੀ ਰਕਮ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੀਆਰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਈਆ ਅੰਗਹੀਣ ਤੇ ਮਾਲੀ ਪੱਖੋਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਾਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਆਏ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਭਈਏ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੁੱਕਤ ਨਹੀਂ।

ਸੋਚਦਾ - ਹੋਲਟਾਈਮਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂ - ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟਿੱਲ ਲਾਵਾਂ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ, ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕੰਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਇਕਲ ਨੂੰ ਪੈਂਚਰ ਲੁਆਉਣ ਤੇ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਬਦਲਣ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ।

... ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਲ ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਸਦੇ ਮੇਰੀ ਭੂਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਕੋਰੋਟਾਨੀਆ, ਯੋਜਨਾ ਆਯੋਗ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ ਵਿਚ ਯੂ.ਪੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਫ਼ਾਰਮ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਦਾਇਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਭਾ ਜੀ ਨੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਬੋਰਡ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਨੁਕਤੇ ਸਮਝਾਏ। ਇਸ ਸਬੱਬ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਐੱਫ਼.ਸੀ.ਆਈ. ਤੋਂ ਜਾਨ ਛੁੱਟ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸਥਿਤ ਪੱਤਰ ਸੂਚਨਾ ਦਫ਼ਤਰ (ਪ੍ਰੈੱਸ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ) ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਕਲਾਸ ਟੂ ਨਾਨ-ਗਜ਼ਟਿਡ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਜੂਨ 1983 ਵਿਚ ਜਾਇਨ ਕਰ ਲਿਆ। ... ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇ ਦਿਨ - ਜਨਤਾ ਲਈ ਕਾਲਾ ਦੌਰ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਵਿਹਲੇ ਵਕਤ 'ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ' ਵਿਚ ਕਾਮਰੇਡ ਸੁਰਜਨ ਜ਼ੀਰਵੀ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਵੈ-ਭਰੋਸਾ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਲਤੀਫ਼ੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਤੇ ਤਾਰਾਂ-ਡਸਪੈਚ ਮੇਰੇ ਵਲ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਲੈ ਬਈ ਭੋਗਾਂ (ਪਾਠ-ਭੋਗ) ਦੀਆਂ ਬਣਾ ਖ਼ਬਰਾਂ!'

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਅਲੈਕਸਾਂਦਰ ਰਸਕਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਜਦੋਂ ਡੈਡੀ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ' ਦਾ 'ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ' ਵਿਚ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਲੜੀਵਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਰੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਦਾ। ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ, ਤੀਜੀ ਜੰਗ (ਸੰਭਾਵੀ), ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਲੇਖ 'ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ' ਅਤੇ 'ਅਜੀਤ' ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗੇ। ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਪਈ। ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਮਖ਼ੌਲ ਕਰਦੇ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦਾ-ਛਪਵਾਉਂਦਾ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਬੇਬਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ - ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਬੂਟਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਲਾਇਆ, ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਚਾਹੇਗੀ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ। ਕਈ ਨਰਮ-ਗਰਮ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਜੇ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਛੜ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ 'ਬੰਦੀ' ਹੋਏ ਜੀਅ ਚੌਕੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਅਮਨ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਪੀਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਲਾਉਣ ਦੇ ਦਾਹਵੇ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਯੂਸੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਖ਼ੈਰ, ਲੋਕ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਜਸ਼ਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਏਕੇ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦੇ। 'ਸਿੱਖ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ', 'ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲ਼ਾ', 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ' ਤੇ 'ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਪੈਂਤੀ ਹਿੰਦੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ', 'ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਇਕ ਹਨ' ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਤਲ 'ਸਕੋਰ' ਦੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਲਕੀਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਤੇ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਸਦਕਾ ਖੱਬੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦਾ। 'ਬੰਦ' ਦੇ ਸੱਦੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ।

... ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਤਕ ਜਮਾਤੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਗੂਹੜੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਬੜੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਸੀ., ਐੱਸ.ਪੀ. ਲੱਗਣਾ! ਸਿੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਆ? ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੈਲ਼ੀ ਬਥੇਰੀ ਆ - ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਆ - ਉਹਦੇ ਘਰੋਂ ਸਾਡੀ ਭਰਜਾਈ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਆ। ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ ...।'

ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਲਈ ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵੁਕ ਮੋਹ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਸਾਇਕਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਮਿੱਤਰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹਦਾ ਭਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਸਹਿਜ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ ਤੇ ਡਾਕਟਰਨੀ ਭਰਜਾਈ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਆ? ਦਿਸਦੇ ਨਈਂ! ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਾਂ ...।'

'ਡਾਕਟਰ? ਭਾ ਜੀ ਤਾਂ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਆ ਤੇ ਭਰਜਾਈ ਮਾਹਟਰਨੀ ਆ ...।' ਉਸ ਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਦਿਆਂ ਅੱਗੋਂ ਭੋਲੇ-ਭਾ ਦੱਸਿਆ।

'ਯਾਰ ਤੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? ... ਚੱਲ ਧੁਆਡੀ ਪੈਲ਼ੀ ਬਥੇਰੀ ਆ, ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ।' ਮੈਂ ਗੱਲ ਬਦਲੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ।

'ਭਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਬਾਤ੍ਹੀਆਂ (ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ) ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪੈਲ਼ੀਆਂ? ਸਾਨੂੰ ਚਹੁੰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਕਨਾਲੀਂ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀ!'

'ਬਾਤ੍ਹੀ?'

'ਆਹੋ! ਬਾਤ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਇੱਧਰ ਘੱਟ ਆ, ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਾਹਲੇ ਆ!' ਸਚਾਈ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਭਰੇ ਨਿਰਛੱਲ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨਦਾਨ ਥਾਣੀਂ ਛਣ ਕੇ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਆਈ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਇਕਦਮ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਉਹ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸਾਡੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਚੰਗੇ-ਖ਼ਾਸੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਲੰਮਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਜਾਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਹੋਣ ਦਾ ਢੌਂਗ ਰਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ 'ਹੀਣਤਾ' ਦਾ ਬੋਝ ਢੋਅ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਦੋਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਪਲ-ਪਲ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪਲ-ਪਲ ਬਨਾਵਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਚਦਾ - ਪਿਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਟ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹਰ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਮਾਰਟੀਨ ਲੂਥਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੋਪ-ਪਦ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਨਾਲ ਗੂਹੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਤਪੋਤ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੋਪ ਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਅਥਾਰਿਟੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਿਆਂ 95 ਥੀਸਿਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖ਼ਿਆਲ ਉਪਜਦਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਬੰਨ੍ਹ, ਅਗਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਕੋਈ ਕੌਣ ਅੱਗੇ ਆਵੇਗਾ। ਇਉਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਦੌੜਦੀਆਂ-ਦੌੜਦੀਆਂ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਤੇ ਡਾ. ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਨਾਇਕਰ ਪੇਰੀਆਰ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰੁਕਦੀਆਂ।

ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਫਿਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ...

... ਤੇ ਹਾਂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਦੇ ਇਸ ਭਰਾ-ਮਾਰੂ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਸਰਦਾਰਨੀ, ਜਿਹਦੇ ਮੈਂ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਦੀ ਆਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਭੈਣੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਹੁਣ ਬਣਿਆ ਸਮਝ, ਮੌਜਾਂ ਲੱਗ ਜਾਣੀਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣੇ ਆ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਈ ਰਹਿਓ!'

ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ। ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਵਲ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਇਕ ਟੱਕ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਫਿਰ ਫੜਿਆ, 'ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਰਦਾਰਨੀਏ ਧੁਆਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਜਾਂ ਲੱਗ ਜਾਣਗੀਆਂ - ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਡੇ ਨਾਂ ਬੀ ਲੱਗ ਜਾਊ? ਨਾਲ਼ੇ ਸਾਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਗੱਲੀਂ-ਗੱਲੀਂ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਆਂ ਪਈ ਖ਼ਾਲਸਤਾਨ ਬਣੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਧੁਆਡੇ ਨਾਲ ਰਹੀਏ ... ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਈ ਆ। ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰ ਏ

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ: ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ

ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਂ-ਛੇਆਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਦਾ ਖ਼ਲਾਅ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ! ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਮਖ਼ੌਟੇ ਬਦਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਠਾਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਾਓ-ਪੀਓ ਵੇਲੇ ਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਭੌਂਕਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ! ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪਸਰੇ ਸਨਾਟੇ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ! ਅਦਿੱਖਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਸੰਨਾਟੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਜੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਠਾਹ-ਠਾਹ ਤੇ ਵੈਣਾਂ-ਸਿਆਪਿਆਂ ਤੇ ਰੋਣੇ-ਧੋਣੇ ਦੀ ਦਿਲ ਚੀਰਵੀਂ ਆਵਾਜ਼! ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਮਾਤਮੀ-ਧੁਨ ਦੌਰਾਨ ਮੋਢਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਧੌਣ ਉੱਚੀ ਉੱਠਦੀ ਦਿਸਦੀ ਤਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ-ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲੋਪ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ - ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਖ਼ਾਤਰ।

ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭੜਕਾਊ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸੰਘਣੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ 'ਸਿੱਟੇਦੀ ਭਰਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਕੱਚੀਆਂ ਕੁਆਰ ਗੰਦਲਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਤੋੜਦੇ-ਮਰੋੜਦੇ ਹੱਥ ਪਾਕਿ-ਪਵਿੱਤਰ ਗ਼ਰਦਾਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਪਰਾਏ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਲੋਚ ਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਸੁਰ ਉੱਭਰਦੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਬਰੂਦ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਮਿਸਾਇਲਾਂ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਾਗ਼ੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉਸਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

... ਤੇ ਫ਼ੁਰਸਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਦਿਆਂ ਦੇਖਦਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿੰਦੇ। ਹੱਦਾਂ-ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਨਾਵਾਕਿਫ਼ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਰਥਹੀਣ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਉਡਦੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਹਾਂ।

ਲੋਕ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਮੁਕਾਣੀਂ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਦੇ। ਮੁਟਿਆਰਾਂਅੱਧਖੜ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਦੁਪੱਟੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਪੂਣੀ ਵਰਗੇ ਬੱਗੇ ਦਿਸਦੇ। ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਲਾਲ ਦੁਪੱਟੇ ਤੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਾ ਮਾਰਦੀ ਲਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਉਡਾ ਲਏ ਲਗਦੇ। ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੂਹੜੀ-ਸੱਥਰ ਵਿਛਣੇ ਆਮ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ 'ਸਾਡੇਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਅਕਸਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, 'ਮੁਲਕ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਆ ਲੋਕੋ - ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਆਂ।ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਲਾਚਾਰੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂਮਨਸੂਬੇ ਘੜਦੇ ਆ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰ ਆਪ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਲ਼ਾ ਨਿੱਬੜਨੀ ਆ - ਚਲੋਕੁਦਰਤ ਇਕ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋਊਗੀ। ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਅਸਮਾਨ ਥੰਮ੍ਹੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆ!'

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਵਾਂਗਭਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਹਿਸ਼ਤ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ਾਗਰਦੀ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜੁਆਨ-ਜਹਾਨ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਅ ਅੰਦਰੀਂ ਹੀ ਸੌਂਦੇ - ਤਾਲੇ ਮਾਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ। ਲੋਕ ਮੁਟਿਆਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕੋ-ਲੁਕੋ ਰੱਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਚੋਰੀ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ। ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਠੇ ਹੱਥ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਨਿਰਾ ਯਮ-ਰਾਜ।

ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਅਮੁੱਕ ਉਪਰਾਲੇ ਹੁੰਦੇ - 'ਤੁੰਨੀ-ਮੁੰਨੀ ਇਕ ਬਰਾਬਰਦੇ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੇ। ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਧਰਤ-ਪੁੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਇੱਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਸ ਭਰਾ-ਮਾਰੂ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਫ਼ਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਤੁਰਦੇ। ਲੋਕ-ਮਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਫੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਮੱਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕਰਦੇ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਚੀਨੇ ਕਬੂਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਉਡਾਉਂਦੇ।

... ਤੇ ਖਲਾਅ ਨੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋ ਲਈ ਤੇ ਨਿੱਤ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਆ ਗਏ ਜਦੋਂ ਖਲਾਅ ਖ਼ੁਦ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਇਕ ਨਿਰੀ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਢਾਲ - ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੀ ਮਿਸਾਲ। ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਲਮਕਦੇ ਹੱਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਿਫ਼ਤੀ ਦਾ ਘਰ ਛਲਨੀ-ਛਲਨੀ ਹੋ ਗਿਆ।

... ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਮ ਤੇ ਧੜਕਣ ਰਹਿਤ ਮਰੀਅਲ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੱਕੀ। ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਾਰ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲੱਗਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀਉੱਥੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ। ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਸਮੇਂਤ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀਨੀਮ-ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਘੁੰਮਦੇ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਲੱਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੱਚਮੁਚ ਵੀਰਾਨਗੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਲ਼ੀਆਂ-ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਣਕਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ-ਮੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦੇਖੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਕੁੱਤਾ ਘੜੀਸਿਆ ਲਗਦਾ। ਸੱਚਮੁਚ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੰਦੇਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਆਦਿ ਕਿਧਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ! ਖ਼ੌਫ਼ ਨੇ ਮਾਸੂਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਗ਼ੁਬਾਰੇ ਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਝਰਦੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੁਆਰੇ ਖੋਹ ਲਏ। ਦੁਕਾਨ-ਮਕਾਨ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਚ-ਵਿਚ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ - ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਹਿਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।

ਦਗ਼ਦੀ-ਮਘਦੀ ਸਿਰ-ਪੈਰ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਅਖੀਰ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਜਾ ਪਈ। ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 'ਵੱਡਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਿਗਿਆਧਰਤੀ ਕੰਬ ਗਈ!ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਦਲਾਖੋਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹੱਥ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਮੰਗਦੇਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਭੈ-ਭੀਤ ਤੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਅੱਗ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਗੁਨਾਹ ਭਰਿਆ ਕਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। 'ਜਾਦੂਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ - ਲੋਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬਬੇਕਿਰਕ ਕਤਲਗਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦੇ ਟਾਇਰ ਤੇ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਏ ਮੁਲਕ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਕਰ-ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। 'ਖ਼ੂਨ ਕਾ ਬਦਲਾ ਖ਼ੂਨ ਸੇ ਲੇਂਗੇਦੇ ਨਾਹਰੇ ਬਿਜਲਈ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਣਦੇ।

ਨਿਆਂ-ਪਸੰਦ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਆਚ ਗਈ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ-ਬੁੱਲ੍ਹ ਫ਼ਰਕ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰਯਕੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਭਾਈਏ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, 'ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਤੇ ਵਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਕਰਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਵਗ ਜਾ - ਬਖਸ਼ੀ ਸਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆ - ਹੁਣ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਰੁਕ ਗਈ ਲਗਦੀ ਆ।'

ਦਿੱਲੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਫ਼ੈਲੇ ਸਹਿਮ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਵੱਢ-ਖਾਣ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ। ਧੂੰਆਂਖੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮੀਟਰ ਕੋਲ ਚਿੜੀ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਉਸ ਦੇ ਆਹਲਣੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੀਲਾ-ਤੀਲਾ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਨ੍ਹੇਰੀ-ਝੱਖੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਕੱਖ-ਕੱਖ ਉਡ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਮੀਟਰ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾੜੇ ਨਿਕਲ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਚਿੜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਂਤ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ... ਤੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਭਰ ਗਿਆ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਮਾਨਵਤਾ ਕਿਧਰੇ ਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਲਗਦੀ। ਦਿਨਾਂ-ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਫੁਟ ਪਈਆਂ ...!

... ਤੇ 24 ਜੁਲਾਈ1985 ਮੇਰਾ ਤੀਹਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ। ਗਿਆਰਾਂ ਸੂਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ - ਲੋਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ - ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਦੇ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਰਿਆਣੇ ਨੂੰਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇਕਾਨਪੁਰ ਤੇ ਬੋਕਾਰੋ ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤਾ ਸਰਕਾਰੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਪੁਰਦਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਭਗੌੜਿਆਂ ਦਾ ਪੁਨਰਵਾਸ ਆਦਿ ...। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੰਗਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਸਮਝੌਤਾ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮਨ ਦੇ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਗਏ। ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਵਜ਼ਨ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਰਮ ਦਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, 'ਜੇ ਸਹੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।'

ਪੰਜਾਬੀ-ਹਿੰਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੇਣ-ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ - 'ਕੁੰਦੂਖੇੜਾ ਕਰੂ ਨਿਬੇੜਾਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੱਕਦੀ। ... ਫਿਰ ਕੁਝ ਜਾਨੂੰਨੀ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣੇ, 'ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖੋ ਜੀ!' ... ਤੇ ਇਉਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਭੰਬਲ਼ਭੂਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਤ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂਨਾ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲੇ ਨਾ ਅਮਨ ਪਰਤਿਆ।

ਮਾਹੌਲ ਉਸ ਵਕਤ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਡਿਕਟੇਟਰ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਤੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ (20 ਅਗਸਤ 1986) ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀ ਹੋ ਗਈ।

ਨਰਮ ਤੇ ਗਰਮ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਤੇ ਕਤਲੋਗ਼ਾਰਤ ਦੇ ਪੁੜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ। ਅਮਨਏਕਤਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ਾਗ਼ਰਦੀ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਤੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ ਮਾਲਕ ਤੇ ਕਰਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।

ਇਸ ਕਾਲ਼ੇ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਗ਼ਜ਼ਟਿਡ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਪਾਰਟੀ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ।

'ਵਧਾਈ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆਂ - ਅਸੀਂ ਚਾਹਾਂਗੇ ਤੂੰ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਇੱਥੇ ਆਵੇਂ - ਨਾਲ਼ੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਡ ਹੋਲਡਰ ਆਂ!ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ-ਟੁਕ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, 'ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਬਿਹਤਰੀ ਆ!'

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੁੱਸਦਾ ਜਾਪਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਸਿਆਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਪਿਆਰਅਪਣੱਤ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਵਿਰਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਡਟਿਆ ਕੋਈ ਸਿਪਾਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਫਿਰ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਤਨ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਾਲੇ-ਚਿੱਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਅਮਨ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਬਰਾਬਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਗਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕਰ ਲਿਆ।

'ਮੇਰੀ ਬਦਲੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ...!ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਭਾਈਏ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

'ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਆਜਿਹਨੇ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੀ ...।ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਧੂਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਮਸਕਾਰੀ। ਅਚਾਨਕ ਖਿੜਿਆ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਦੋਂ ਜਾਣਾਮੈਂ ਤਾਂ ਕਈਨੀ ਆਂ ਪਈ ਜਿਹੜਾ ਭਲਕੇ ਜਾਣਾਅੱਜ ਈ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਹ ...।'

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, 'ਕਾਮਰੇਟ ਕੁਲਵੰਤ (ਦੋ ਵਾਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ.ਕਾਮਰੇਡ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ) ਰਾਹ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਤਈਨੂੰ ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਬੇਲੇ ਆਉਨਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਬੇਲੇ -ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਰਹਿ ਗਿਆ - ਹਰ ਦਮ ਜਾਨ ਸੁੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆ। ਦਿੱਲੀ ਬੜੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਰਹੂੰਗਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਤਾਂ ਨਾ ਰਹੂ ...।'

'ਸਾਧ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਆਂਙੂੰ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਮਰੇਡ ਦੇਖਿਆ - ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸਾਡੇ ਵਰਜਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛਿਓਂ ਹਟਿਆ ਨਈਂ ਸੀਚਲ ਹੁਣ ...।ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜੇਤੂ ਵਾਂਗ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜਦੀ ਦਿਸੀ।

'ਮੇਰੀ ਤਰੱਕੀ ...।ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਫਿਰ ਟੋਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਲੀੜਾ-ਕੱਪੜਾ ਕਦੋਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ!'

ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾਮਾਂ ਆਪੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰੇ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਕਲਹਿਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੂਆਂ ਅਰਗੇ ਪੁੱਤ ਨਿਗਲਣ ਦਾ ਦਾਈਆ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ - ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਤ ਮੈਂ ਕਈਨੀ ਆਂ ਪਈ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾ।ਉਹਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡਿਗਣ-ਡਿਗਣ ਕਰਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਕੇਹਾ ਕਲਜੁਗ ਆ ਗਿਆ - ਮਾਮਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਭੇਜ ਕੇ ਦੁਆਮਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੜਫਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲਕਦੀਆਂ।'

ਮਾਂ ਦਾ ਗਲ਼ਾ ਜਿਵੇਂ ਬੈਠ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਕਈ ਬੋਲ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਤੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਡਲ਼ੇ ਵਾਂਗ ਖੁਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੁੱਤਾਂ ਨੋਹਣੇਫੁੰਮ੍ਹਣ ਤੇ ਮੱਦੀ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੁੱਟੀ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ-ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਨਿਆਣੇ-ਸਿਆਣੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ। ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, 'ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਚੁਟਕੀ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਆ - ਲਗਦਾ ਈ ਨਈਂ ਪਈ ਨੋਹਣਾ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ...।'

ਕੋਈ ਦੱਸਦਾ, 'ਨਦੀ ਨਾਮ ਸੰਯੋਗੀ ਮੇਲੇ ... ਚਲੋ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ - ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਝੁਲਕਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਈ ਪਈਂਦਾ!'

ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਤਾਈਆਂਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ-ਧੀਆਂ ਸੇਜਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰਦੀਆਂ - ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਾਸਤੇ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਜਾਂਦੀ।

ਮੇਰੇ ਚੇਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਭਾਈਏ ਦੇ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚਲੀ ਨੜੀ ਦੀ ਗੁੜਗੁੜ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ।

'ਗੁੱਡ! ਬੁਢਾਪਾ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੁਣ - ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਈ ਮੁੜ ਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਨਾ ਵਾਹੇਂ! ਦੱਸਦੇ ਆ ਜਿਹੜਾ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ - ਉੱਥੇ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ! ਅਜੇ ਸਾਰੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਨਜਿੱਠਣ ਆਲੀ ਆ!ਭਾਈਏ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਤੇ ਬੇਯਕੀਨੀ ਦਾ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਮੈਂ ਤੱਕਿਆ ਜੋ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਛਲਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ।

'ਭਾਈਆ, ਤੂੰ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਂ ...।ਆਪਣੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦਿਆਂ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।

'ਭਾਈਆ-ਭਾਈਆ ਕਰਦਾਂ - ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਪਤਾ?' ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ਵਲ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਤੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ - ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤੂੰ ਹਿੱਸਾ ਆਂ। ਸੋ ਆਪਾਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਭਾਈ ਆਂ (ਭਾਈ ਹਾਂ - ਭਰਾ-ਭਰਾ)।ਭਾਈਏ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗੂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੋਰਾ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ

ਰਾਤ-ਭਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਦਿੱਖ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਰਿਹਾ। ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂਜੋ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹੇਤੋਂ ਇਕਦਮ ਅਚਨਚੇਤ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੇ ਮਹਾਂਨਗਰ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਭਾਰਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ (28 ਮਾਰਚ1987) ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਕਦੀ ਦਲਾਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਕਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈਆਂ।

'ਭਾਈਆ! ਸਾਇਕਲ ਮੈਂ ਸ਼ਰਮੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਜਾਊਂਗਾ!ਮੈਂ ਸਾਇਕਲ ਤੇ ਲੱਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪੈਡਲ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕੈਰੀਅਰ ਉਤਲੇ ਬੈਗ ਨੂੰ ਟੋਹਿਆ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਭਾਈਆ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਪਿਆ। ਮਾਂਭੈਣਾਂ ਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕੁਲਦੀਪ ਅਜੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਸਾਇਕਲ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੁਵੱਲੇ ਪੱਕ ਰਹੀਆਂ ਲਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁਆਨ ਤੇ ਵਿਆਹੁਣ ਯੋਗ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਉੰਨ੍ਹੀਵਾਂ: ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਾਲੇ)
'ਇਸ ਕੰਜਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਆਪ ਤਾਂ ਮਰਨਾ, ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਬੀ ਮਰਾਉਣਾ! ਇਹਨੂੰ ਚਾਰ ਭੁਆਂਟਣੀਆਂ (ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਲਾਮਾਂ) ਦੇ ਕੇ ਨਰੜ ਦੇ ਕਿਤੇ - ਆਪੇ ਰੰਨ ਨਾ ਪੁੱਤ ਬਣ ਜਾਊ - ਨਾਲੇ ਫੇ ਦੇਖਾਂਗੇ ਸਾਡਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹਾਲਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਆਉਂਦਾ ...।' ਭਾਈਆ ਆਪਣੇ ਗੁਸੈਲ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਲਰ-ਉੱਲਰ ਪਿਆ ਪਰ ਮਾਂ ਪੱਥਰ-ਚੁੱਪ ਤੇ ਅਹਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਭਾਈਏ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਬੋਲਦੇ ਦਾ ਇਕਹਿਰਾ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਕੰਬਦਾ-ਕੰਬਦਾ ਲਗਦਾ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਦੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਕਦੀ ਰਾਹ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀਆਂ।
'ਐਤਕੀਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੋ ਆਇਆਂ - ਧੁਆਡਾ ...।'
'ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ ਕੁੱਤੇ ਦਿਆ ਤੁਖਮਾਂ!' ਨਈਂ ਤਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਖੋਪਰ ਭੰਨ ਦਊਂ!' ਭਾਈਏ ਦੇ ਬੋਲ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਜੀਅ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜੁੜੇ।
'ਬਾਰੀਆਂ' ਦੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪੈਛੜ ਸੁਣੀ ਪਈ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਖੋਭੇ ਵਿਚ ਕੌਣ ਦੌੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ!'
'ਯਾਰ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ! ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੱਸੋ ...।' ਤਾਏ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਲੇ ਜਿਹੇ ਦਾਹੜੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਹੋਣਾ ਕੀ ਆ? ਅੱਤਬਾਦੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ!' ਭਾਈਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
'ਹਲਾ! ਕਿੱਥੇ?' ਤਾਏ ਨੇ ਫਿਰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਹਾਅ ਪੀਰ ਦੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ!'
'ਹੈਂ? ਦਿਨੇ ਈ ਨ੍ਹੇਰ! ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਈ! ਅਜੇ ਤਾਂ ਅੱਠ ਬੀ ਨਈਂ ਬੱਜੇ? ਕੱਲਾ ਸੀ ਤੂੰ ਕਿ ਕੋਈ ਨਾਲ ਬੀ ਸੀ?' ਤਾਏ ਨੇ ਬੜੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
'ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿਗੇ!' ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ।
ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਧਿਆਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ 'ਬਾਬਿਆਂ' ਦਾ ਸਾਧੂ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਸਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚੀਂ ਹੌਲੀ ਦੇਣੀ ਖੰਗੂਰਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣੀ (ਸ਼ਾਇਦ ਪੁੰਨਿਆਂ ਜਾਂ ਇਕ-ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਤ) ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤਾਣੀ ਛੋਟੀ ਬੰਦੂਕ (ਏ ਕੇ ਸੰਤਾਲੀ) ਦੇਖ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਈ ਹਰਨਾੜੀ ਰੋਕ ਲਈ ਤੇ ...।'
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਾ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਰਲ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੀਵੀਆਂ-ਬੰਦੇ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਲ ਤਰਸ ਤੇ ਦਇਆ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਸਾਰੀ ਵਾਰਦਾਤ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
'... ਤੇ ਮੈਂ ਹਰਨਾੜੀ ਵੱਢ ਵਿਚੀਂ ਪਾ ਲਈ - ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਈਆਂ ਪੁੰਗਰ ਰਹੀਆਂ! - ਪੈਰ-ਖੁੱਭਦੇ ਆ!' 'ਬਾਬਾ' ਸਾਧੂ ਫਿਰ ਸੰਘ ਘਰੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
'ਸਾਰੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਅਜੇ ਨਜਿੱਠਣ ਆਲੀ ਆ - ਬੜਾ ਆਪ ਟੱਬਰਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ - ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਅਲ ਈ ਦੇਖਦੇ ਆਂ ...! ਚਾਹੇ ਮੈਮ੍ਹੀਂ ਅਜੇ ਦਿਹਾੜੀ-ਢੱਪਾ ਕਰ ਲਈਨਾ ...।' ਭਾਈਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਮਾਸ ਫ਼ਰਕਦੇ ਦਿਸੇ।
'ਠਾਕਰਾ, ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾ - ਮੁੰਡੇ ਬਚ ਗਏ - ਬੁੱਲਾ ਆਇਆ - ਨਿਕਲ ਗਿਆ।' ਤਾਏ ਨੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ।
'...ਤੁਸੀਂ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ - ਤਸੱਲੀ ਰੱਖੋ!' ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਈਏ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਰਿਆ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਟਪਕਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਜਾਪਿਆ।
'ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਪਈ ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਨੰਬਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ...।' ਧਿਆਨ ਤਾਜ਼ਾ ਬੀਤੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, 'ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੇ ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਫੁੱਟ 'ਤੇ ਬਰੋ-ਬਰੋਬਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਲਿਆ - ਕਹਿੰਦੇ ... ਸਾਲ਼ੇ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੀੜੀਆਂ ਪੀਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਆ। ਆਹ 'ਬਾਬੇ' ਨੇ ਜਦੋਂ ਹਰਨਾੜੀ ਖੇਤ ਵਿਚ ਪਾ ਲਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉੱਧਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਮ੍ਹੀਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਖੇਤੀਂ ਪੈ ਗਿਆ! ਦੌੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਰ ਖੁੱਭਦੇ ਜਾਣ - ਮੈਂ ਫੇ ਵੀ ਦੌੜਾ ਰਿਹਾ! ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਰੁਕ ਜਾ, ਨਈਂ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗੇ।'
'ਧਿਆਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੌੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਜਣਾ ਤਾਂ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ - ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਤੇ ਢੇਰ ਸਿਗੇ, ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?' ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ।
'ਫਿਰ?'
'ਉਹ ਬੇਹਿਯਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ - ਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ - ਗੋਲੀ ਪਾਰ ਕਰ ਤੇ ਕੰਮ ਨਿਬੇੜ - ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰ।'
'ਅੱਛਾ? ਫਿਰ?'
'ਉਸ ਏ ਕੇ ਸੰਤਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨੲ੍ਹੀਂ ਕੀ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ - ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਿੱਖ ਭਰਾ ਆਂ, ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਤਾ - ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਬੋਲੀ ਤਾਂ ਉੜਾ ਦਿਆਂਗੇ ...।'
'ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਪਈ ਗੁੱਡ ਤੈਨੂੰ ਪੱਗ ਨੇ ਬਚਾ ਲਿਆ! ... ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ?' ਤਾਏ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਤਾਇਆ, ਉਨ੍ਹੀਂ ਸਾਇਕਲ 'ਤੇ ਲੱਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ - ਲੋਈਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਸਿਗੀਆਂ। ... ਤੇ ਮੈਂ ਦੌੜ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਜੁਗਿੰਦਰ ਫੌਜੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਪਈ ਰਫਲ ਕੱਢ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੀਏ!'
'ਫਿਰ!'
'ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਠਾਣੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਇਓ ਆ!' ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ।
'ਪੁਲਿਸ ਆਲੇ ਆਪ ਡਰਦੇ ਜਾਨ ਲੁਕੋਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ...।' ਤਾਇਆ ਮਿੰਨ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸਿਆ।
'ਅਸੀਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਜਣੇ ਡਾਂਗਾਂ-ਟਕੂਏ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਪਰ ਰਾਸਗੂੰਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਏ ...।' ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਭਾਈਏ ਨੇ ਮਲ੍ਹਕ ਦੇਣੀ ਆਖਿਆ, 'ਉੱਲੂ ਦੇ ਪੱਠੇ! ਕਿੱਥੇ ਡਾਂਗਾਂ! ਕਿੱਥੇ ਏ ਕੇ  ਸੰਤਾਲੀ?'
'ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ - ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ... ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਫ਼ਸਲੀ ਬਟੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਆ - ਉੱਦਾਂ ਦਬਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੂਟਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ...! ਨਾਲੇ ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਤੇ ਉਹ ਦੋ ਜਣੇ ਸਿਗੇ ...!' ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਤੇ ਅੱਗਿਓਂ ਕਿਸੇ ਨੇ 'ਹੂੰ-ਹਾਂ' ਨਾ ਕੀਤੀ।
... ਤੇ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਗੋਲੇ (ਸੜਕ) ਦਾ ਬਦੋਬਦੀ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜੇ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਠ-ਨੌਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਧੁੱਪ-ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਹੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਲੁੱਕ ਪਾਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉਤਲੇ ਮਧੇੜ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਰੀਕ ਬਜਰੀ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮਾਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਪਰਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੜ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਜਿਹਾ ਉੱਠਦਾ ਦਿਸਿਆ ਤੇ ਪਲ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਕੜਾਹੇ ਹੇਠ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੰਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਦਲ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਛਿੱਟਾਂ ਵਰ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਬਲ ਰਹੀ ਲੁੱਕ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਤੜਫ਼ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
'ਗੁੱਡ ...!' ਕਿੱਧਰ ਗੁਆਚ ਗਿਆਂ!' ਤਾਏ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਹਲੂਣਿਆ।
'... ਹੂੰ! ... ਕਹਿੰਦੇ ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਤਾ - ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖਦੇ ਤੇ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾ! ਜੇ ਪਿੱਛਾ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗੇ - ਭੱਜ ਇੱਥੋਂ ਭੈਣ ਦਿਆ ...। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਬੋਲਿਆ, ‘ਸਾਲ਼ਾ ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਮਜਾਜ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਟਰ-ਟਰ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ... ਦੇ।' ਮੈਂ ਵੇਰਵੇ ਭਰਿਆ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
'ਤਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਅਗਲਾ ਸਾਹ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਪਲ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਣਾ। ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧ ਗਿਆ ਪਈ ਮਾਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਇੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਕਰਨੀ ਆ ...।'
'ਚੰਗੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਚੱਕਿਓ ਆ ...! ਬੋਲ-ਬਾਣੀ, ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਤੇ ਮਾਰ-ਵੱਢ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਤਾਂ ਦੇਖੋ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਗੁਰਮੁਖਾਂ' ਦੇ ...।' ਤਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਤਰੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੜ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮਿਆਨ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, 'ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਜਾ ਆਇਆ ਕਰੋ - ਇਸ ਨ੍ਹੇਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਈਂ ਕਿਹਨੂੰ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਉੜਾ ਲਿਜਾਵੇ।'
'...ਤੇ ਗੁੱਡ ਤੂੰ ਫੇ ਦੇਤਾ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ?' ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅਚਨਚੇਤ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
'ਬਟੂਆ, ਘੜੀ ਬਗੈਰਾ ... ਮੈਂ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪਿੰਡ ਅਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।'
ਤਾਇਆ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ-ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਕੀ ਪੈਣਾ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਦਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।'
'ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਸੱਚ!' ਕੁਝ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।
ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤਾਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤਰੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਦੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਠਾਹ-ਠਾਹ ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ।
'ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਦਿੱਲੀ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਨਈਂ ਲਗਦਾ। ਤੇਰਾ ਤਨ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮਨ ਇੱਥੇ। ਅਸੀਂ, ਤੇਰੇ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਇੱਥੇ ਆਂ ਪਰ ...।' ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, 'ਭਾਟੀਆ ਆਪਣੀ ਭੂਆ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਧੀ ਦੱਸਦਾ, ਉਹਨੂੰ ਦੇਖ ਆ ਬੁੱਧਵਾਰ!'
'ਬੁੱਧਵਾਰ? ਉੱਦਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ! ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੇ!' ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
'ਮੰਗਲਵਾਰ?' ਮਾਂ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ।
'ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ! ਜਨਮ-ਮਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਨ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਹਿੰਦਾ - ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਆ ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਆ!' ਮੈਂ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ।
'ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਈਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ - ਆਪਣਾ ਟੈਮ ਦੇਖ ਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਆ!' ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਹਰਾਈ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਮਾਪੇ ਮੇਰੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ।
ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਦਲ ਗਈ।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਕਾਂਗ ਚੜ੍ਹਦੀ-ਉੱਤਰਦੀ ਰਹੀ। ਭਾਈਏ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਮੂੰਹ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ। ਉਹਦਾ ਆਖਿਆ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸੁਣਦਾ, 'ਇਹ ਨ੍ਹੇਰੀ ਨੰਘ ਲੈਣ ਦੇ - ਫੇ ਜਿੱਦਾਂ ਮਰਜੀ ਆਇਆ-ਜਾਇਆ ਕਰੀਂ। ਸਾਰੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਅਜੇ ...।' ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਤੱਕੇ ਪਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ। ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਇਉਂ 12-13 ਜੂਨ, 1987 ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਨਿਬੜੀ। ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਨਿੱਖਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ (ਕਾਂਡ ਵੀਹਵਾਂ: ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਥੱਪੜ)

'ਇਹ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲੰਗੋਟੀਏ ਯਾਰ ... ਪਿਛਲੇ 30-35 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਨਿਭਦੀ ਆ ਰਹੀ ਆ - ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ - ਨਾਲੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨੇ ...।' 
'ਯੋਜਨਾ' (ਪੰਜਾਬੀ) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮੋਹੇ ਨੇ ਇਕਹਿਰੇ ਸਰੀਰ, ਕੁਲਫ਼ ਕੀਤੀ ਦਾਹੜੀ ਤੇ ਲਾਲ ਬੱਧੀ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਆਏ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਸਰਸਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ।


'ਕਿਹੜੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਓ ਤੁਸੀਂ?' ਮੈਂ ਉਸ ਕਵੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਮਤੇ ਆਂ - ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਕਹੀ ਦੀਆਂ - ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਆ ...।'

'ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਸੜਕਾਂ ਗਾਹੁੰਦਿਆਂ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਕੌਫ਼ੀ ਹੋਮ ਵਿਚ ਬੀਤਦੀ ਆ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਚੰਡੂਖ਼ਾਨੇ ...।' ਡਾ. ਮੋਹੇ ਨੇ ਕਾਹਲੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕ ਕੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਗੌਰਵ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਕਵੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

'ਚੰਡੂਖ਼ਾਨਾ?'

'ਜਿੱਥੇ 'ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ' ਜੁੜਦੀਆਂ ... ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ ਕਰ ... ਹੋਰਾਂ ਕਵੀਆਂ-ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗੇ ... ਅਈਥੇ ਥੋੜ੍ਹੋ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਰਹੀਦਾ!' ਡਾ. ਮੋਹੇ ਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਹ ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਬੰਦਾ - ਕੌਫ਼ੀ ਹੋਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣ ਦਿੰਦਾ - ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਮਿਲਦਾ! ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ... ਬੜੀ ਨੇਕ ਔਰਤ ਆ ਉਹ!'

ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਜੀਵੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਮਦਨ ਵਸੀਲਾ।
'ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼?' ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

'ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਆਏ ਨੇ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਲਬੀਰ ਚੰਦ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਨੇ ...।' ਮੋਹੇ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਵਿਚ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਲਾਲਤ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲਵਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ।

... ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਸਟਰੀਟ ਉੱਤੇ ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ. ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜੁੜਦੀਆਂ। ਸਾਹਿਤ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਈਰਖਾ, ਸਾੜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਦਿਨ-ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਦੇ ਗਏ। ਮੋਹੇ ਤੇ ਉਹਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਥੀ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਜਨਮ ਸੁਆਰਨ ਦੇ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਹੁੰਦੇ - ਇਹ ਕੰਮ - ਇਹ ਪੈਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾ ਟੁੱਟਦੀ। ਮੇਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ 'ਸੰਪੂਰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ' ਕਹਿੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ 'ਨਗੁਰੇ ਦਾ ਨਾਉਂ ਬੁਰਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਪਰੇਰਦੇ। ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ!

... ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੌਸ਼ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗ ਗਿਆ। ਮੋਹੇ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਦੋਸਤ ਮੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਤਮ ਸਮੇਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਹੌਲ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਮੋਹੇ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ 'ਹਾਜ਼ਰੀ' ਭਰਨ ਲੱਗਾ।

... ਇਕ ਦਿਨ ਸਤਿਸੰਗ ਦੌਰਾਨ ਡੀ. ਡੀ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਪਿਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ...।'

'ਗੁਰੂ? ਉਹ ਤਾਂ ਸੰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ!' ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ਼ਰਮਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ - ਨੇ ਪੂਰਾ ਸਵਾਲ ਸੁਣੇ ਬਗੈਰ ਹੀ, ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸਵਾਲੀ ਨੇ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲਈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਗੋਸ਼ਟਿ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ।

... ਤੇ ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿਚ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, 'ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਯੱਗਵਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਗਾਰਗੀ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਧੀ ਸ਼ੀਲਾ ਦੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ।' ਸਾਰੇ ਸਤਿਸੰਗੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਗਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ।

‘ਪਿਤਾ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਈ ਇਹ ਜੱਗ ਮਿੱਠਾ, ਅਗਲਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਡਿੱਠਾ ...।’ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

'ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ... ਗੁਰੂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ ...। ਅਗਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਲੇਖਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।' ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਅਗੰਮ-ਅਗੋਚਰ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੀਤੇ।

'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਹੋ - ਸਾਰੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰ ਦਿਓ - ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਓ - ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਣ।' ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

'ਦੇਖੋ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ - ਸਤਿਗੁਰ ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਇਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ... ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਦੇਖੋ - ਅਸੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੂੰਹ ਧੋਂਦੇ ਹਾਂ - ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਲ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ?’

ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ-ਅਤਿ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆਂ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਮੋਹੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, 'ਜਨਮ-ਕਰਮ ਹੈ - ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਬਰਤਨ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ, ਤਾਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਵੇਗਾ ... ਉਲਟੇ ਰੱਖੇ ਬਰਤਨ ਨਾਲ ਆਸਥਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ!'

ਸਤਿਸੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਟੌਹਰੀ ਜਿਹੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਹ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਾਮਾ - ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਓ ... ਮੁਰਗੇ ਦਾ ਸੂਪ ਪੀਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਨਾਲ ਪੈੱਗ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।'

ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
'... ਪਲ ਭਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਹੈ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਉਸ ਜਨਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅੱਜ ਧੀ ਦੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਗਾਰਗੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ!' ਮੈਂ ਮੋਹੇ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

'ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਸੁਣਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਲਈ ਪਾਪ ਤੁੱਲ ਹੈ ...।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ।

'ਪਰ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਕੀ ਹਰਜ ਆ!' ਮੇਰੇ ਆਖੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਬੀਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਪਤਾ ਲਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੱਖਣ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋ!'
ਉਸ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਸਕੂਟਰ ਨੂੰ ਕਿੱਕ ਮਾਰੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਯੂਸ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, 'ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛ ਆਇਆਂ - ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਆ - ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਿਚ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਆਰੀਆਂ ਵਿਚ।'

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਹਰੇ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਪਦਮਾ ਨੂੰ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਉਚਾਰੇ ਸਨ ਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਿਤ ਮਾਂ, ਧੀ, ਭੈਣ ਨਾਲ ਸਹਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ 'ਮਾਡਲ' ਹੀ ਉਸ 'ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰੂ' ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੋਹੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਭਾਰਤੀ ਮਿਥ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਬਕਵਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ - ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਲਗਦਾ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ 'ਗੁਰੂ' ਤੇ 'ਸਤਿਸੰਗ' ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਕੁਰੱਪਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇਰਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬਟਨ ਦਬਾ-ਦਬਾ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੌਨੀਟਰ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ 'ਮੁਕਤੀ' ਹੋ ਗਈ।

ਮੋਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮੇਟੀ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮਸਲੇ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 'ਘਟਿ ਘਟਿ ਦੇ ਅੰਤਰਜਾਮੀ' ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸ 'ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ' ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਮੋਹੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਨੇ, 'ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰਾ ਕੇ ਸਾਹ ਲਵਾਂਗੇ!'

'ਗੁਰੂ' ਉੱਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹੇ ਸਣੇ ਬਹੁਤੇ ਸਤਿਸੰਗੀ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। 'ਸਤਿਸੰਗ' ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਨਿਕਟ-ਵਰਤੀ ਸਤਿਸੰਗੀ ਕੋਲ ਆਖਿਆ 'ਲੱਖਣ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਡੂਲਡ ਕਾਸਟ 'ਕੱਠੇ ਹੋਇਓ ਆ।'
'ਪਿਤਾ ਜੀ' ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚਲੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੋਹੇ ਰੋਹ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਹੋਇਆ - ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ - ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤਰ-ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ...। ਮੇਰੀਆਂ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਜਾਗਦਿਆਂ ਤੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਨਿੱਕਲ ਗਈਆਂ!'

'... ਤੇ ਉਹ ਲੇਖਕ ਜਨਾਨੀ?' ਮੈਂ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ!

'ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਖੀਰ ਕਹਿ ਗਈ, ਤੁਸੀਂ ਚਮਾਰ ਦੇ ਚਮਾਰ ਹੀ ਰਹੇ।'

ਮੋਹੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ - ਮੂੰਹ ਦਾ ਮਾਸ ਸੁੰਗੜ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੌਲ਼ੀ ਦਾਹੜੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਣ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਮੋਹੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਡਿਪਟੀ ਸੈਕਟਰੀ ਵਜੋਂ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਪੰਜੀਂ-ਸੱਤੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦੇ। ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਚਲ ਚੰਡੂਖ਼ਾਨੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲੀਏ ...।'

'ਗੁਰਚਰਨ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਰਟੈਰਮੈਂਟ ਦਾ?' ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਰਾਜ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਛੇ ਮਹੀਨੇ!'

'ਚਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਐਸ ਮੋਚੀ ਕੋਲ ਪਾਲਸ਼ ਦੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਈਂ - ਆਪਣਾ ਵੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਬਣਿਆ ਰਹੂ ...।'
ਡਾ. ਮੋਹੇ ਨੇ ਵਿਅੰਗ-ਟਿੱਪਣੀ ਵਲ ਬਹੁਤੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

'ਗੁਰਚਰਨ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਿਹਾ! ਪਾਲਸ਼ ਦੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮੋਚੀ ਕੋਲ ਬਹਿ ਜਾਈਂ - ਨਾਲੇ ਸਾਡਾ ਬਹਿਣ-ਉੱਠਣ ਬਣਿਆ ਰਹੂ ...।' ਉਸ ਕਵੀ ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਫਿਰ ਆਖਿਆ।

'ਯਾਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਮੀਓਪੈਥੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਆ - ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਾਂਗਾ! ਤਜਰਬਾ ਬਥੇਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾਂ - ਐੱਮ.ਏ. ਪਾਸ ਹਾਂ - ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਏਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦੀਆਂ।'

ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹੇ ਤੇ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਗੁਰਚਰਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਸੀ ਪਈ ਪਾਲਸ਼ ਦੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ ਤੇ ਬੁਰਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਆਹ ਨਿੰਮ ਥੱਲੇ ਬਹਿ ਜਾਈਂ - ਸਾਡੀ ਬੈਠਣ-ਉੱਠਣ ਦੀ ਠਾਹਰ ਬਣੀ ਰਹੂਗੀ ...।'

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਤੁਰਤ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਵੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਡਾ. ਮੋਹੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਥੱਪੜ ਪੈਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਦੇਖ ਕੇ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਦਿਆਂ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਤਿਰਸ਼ੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬੈਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਤੇ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਹੱਥੋਪਾਈ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀਆਂ 'ਕੰਮੀ-ਕਮੀਨ' ਬਰਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪਿੱਛੇ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਅਮਾਨਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੱਕਿਆਂ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪਾਟੋਧਾੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀ। ਮੰਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂਕਰਣ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਲਾਇਆ ਪਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸਵਰਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਭੁਗਤ ਗਈਆਂ - ਭੰਨ ਤੋੜ ਹੋਈ, ਅੱਗਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

... ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਨਿਰਖ-ਪਰਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੇਰਾ ਇਕ ਕੁਲੀਗ ਐਮ.ਕੇ.ਰਾਓ ਆ ਗਿਆ। ਤਾਜ਼ਾ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮੈਂ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਜ ਹੀ ਅੱਗੋਂ ਦੱਸਿਆ, 'ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਨੇ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਹਮਾਰਾ ਜਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਸੰਪੂਰਣ ਵਾਂਙਮਯ ਕੇ ਏਕ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਮਾਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕੇ ਚੁਨਾਵ ਸਮਯ ਮੇਰੇ ਅਧਿਅਕਸ਼ ਚੁਨੇ ਜਾਨੇ ਪਰ ਕਹਾ - ਅਬ ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਕਾਸਟ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਅਪਨੇ ਬਰਾਬਰ ਕੈਸੇ ਬੈਠਾ ਸਕਤੇ ਹੈਂ! ਔਰ ਬਤਾਊਂ - ਮੈਂ ਐਸ.ਐਫ਼.ਆਈ. ਕਾ ਸਟੇਟ ਜਨਰਲ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਰਹਾ - ਜਬ ਹਮ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੁਨਾਵੋਂ ਦੌਰਾਨ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਏਰੀਆ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਕਾਮਰੇਡ ਲੀਡਰ ਭਾਈਓਂ ਕੋ ਖਾਨੇ ਪੇ ਬੁਲਾਤੇ ਥੇ ਤੋ ਗਾਂਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਮਾਰੇ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਖਾਨਾ ਖਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਨਹੀਂ ਆਤਾ ਥਾ - ਕਹਿਨੇ ਕੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਹੈਂ ...।'

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦਾ ਕੋਹੜ ਅਜਿਹੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਛੇਤੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਸਵਿੱਚ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਇਕਦਮ ਜਗੇ ਬਿਜਲੀ-ਬਲਬ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਸਤੇ ਮੋਹੇ-ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਰਾਰਾ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਥੱਪੜ ਲਗਦਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ, ਕਾਂਡ ਇੱਕੀਵਾਂ ਅਥਵਾ ਅਖੀਰਲਾ: ਕਿਰਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਲਾਹਨਤ

ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮੇਰੇ ਸਣੇ ਗਿਆਰਾਂ ਜਾਂਞੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਤ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਕੀ। ਸਵਾਗਤ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਬੋਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ:
ਪੈਸਾ ਪੈਸਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਿਓ ਪਾਓ
ਲਾੜੇ ਜੋਗਾ ਤੁਸੀਂ ਬਾਜਾ ਮੰਗਾਓ
 
ਜੰਞ ਤਾਂ ਸੱਜਦੀ ਨੲਹੀਂ
ਨਿਲੱਜਿਓ, ਲੱਜ ਧੁਆਨੂੰ ਨਈਂ।
...
ਬਰਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਜਾ ਨਾ ਜੁੜਿਆ
ਢਿੱਡ ਵਜਾਉਂਦੇ ਆਏ ...।
 
ਤੀਵੀਆਂ ਸੁਣਾ-ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, 'ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਮੁੰਡਾ ਅਬਸਰ ਲੱਗਾ ਆ - ਨਾ ਵੀਡੀਓ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਆਲਾ ਲਿਆਂਦਾ ...  ਨਾ ਕੁਛ ਹੋਰ, ਜਿੱਦਾਂ ਨਿਰੀ ਵਿਆਂਹਦੜ ਕੁੜੀ ਲੈਣ ਆਇਓ ਹੋਣ ... ਕੁਛ ਤਾਂ ਰੌਣਕ ਚਾਹੀਦੀ ਆ ...।'
'ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਦਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ!' ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
 
'ਮੁਫਤ ਦਾ ਮਾਲ ਕਿਹਨੂੰ ਮਾੜਾ ਲਗਦਾ - ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਤ-ਬਰਾਤੇ ਪੁਚਾ ਦੇਣਗੇ - ਨਾਲੇ ਲੋਕੀਂ ਏਦਾਂ ਈ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਭੈਣੇ - ਮਗਰੋਂ ਆਣੀ ਹੋਰ ਮੰਗਣ ਡਹਿ ਪੈਂਦੇ ਆ।'
... ਤੇ ਦੋ-ਢਾਈ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਦੁਬਿਧਾ ਭਰੀ ਸੋਚ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੀ ਮੁਕਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਤੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਮਾਨਸਿਕ ਡਰ ਹੋਰ ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਲਾ, ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਆ ਡਿਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਫ਼ਿਕਰ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਅੱਠ-ਦਸ ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਮਖ਼ੌਲ ਕਰਦੇ, 'ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਸੁੱਕਦਾ ਜਾਨਾ - ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਫਿੱਟ ਜਾਊਂਗਾ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਈ - ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇਸੀ ਘੇ ਆਂਙੂੰ ਲਗਦਾ!'
 
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਮਹੀਨੇ-ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਵਜ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮਨ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਰੌਂ ਬਹੁਤੇ ਦਿਨ ਬਰਕਰਾਰ ਨਾ ਰਹੀ ਤੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ - ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ।
 
ਦਰਅਸਲ ਮਕਾਨਾਂ, ਦੋ ਭੈਣਾਂ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਰਥਿਕ-ਤੰਗੀਆਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਜੀ.ਪੀ. ਫ਼ੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਕਮਾਂ ਕਢਾਉਂਦਿਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੀ ਘਟ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮਾਧੋਪੁਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦਾ।
 
ਵਿਆਹ ਦੇ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੀਜੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤਲਖ਼ੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ਤੂੰ ਹਰੇਕ ਮਹੀਨੇ ਕਹਿਨਾ ਪਈ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਖ ਲਊਂਗਾ - ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ - ਅੱਠ ਸੌ ਦਿੰਨਾਂ - ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਚਲਦੀ ਆ? ਉੱਤੋਂ ਤੇਰੇ ਯਾਰ-ਦੋਸਤ ਡਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆ। ਜਦੋਂ ਜੁਦੇ-ਬਾਹਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਈ ਤਾਂ ਫੇ ਪਤਾ ਲੱਗੂ ਕਿ ਦਾਲਾਂ-ਆਟੇ ਦੇ ਕੀ ਭਾਅ ਆ, ਨਾਲੇ ਘਰ ਕਿੱਦਾਂ ਚਲਦੇ ਆ।'
 
'ਜਿਹੜਾ ਅੱਠ ਸੌ ਪਿੰਡ ਭੇਜਦਾਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ?' ਮੈਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ, 'ਨਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ - ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਫੰਡ ਕਢਾ ਲਾ, ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲਮਾਂਗੇ!'
 
'ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਜਾਓ, ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਬੀ ਸਉਖੇ ਕੱਟ ਲਈਏ!' ਭਾਬੀ ਨੇ ਸੌ ਦੀ ਇਕ ਸੁਣਾਈ। 
 
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਢਾਹੀ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਾਂਗ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਵਾਦ-ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਵਾਂ।
 
ਉਸ ਸਵੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ, ਵਿਚੋਲੇ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮਿਸਰਦੀਪ ਭਾਟੀਆ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮੁਨੀਰਕਾ ਵਿਚ ਕਮਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਕਰੀਬ। ... ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਨਵੇਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਲ-ਸਬਜ਼ੀ ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ। ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਸਾਡਾ ਟੱਬਰ ਇਕ ਰਜਾਈ ਵਿਚ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ। ਨਾ ਹੋਰ ਮੰਜਾ ਨਾ ਕੱਪੜਾ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ।
ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਰਗਾ ਮਦਨ ਵੀਰਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਅਸੀਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ।
'ਮਦਨ, ਆਹ ਰੱਦੀ ਬਿੱਲੇ ਲਾਈਏ ਪਹਿਲਾਂ - ਗੰਦ ਪਿਆ ਆ!' ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੰਡ ਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਲੈ ਆਇਆ। ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਕਾਨ ਦਾ ਅਗਾਉਂ ਕਿਰਾਇਆ ਤੇ ਰਸੋਈ ਦਾ ਨਿਕਸੁਕ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ।
'ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਨਿਆਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ - ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਦਸ ਰੁਪਏ ਵੀ ਨਾ ਜੁੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ!' ਪਤਨੀ ਨੇ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
 
ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਭੱਜ-ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਬੈਠਕ ਮੋਹਰੇ ਹੁੱਕਾ ਪੀਂਦਾ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛਦਾ, 'ਭਾਈ, ਨਰਾਜ ਮੱਤ ਹੋਨਾ, ਆਪ ਕਿਸ ਜਾਤੀ ਕੇ ਹੋ?'
'ਹਮ ਸਿੱਖ ਹੈਂ!' ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਸੁਆਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ।
 
'ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਮੈਂ ਏਕ ਵਾਰ ਰੇਲ ਗਾੜੀ ਮੇਂ ਬੈਠ ਕਰ ਆਗਰਾ ਸੇ ਦਿੱਲੀ ਆ ਰਹਾ ਥਾ - ਏਕ ਸਰਦਾਰ ਔਰ ਉਸ ਕੀ ਬੀਵੀ ਭੀ ਪਾਸ ਬੈਠੇ ਥੇ। ਅੱਛੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ  ਹੂਏ ਥੇ, ਆਦਮੀ ਪੜ੍ਹਾ-ਲਿਖਾ ਲਗਤਾ ਥਾ। ਔਰ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਕੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਬਾਤੇਂ ਉਸ ਸੇ ਪੂਛਤਾ ਰਹਾ - ਜਾਨਤਾ ਰਹਾ ...।'
'ਅੱਛਾ!'
 
'... ਤੋ ਮੈਂ ਉਸ ਸੇ ਉਸ ਕੀ ਜਾਤੀ ਪੂਛੀ! ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਤਰਹ ਉਸ ਨੇ ਭੀ ਅਪਨੇ ਕੋ ਸਿੱਖ ਬਤਾਇਆ। ਮੈਨੇ ਕਹਾ - ਸਿਖੋਂ ਮੇਂ ਭੀ ਜਾਤੀਆਂ ਹੈਂ, ਆਪ ਕਿਸ ਜਾਤੀ ਕੇ ਹੋ? ਪਹਲੇ ਤੋ ਵੋਹ ਝਿਜਕਤਾ ਰਹਾ - ਆਖ਼ਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਤਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਮਦਾਸੀਆ ਹੂੰ ...।'
'ਚਲੋ ਬਾਤਚੀਤ ਮੇਂ ਅੱਛਾ ਵਕਤ ਕਟ ਗਯਾ ਹੋਗਾ ...।'
 
'ਜਬ ਉਸ ਨੇ ਅਪਨੇ ਕੋ ਰਾਮਦਾਸੀਆ ਬਤਾ ਦੀਆ ਤੋ ਉਸ ਕੇ ਆਗੇ ਮੈਂ ਕਿਆ ਬਾਤ ਕਰਨੀ ਥੀ - ਮੈਂ ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਯਾ!' ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੁੱਜਰ ਨੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ।
'ਅਗਰ ਵੋਹ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕਰ ਊਂਚੀ ਜਾਤੀ ਕਾ ਬਤਾ ਦੇਤਾ ਤੋ?'
'... ਤੋ ਪਾਪ ਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਤਾ!' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨੇ ਕੋਲ ਪਈ ਰੰਮ ਦੀ ਬੋਤਲ ਗਲਾਸ ਵਿਚ ਉਲੱਦੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੀ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਚਾੜ੍ਹ ਗਿਆ।
 
ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਅਨਪੜ੍ਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਰੇ ਬੁਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜ਼ਲਾਲਤ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਇਕ ਵਾਕਿਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਔਰਤ ਕੋਲ ਮੈਂ ਆਰ.ਕੇ. ਪੁਰਮ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਸੱਤ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਧੁੱਪੇ ਬੈਠੀ ਸਵੈਟਰ ਬੁਣ ਰਹੀ ਸੀ।
 
'ਤੁਸੀਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਅਡਵਾਂਸ ਦੇ ਜਾਓ - ਇਹ ਕੁਆਟਰ ਅਸੀਂ ਧੁਆਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ - ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਸ ਫੋਰ ਕੁਆਟਰਾਂ ਦਾ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਡਵਾਂਸ ਚਲਦਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਂ ਘਰ ਆਲੀ ਗੱਲ ਆ!'
ਅਸੀਂ ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਾਅ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਬੇਟੀ ਦਾ ਸੈਕਟਰ ਤਿੰਨ ਵਿਚਲਾ ਸਕੂਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਾਇਕਲ ਤੇ ਨਾ ਬੱਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਸਕੂਲੇ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ - ਘਰ ਛੱਡ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜਦਾ। ਸੋਚਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਜੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸੈਸ਼ਨ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਲੋਹੜਾ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ! ਮਾਂ ਦੇ ਉਹ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ, 'ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਘਰ ਬਣ ਗਏ – ’ਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਛੋਟੇ ਕੁੜੀ-ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਦਾਂ ਮਰਜੀ ਜੁਦੇ ਰਹਿ ਲੈਂਦੇ।'
 
ਖ਼ੈਰ, ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ ਕਿ ਇਕ ਮੋਟੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਸੰਭਾਲਦੀ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ। ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ, 'ਤੁਮ ਕੌਨ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕਵਾਟਰ ਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਛੇ ਕੈਸੇ ਘੁਸ ਆਏ ਹੋ?'
ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜ਼ਨਾਨੀ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਗਈ ਤੇ ਰੋਹਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਅਸੀਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਨਿਆਣੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ, 'ਇਹ 'ਟੁਨਟੁਨ' ਕਦੋਂ ਜਾਵੇਗੀ - ਸਾਰਾ ਬੈੱਡ ਮੱਲ ਕੇ ਪੈ ਗਈ ਆ - ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਸੌਣਾ?'
'ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਕਿਰਾਇਆ ਪਹੁੰਚਤਾ ਰਹਤਾ ਤੋ ਮੇਰੇ ਕੋ ਕਿਆ ਇਤਰਾਜ ਥਾ ...।' ਉਸ 'ਮਾਲਕਣ' ਨੇ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹਾ।
 
'ਹਮਾਰੇ ਸੇ ਤੋ ਵੋਹ ਪਾਂਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਡਵਾਂਸ ਲੇ ਗਏ ਥੇ ਔਰ ਪਾਂਚ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਕਿਰਾਏ ਕਾ ਵਸੂਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ - ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਹਮਾਰੇ ਕੋ ਕਹਾ ਥਾ - ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਕਰ ਰਹੋ - ਹਮ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਤ ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਪਾਂਚ ਸੌ ਅਡਵਾਂਸ ਮੇਂ ਕਟਤਾ ਰਹੇਗਾ!' ਅਸੀਂ ਦੱਸਿਆ।
'ਯਾਨੀ ਏਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਾਇਆ! ਖ਼ੁਦ ਤੋ ਪਾਂਚ ਸੌ ਦੇਤੀ ਰਹੀ ਅਬ ਤਕ ਅਪਨੇ ਕਿਰਾਏ ਕਾ!' ਮਾਲਕਣ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਉਹਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਕਤ ਲੈ ਕੇ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿਛਲਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦਿੱਤਾ।
 
ਦਰਅਸਲ ਸਾਡੇ ਉਸ ਚਿਰੋਕਣੇ ਜਾਣਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਆਟਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਉੱਥੋਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕੁੰਜੀ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਦਾ ਸਾਡੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝਿੜਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਡੀਲਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੁਆਉਂਦੇ ਆ - ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਲੈਂਦੇ ਆ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸਾਡੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋ - ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਜੇ ਮੁੜ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਪੁੱਛਣ ਆਏ!'
 
ਕੇਂਦਰੀ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਵਲੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਾਲੇ ਕੁਆਟਰ ਦਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਿਲ ਤਾਰਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਰਾਇਆ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਇਆ ਸੀ। ਕਾਰਨ, 'ਟੁਨਟੁਨ' ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਾਇਆ ਵਸੂਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਾ ਸੋਚਿਆ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਲਾਸ ਫੋਰ ਕੁਆਟਰਾਂ ਦਾ ਬਿਜਲੀ-ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
 
ਓਧਰ ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮੋਹੇ ਮੇਰੇ ਖਹਿੜੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੇਰਲ ਚੱਲ - ਐਲ ਟੀ ਸੀ ਲੈ ਕੇ। ਦੂਜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨੌਮਾਹੀ ਇਮਤਿਹਾਨ। ਪਤਨੀ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ। ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਉਪਰੰਤ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਕੋਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਸਮਾਨ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੰਦੇ ਆਏ ਸੀ - ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਹਾ - ਦੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।'
 
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਕੋਲ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ। ਹਫ਼ਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਨੂੰ ਆਰ.ਕੇ. ਪੁਰਮ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਅੱਠ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪੇਸ਼ਗੀ ਸਣੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਮਕਾਨ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਇਕ ਕਰੈੱਚ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਕੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਸੁਲਾ ਰੱਖਦੀ। ਸਾਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੋਲਣ। ਉਹਨੇ ਮਜਬੂਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, 'ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਆਪ ਕੇ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਰ ਕਰਤੇ ਹੈਂ - ਆਪ ਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭੀ ਬੜਾ ਹੈ - ਕੱਪੜੇ ਧੋਨੇ ਮੇਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲਗਤਾ ਹੈ - ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੇਂ ਕਮਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦੋ!'
 
ਉਹਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਇਕ ਵਾਕ ਚੇਤੇ ਆਇਆ, 'ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਆਪ ਸਾਰਾ ਬਾਥਰੂਮ ਗੀਲਾ ਕਰ ਦੇਤੇ ਹੋ - ਜਰਾ ਆਗੇ ਕੋ ਹੋ ਕਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਆ ਕਰੋ! ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੋ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਹਤੇ ਭੀ ਹਮ ਅੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲਗਤੇ।'
ਮੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਝੋਰਾ ਹੁੰਦਾ - ਨਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਲੱਗੇ - ਹੁਣ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਘਰੋਂ-ਬੇਘਰ। ਉਧਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਚੁੱਕੀ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਭਾਈਆ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ - ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ - ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਉਧਾਰ-ਕਰਜ਼ੇ, ਤੇ ਕਮਾਈ; ਖੂਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਖੂਹ! ਉਹਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਤੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬੱਝਵੀਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁਆਟਰਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਐੱਸ. ਸੀ. ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੱਟ ਕੁਆਟਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ!' ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੱਲੀ ਆ - ਹਰ ਸਾਲ ਕੁਆਟਰ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੰਦਾਂ - ਮਿਲਣਾ ਕਦੋਂ ਨੂੰ? ਜਦੋਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਰਹਿ ਜਾਊ?
 
ਤੇ ਉਹ ਮਾਲਕਣ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਜਬ ਜਾਨਾ ਹੀ ਹੈ - ਸਾਮਾਨ ਭੀ ਬੰਧਾ ਹੂਆ - ਬੂੰਦਾ-ਬਾਂਦੀ ਇਤਨੀ ਤੋ ਹੈ ਨਹੀਂ - ਫੁਹਾਰ ਸੀ ਹੈ ... ਬਾਦਲ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ ...।'
 
ਅਸੀਂ ਸਾਮਾਨ ਟੈਂਪੂ ਵਿਚ ਲੱਦਿਆ ਤੇ ਪਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੈਨ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਮੋਹਰੇ ਜਾ ਰੋਕਿਆ। ਨਿਆਣੇ ਨਾਲ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਤਰਦੀਆਂ ਟੱਟੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਨੱਕ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ। ਪਤਨੀ ਕਾਫ਼ੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਨਿਆਣੇ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਲਕਣ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ।
 
ਬਾਰਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਮਾਨ ਲਾਹਿਆ। ਪਤਨੀ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਮਾਲਕਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਦਿਸਦੀ। ਉਹਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ, 'ਬੁੜ੍ਹੀ ਪੁੱਛਦੀ ਗਈ ਆ, ਤੁਮ ਕੌਨ ਹੋਤੇ ਹੋ, ਜੈਸੇ ਪੰਡਿਤ ਔਰ ਦੂਸਰੇ ਲੋਗ ਹੋਤੇ ਹੈਂ!'
'ਤੇ ਤੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?'
 
'ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਨੇ ਆਂ। ਆਪਾਂ ਸਲਾਹ ਕਰ ਲਈਏ ਕਿ ਜਾਤ ਕੀ ਦੱਸਣੀ ਆ ਜੇ ਉਹਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ! ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਈ ਤੁਸੀਂ ਕੁਛ ਹੋਰ ਦੱਸ ਦਿਓ ਤੇ ਮੈਂ ਕੁਛ ਹੋਰ!'
ਅਸੀਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਵਿਚਾਰੀਂ ਪਏ ਰਹੇ। ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹੈ - ਸਾਡੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਿੱਕੂ ਲੈਣਾ! ... ਜਾਤ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ - ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
 
'ਗੱਲੀਂ-ਗੱਲੀਂ ਕਰੈੱਚ ਵਾਲੀ ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਜਾਤ ਦਾ ਬਥੇਰਾ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਮੈਂ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੁੜ੍ਹੀ ਨੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨ ਡਹਿ ਪਈ ...।' ਉਹਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, 'ਜੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸੈਸ਼ਨ ਪੂਰਾ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਮੀਟਰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ - ਘਾਹ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਰੱਖਦੀ ਆ - ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਕਹਿੰਦੀ; ਅਖੇ ਧੁਆਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡਾ ਆ - ਉਹਦੇ ਦੋ ਨਿਆਣੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ...।'
'ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਾਤ ਦੀ ਭਿਣਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਗਈ ਸੀ? ਕੁਆਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨੇਮ ਪਲੇਟ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ - ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗੌੜ!'
'ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ ਪਰ ਪੁੱਛਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਰਦਾਰ ਹੋ ਤਾਂ ਜੂੜੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ?'
'ਨਵਾਂ ਸਕੂਲ ਮੀਲ ਭਰ ਦੂਰ ਆ - ਕਮਾਈ ਕੀ ਕਰੇ! ਸਾਇਕਲ ਲੈ ਲਓ - ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਲੁਆ ਲਓ ਨਿਆਣਿਆਂ ਲਈ।'
 
ਮੁੜ-ਘਿੜ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਸੂਈ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕ-ਟਿਕ ਕਰਦੀ ਰੁਕਦੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਕ-ਇਕ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਪੰਦਰਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਜੀਅ ਰਹਿੰਦੇ ਆ - ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਚੌਥੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
 
ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਈਦਾ - ਬਾਪ ਦੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਪੁੱਤ ਈ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ - ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ - ਸਭ ਕੁਛ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣਾ! ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ ਜਾਓ!'
ਮੈਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਜਣੇ ਹਾਂ - ਇਕ-ਇਕ ਗਿਆਰਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
 
ਪਾਲਮ ਦੇ ਜੈਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ 'ਮਰਦਾ ਕੀ ਨਾ ਕਰਦਾ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਮੀਟਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਲ ਸਾਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਾਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ - ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਮੱਛਰ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਲੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਰ ਲਾ ਕੇ ਪੱਖਾ ਚਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ - ਬੱਚੇ ਸੌਂ ਜਾਣਗੇ।'
 
'ਨਹੀਂ, ਹਮਾਰੇ ਲੋਡ ਕਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।' ਮਾਈ ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਭੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੇ ਕਦੇ ਤੜਕੇ ਨੂੰ ਉੱਠਦਾ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਦੋ-ਢਾਈ ਘੰਟੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਨੂੰ ਲਗਦੇ। ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਸੱਧਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁਟਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦਿਆਂ ਮਕਾਨ ਸਕੂਲ ਨੇੜੇ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
 
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮਹਾਂਵੀਰ ਐਨਕਲੇਵ, ਪਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਇਕ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਬੀ.ਡੀ. ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਕਾਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਉੱਜੜ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਚ-ਵੱਟ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਟਿਕੇ ਸਨ - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗੱਲੀਂ-ਬਾਤੀਂ ਜਾਤ ਪੁੱਛਦੀਆਂ। ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਗੱਲ ਗੋਲਮੋਲ ਕਰਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਬਰੇ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਪਚਦੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਲੈਂਦੇ।'
ਕਿਰਾਇਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਕ ਕੁਲੀਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ, 'ਦੇਖ ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੱਗ ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਮਰਾ ਸਸਤੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣ ਲਈ ਨਾਟਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਸੁਣ ਜਰਾ, ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਟਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ - ਉਹਨੇ ਜਨੇਊ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਹਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ, ਯਾਰ ਤੂੰ? ਇੱਥੇ ਕਦੋਂ ਆਇਆਂ? ਨਾਲੇ ਕਦੋਂ ਦਾ ਬਾਹਮਣ ਬਣ ਗਿਆਂ - ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕੋਟੇ ਵਿਚ ਆਇਆਂ। ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਕਹਿੰਦਾ - ਹੌਲੀ ਬੋਲ, ਲੋਕ ਮਕਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਦੇ, ਨਖ਼ਰੇ ਕਰਦੇ ਸੀ - ਯਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੁਗਤ ਸੁੱਝੀ; ਚੁਆਨੀ ਦਾ ਧਾਗਾ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਜਨੇਊ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾ ਲਿਆ - ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਾਟ-ਜੈਨੀ ਪੰਡਤ ਜੀ, ਪੰਡਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦੇ ਆ।'
'ਮੇਤੋਂ ਨਹੀਂ ਏਦਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ-ਤੇਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ ...।' ਮੈਂ ਸਹਿਜ ਹੀ ਆਖਿਆ, 'ਬਹੁਤਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਮੇਰੇ ਬਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।'
'ਖਾਹ ਫੇ ਧੱਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਕੀ!' ਉਸ ਮਲ੍ਹਕਚਾਰੇ ਕਿਹਾ। 
 
ਬੀ.ਡੀ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਬੱਚੇ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਪਾਓ। ... ਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਮਕਾਨ ਭਾਲਦਿਆਂ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਕ ਬਿਹਾਰੀ ਔਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਆਪ ਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਬੜਾ ਹੈ।' ਇਕ ਹਿਮਾਚਲੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖਿਆ, 'ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਅਜੇ ਐਦਾਂ ਈ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋ? ਸ਼ਰਾਬੀ-ਕਬਾਬੀ ਜਾਂ ਐਬੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ...!'
 
ਕਈ ਮਕਾਨ-ਮਾਲਕ ਸਾਰੀ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਰਾਇਆ ਇੰਨਾ ਵਧਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਲੈਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੀ.ਏ. ਤਕ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਏ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਂਦੀ। ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਘਰ ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਨ੍ਹੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਕਾਨ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹਰਿਆਣਵੀ ਮਾਲਕਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਮ ਭੀ ਬਲਜੀਤ (ਪਤਨੀ ਦੀ ਸਹੇਲੀ) ਕੀ ਜਾਤ ਕੇ ਜਾਟ ਭਾਈ ਹੋ? ਉਨ ਕੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਮੀਨ ਹੈ!'
ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ। ਬਲਜੀਤ ਦੇ ਨਿਆਣੇ 'ਮਾਸੀ ਜੀ-ਮਾਸੀ ਜੀ' ਕਰਦੇ ਆ ਗਏ ਤੇ ਮਾਲਕਣ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਈ।
ਜਾਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਘੋਖ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜੇ ਮੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
 
'ਬਲਬੀਰ ਜੀ ਆ ਜਾਓ! ਏਕ-ਏਕ ਰੰਮ ਕਾ ਪੈੱਗ ਲੇਂਗੇ।' ਮਕਾਨ ਮਾਲਕ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿੰਦੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਅੱਛਾ ਤੋ ਆਪ ਕਾ ਘਰ ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਹੈ! ਗਾਂਵ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ!'
'ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਹੈ ...।' ਇਸ ਨਵੀਂ ਪੜਤਾਲੀਆ ਜੁਗਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 'ਮੈਂ ਪੀਂਦਾ ਨਹੀਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਠ ਪਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਖ਼ਬਰੇ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ।

ਇਸ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦਸ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ - ਅਸੀਂ ਉੱਧਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪਲਾਟ ਲੈ ਲਿਆ - ਬਸ ਹੁਣ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ।'
ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਪਏ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ 'ਆਪਣੇ' ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਸਾਮਾਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।

ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਮਕਾਨ ਤੇ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਕੂਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਨਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੁੱਟ। ਮੇਰੇ ਘਰਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਘੱਲਦੇ, 'ਨਿਆਣੇ ਲੈ ਕੇ ਲਾਂਭੇ ਹੋਇਆ - ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੋ-ਚਹੁੰ ਮਹੀਨੀਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਸੌ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ - ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਲਾ-ਅੱਲਾ, ਖ਼ੈਰ-ਸੱਲਾ।
 
ਮਨ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਸ ਸਿਰ ਧਰਾਂ। ਇਹਦੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ! ... ਸੋਚਦਾ - ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ - ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ - ਕੁਝ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਹੋਏ ਹਨ - ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਹ-ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਹਿੰਦੀ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਮੇਜ਼-ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ - ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਲੱਕ-ਲੱਤਾਂ ਤਾਂ ਦੁਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
 
'ਲੱਜਾ' ਦਾ ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ ਤੇ 'ਐਡਵਿਨਾ ਤੇ ਨਹਿਰੂ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਵਯੁਗ ਪਬਲੀਸ਼ਰਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ। ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਾਲੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤ ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਠੀਆਂ ਕੂੜੇ ਵਜੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਪੱਤਲਾਂ ਚੱਟਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਫੁੱਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਤ ਦੇ 'ਘਰ' ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਤੇ ਗੰਦੇ ਲੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੇਲਿਆਂ-ਸੇਬਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਹੜੀਆਂ ਥੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਪੱਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕੰਬ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
 
ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਊਰਜਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਲੱਤਾਂ ਪਸਾਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਾਦਰ ਵੱਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ - ਬੇਗਾਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਰਾਏਦਾਰੀ ਲਾਹਨਤ ਹੈ, ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਹੇਠੀ ਕਰਾਉਣ ਤੁੱਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉੱਚੇ ਕਿੰਗਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੁਬਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।